Ol elimizdegi eng alghashqy kәsiby operator boldy. Álemge әigili Týrkisbting ashyluyn, ondaghy attyly, jayauly, týieli qazaqtardyng ot-arbany qualap shapqanyn dalalyq tarih betine qaldyrghan osy túlgha.

Suret: T.Temenovting múraghatynan alyndy.

Ákesine til tiygizgen NKVD-nyng әperbaqany: «Úmyt halyq jauyn! Sende әke bolghan emes! Balasy әkesi ýshin jauap bermeydi. Bas tart! «Ákem emes» dep, myna qaghazgha qol qoysang boldy», –  degende, ol arystanday aqyryp: «Jo-joq, men әkemnen bas tartpaymyn!  Men әkemning әr sózine, jasaghan enbegi men әr isine jauap berem. Óitkeni mening әkem – taza, әdil, óz elin sheksiz sýigen adam», – dep NKVD- nyng ofiyserin stoldaghy kýlsalghyshpen mandayynan bir-aq úryp qúlatqan da sol. Sosyn, esh qinalmay  ensesin kóterip, 10 jyl Solovkiyden Belomorkanal, odan ary GULAG-tyng týrmelerin týgendegen Eskendir Tynyshbaev edi... Eskendirding әkesi  Múhamedjan Tynyshbaev. Ruy – Naymannyng ishindegi Sadyr, Sadyrdan – Ton, Tonnan – Týgelbay – Jadyq – Dingeles – Tәuimbet – Jomart batyr – Tasbolat – Bektau – Tәuke – Týite – Áldeke – Tynyshbay – Múhamedjan taraydy. Osy orayda qalmaqtarmen 1723  bolghan shayqasta jaudyng betin qaytaryp, toghyz úlymen birge mert bolghan Jomart Batyrdy aita ketken jón. Jas kelin jana tughan nәresteni qazannyng astynda jasyryp, sodan tiri qalghan ol Sadyrdyng jalghasy degen anyz bar. Múhamedjan – osy Jomart batyrdyng úrpaghy. Peterburgtegi imperator Aleksandr 1-ning atyndaghy Jol qatynas institutyn qyzyl diplommen bitirgen. Ózining kurstyq júmysyna arnalghan taqyryby keyin Týrkisibting salynuyna arqau bolghan azamat. Eskendirding anasy Gýlbahram Shalymbekova – Jetisudaghy eng tanymal dәriger Bәkining qyzy. Ol da Peterburgte felidsherding oquyn tamamdaghan has suludyng ózi edi. Shymkentte taraghan tyrysqaq epiydemiyasynda nauqastargha kómektesem dep dert júqtyrghan. Eskendir men әkesi Tashkentten kelgende, ólgenderdi órtep jatqan jerge tap bolady. Gýlbahram osy órtengenderding ishinde edi. Múhamedjannyng qolynda Eskendirden basqa Fatima men Dina esimdi  ýielmeli-sýielmeli eki qyzy qalady.

Múhamedjan Tynyshbaev – Resey Dumasynyn  deputaty, Qoqandaghy uaqytsha Ýkimetting Premier-ministri, Alash Orda Ýkimetinde Álihan Bókeyhanovtyng ong qoly bolghan túlgha. Orynbordan Qyzylordagha qonys audarghan Ýkimetting kóshin bastap bergen taghy da osy Tynyshbaev edi. Týrkisibti óz qolymen salghan Múhamedjan Tynyshbaev qyzyl  fashizmning repressiyasyna úshyrady...

Býgingi úrpaq bile jýretin derekting biri – 1927 jyly Eskendir Tynyshbaev Leningradtaghy Poliytehnikalyq institutqa týsedi. Al 1929 jyly Týrkisibtegi júmystar qarqyndy bastalghan kezde Eskendir elge oralady. Búl kezde Moskvadan, Ukrainadan kinooperatorlar Týrkisib qúrylysyn týsire bastaghan bolatyn.

