(syny esse)

Taqyryptaghy sózder jaqsy úiqasyp túrsa da úiqas ýshin emes edi, kókeyimnen shyqqan shyn sózim solay jazylyp ketti.

Az, kýn búryn kәsiby әdebiyettanushy inim Úlan Erkinbay «Jez búidaly jyldarym» jyr keshine arnalghan jinaghynyng elektron núsqasyn joldap, «Talapbek degen aqyn bauyrynyzdyng ólenderi edi, oqyp kórinizshi!» degen son, «jaqsy jyr janymyzdy jadyratar» deytin әdetpen taudan shóldep týsken jylqyday bop, basty iyip jiberip әlgi joldaghan jyrlardy jeldirtip oqyp shyqtym.

Talay aqyn, talay jyrdy kózden ótkizgen kәnigi oqyrman retinde yaghny bәige tóbede jýzdegen jýirikterding shabysyna kózi qanghan atbegi sekildi sezimmen Talapbek aqynnyng da jyr-jýirigining ayaq tastasyn baghamdap qaldyq.

Sodan, alghashqy әser kónil-kýiimdi vatsapta dybystyq hatpen iltipat retinde aitqan edim: «Talapbek bauyrymnyng bozbalalyq albyrt shaghynan jigittik jasqa, odan qyryqtyng qyrqasyndaghy kemel kezenge deyingi ólenderi sol jastaryna say shynayy eken...» degen maghynada.

Jaqsy sóz jarym yrys degendey, osy bir auyz lebizim kónilderine únaghan ba, alda osy aqyn bauyrymyzdyng jyr keshi әri ólender jinaghynyng túsau keseri ótedi eken, soghan oray kenirek bir jazba joldasanyz, degen úsynysqa da joq dey almadym, qalamdas bauyrlardyng kónili bәrinen qymbat qoy dep.