Úzyn boyly, alpamsaday Eskendir aldymen tilmash, keyin operatordyng assistenti bop júmysqa túrdy. Kameramen júmys isteudi qaghylez jigit tez arada ýirenip alghan son, ainalasyndaghy qauyrt qimyldy ózi týsire bastaghan. Jogharydaghy aitylghan tarihy kórinisterdi taspagha tartqan Eskendir Tynyshbaev bolatyn.

Bala kezimizde biz tamashalaghan kinolar az emes-ti. Alayda qazaq filimderi joqtyng qasy edi... Sonyng biri – Mәjiyt  Begalin týsirgen  «Ego vremya priydet» tuyndysy. Qazaqsha  tәrjimesi jóndi bolmaghandyqtan, orysshasyn әdeyi qoldanyp otyrmyn. 1957 jyly shyqqan búl filim Shoqannyng ómir jolyn pash etken kino kartina. Basty rolide – Núrmúhan Jantóriyn. Osynda ghajap kadrlar jetip-artylady.

Shoqan Ayshany kýtip dalada  jýr. Ymyrt ýiirile bastaghan shaq... Aspanda aq bauyr búlttar manyp barady. Kamera qalyng shiyge kómilip qalghan. Shiy... –  dalanyng bolmysy, bary, baylyghy, kiyesi, iyesi. Kiytelin jelbegey jamylghan Shoqan bir ornynda bayyz tappay, әri-beri jýredi. Alabúrtqan kónili myna aspandaghy jónkilgen sharby búlttarday... Qanday suret! Qarasang – kóz toyatyn kelbetti Shoqan. Bir kadrding ishine dala filosofiyasy siyp ketken. Milliondaghan aty-jóni belgisiz kadrlerdi kórsetse, myna kórinisten qazaq dalasyn, oghan degen sýiispenshilik pen saghynyshty, qúrmet pen mahabbatty ainytpay tabugha bolar edi. IYә, bolmasa, Shoqannyng at ýstinde shabatyn sәti. Eskendir búl kórinisti mashinanyng ýstinde túryp týsiripti. Qazir qarap otyrsam, bir jerinde kameranyng dirili bolmasa, fokustyng suretinen sýrinui joq. Búl – shyn mәninde naghyz qazaq kinosy edi. Alghashqy kino ónerindegi qazaqy suretter.

1933 jyly Ispaniyadaghy revolusiyany týsiruge bas operator etip Eskendir Tynyshbaevty bekitedi. Al onyng assistenti etip Roman Karmen bolady. «Ispaniya kýndeligin» M. Kolisovting osy attas kitaby boyynsha týsiru kerek  edi. Olar otqa oranghan Ispaniyany... jazushy Ernest Hemungeydi týsiruge tiyis. Plenka, kamera ony-múny – bәri de saqaday-say. Tek әskery samoletpen úshu kerek..

Suret: T.Temenovting múraghatynan alyndy.

Eskendir  VGIYK-te kóp dos tapqan. Sol kóp dostarynyng biri – әigili Boris Babochkin – Chapaevtyng beynesin kinoda somdaghan talantty akter. Operatorlar: Leonid Kosmatov, Evgeniy Golovnya, Romen Karmen, Aleksandr Galperin boldy.

Búl – Kremlidegi «kýn kósemnin» repressiya oshaghyna  milliondaghan jandardy ayausyz laqtyrghan súmdyq kýnder edi. Álemdegi óz elin, óz halqyn qynaday qyrghan jauyz biylikting XX  ghasyrdaghy  «Jana beti» bolatyn. Tipti, sayasattan qashanda syrt jýretin kino manyndaghylardy da jalmaghan zúlmat zaman bolghan. Atynan at ýrketin «Veselye rebyata», «Voliga – Voliga» men «Sirkti» týsirgen Vladimir Nilison da  osy qasiretting qúrbany bop týrmege týsken.

Eskendirding Voronejge baruyn dostary qúptaghan joq. Sottalghannyng aty – sottalghan. «Ash pәleden – qash pәle», әzirge barmay túr» degen. Alayda ol eshkimning sózine qúlaq asqan joq. Voronejge tartty da otyrdy.

1933 jyldyng nauryz aiy edi. Eskendir Qazaqstannan kelgen әkesin súrastyra bastady. Bireu bilmeymin dese, bireuler jer audarylghandardyng atyn estigende qashqaqtay bastaydy. Aqyry  әkesin izdegen jolaushy jayly sybys  Múhamedjangha da jetedi. «Jeksenbi kýni  týski saghat 12.00-de ózenning jaghasyna, kisi joq jerge kelsin» deydi. Qalanyng qaq ortasynan ótetin ózen nauryz aiynda әli siresip jatatyn. Eskendir әkesi aitqan jerge kelgende, qystay siresip qatqan múz erip, seng jýre bastaghan eken. Qarsy bettegi әkesin kórgende, jas jigitting jýregi jarylarday quanghan. Jýdegen, azghan, aryqtaghan  әkesin kórgende  ol quanyshtan aighaylap jiberdi. Typyrshyp ornynda túra almay, «qazir, papa!» dep ózenge úmtylghan. Ózen betindegi múzdar seng bolyp bayau jyljidy. Eskendir  múzdan múzgha sekirip, ýstindegi kiyimining malmanday su bolghanyna qaramay, arghy betke ótti. Qar erigenimen, kýn jyly qoymaghan. Jaghalaudan әridegi orman әli úiqyda. Aghashtarda ón-týs joq, sidiyp túr –  tura aidaudaghy aryp-ashyghan әkesining týrindey... Bayaghyda Gýlbahramdy otqa órtegende, әkeli-balaly ekeui osylay birin-biri qúshaqtap jylaghan. Múhamedjan  qazir dәl sondaghyday kóz jasyna ie bola almay balasyn qayta-qayta sýiip, qúshaqtay berdi. Búl qorqynysh pen quanyshtyn, ýmit pen saghynyshtyn, ókinish pen qorlyqqa shydamaghan jannyng kóz jasy edi...

Alayda oida joqta kezdesken NKVD-nyng adamy olardyng josparyn da, jolyn da, taghdyryn da byt shyt qyldy...

Ákening kórgen qorlyghy, kedeyshilik túrmysy, ekinshi anasy Ámina men kishkentay inisi Dәuletting ash-jalanash týri Eskendirding janyn auyrtqan. Metropoli men Arbattaghy eng qymbat restorandardyng qadirli qonaghy bolyp jýretin Eskendir aldymen ýy satyp aldy. Sonan son  siyr alghan...

1932 jyly ústalghan Múhamedjan Tynyshbaev adamnyng aqylyna simaytyn jalamen  osynda  5 jylgha jer audarylghan-dy. Moskva – Donbas temir jol qúrylysynyng josparlau ( proektnyy ) bóliminde injener  bop istep jýrgen kezi edi. Qashanda solay: pysaqaylar men satqyndar kýn shuaqty izdeydi..

Onnan qashqan, múnnan qashqan nebir alayaqtar, mamandyghy joq sholaq belsendiler sol kezde biylikting tóniregine jinala bastaghan. Bylghary etik pen teri shekpen, qala berdi – belindegi pistolet «manqúrttargha» dúrysy – shan- qúrttargha mýmkindik berdi. Naghyz «shash al dese, bas alatyn» armiya payda boldy.

Suret: T.Temenovting múraghatynan alyndy.

Eskendir bazardan әkelgen etti qazangha salyp, dastarhan basynda әkesi men balalar mәz bolyp otyrghan. Kórispegeli qanshama uaqyt ótip edi?.. «Shýkir, –  degen ishtey Múhamedjan. – Osyghan da shýkir». Alayda ishin jalmaghan ókinish pen óksikti úlyna kórsetpeuge tyrysty. Olar dýrsildetip soqqan esikti ashqan. Sirinkedey milisiya qyzmetkeri kerilip-sozylyp ýige kirdi. Moskvadan kelgen engezerdey jigitke bir, jer audarylghan qazaqqa bir qarap, erine sóilegen ol: «Erteng tanghy jetide Voronejding NKVD-syna keliniz», – dedi.

Nege ekeni belgisiz Eskendir de, Múhamedjan da týnimen úiyqtay almady. Tanerteng esti jigit shaqyrghan jerge bardy.

–  Nege keldiniz búl jerge?

–  Ákeme keldim... Mening әkem...

–  Keregi joq. Ertegi tyndaytyn kezennen ótip kettim.

–  Mening әkemdi qatelesip ústaghan. Bilesing be, әigili Týrkisibti salghan – osy adam. Ol Peterburgting temir jol institutyn qyzyl diplommen bitirgen.

–  Sening әken... aty jóni kim edi... әlgi Tynyshbaev... Sovet Odaghynyng jauy...

–   Joq! –  dedi Eskendir. –  Ol jau emes!

–  Sening әkeng – dúshpan. Sondyqtan әkennen bas tart! «Mening әkem emes» de. Mine, qaghaz, mine, siya. Jaz! Onda túrghan eshtene joq. Ol dúsh- pan! Estiding ghoy, dú- shpan!

Eskendirding kózi qarauytyp, qúlaghy shuyldap, ashudan dirildep ketti. Mynau sirinkedey sýmelek ne dep túr?! Ákesine qol kóterip sabaghan, mazaqtaghan, azaptaghan, tyrnaghynyng astyna iyne jýgirtken osy eken-au! Onbaghan, qan isher!..

Eskendir auyr kýlsalghyshpen aldynda túrghan ofiyserdi bir úrghanda, ol úshyp týsti. Mandayyndaghy qan bet-auzyn týgel japqan.

«Boldy, boldy, – dedi anau ayaq qoly dirildep, –  boldy».

Eskendir qan júqqan júdyryghan sýrtti de, ensesin tiktep, esikten shygha berdi.

***

Eskendir men Roman Karmen aeroportqa erte kelgen. Ýlken ghimaratqa kamera, shtatiyv, YaUF – ony-múnylaryn kóterip ortagha jetip toqtaghan. Bir sәt jan-jaqtan NKVD-nyng kiyimindegi kók kóz jigitter búlargha jaqynday berdi..

–  Eskendir Tynyshbaev siz be?

–  IYә.

–  Jýriniz, sizben onasha әngime bar.

***

Eskendir Tynyshbaev on jyl týrmede otyryp shyqty. Synghan joq, sýringen joq, sharshap-shaldyqpady. Eshkimge ókpe aitpady. Qany qarayyp qasyndaghy jandargha qastyq istemedi. Qayda jýrse de óz biyiginde jýrdi, adamdyq qalpynan esh ainymady. Abaqty men aidaudan oralghannan keyin qaytyp keldi de, kamerasyn qolyna aldy. Qazaq kinosynyng ayaghynan túryp, nyq qadam basyp ketuine tik túryp qyzmet etti.

Suret: T.Temenovting múraghatynan alyndy.

Adam ómirge keledi, ketedi. Taghdyrdyng tauqymetin tartady. Qiyndyq, әdiletsizdik, satqyndyq, opasyzdyq, jauyzdyq syndy jaman qasiyetter adamnyng ar úyatyn taptap, qinap, ómirge kelgenine ókindiretin kýige dushar etedi. Adam – pende. Qorlyq pen azapqa shydamay Alladan ajal tileytinderi qanshama?.. Jan amandyghy ýshin arynan attaghandar jetip-artylady. Synbaytyndar siyrek. Tym siyrek. Millionnan bireu ghana búl azapty shybyn shaqqanday kórmeydi. Sonday úly túlgha – Eskendir Tynyshbaev.

Qazaq kinosynyng túnghysh operatory. Klassiygi. Abyzy. Kiyesi...

Talghat Temenov,

Qazaqstannyng Halyq artiysi, Kinorejisser

"Júldyz" jurnalynyn
6 sany, mausym. 2026 jyl

Abai.kz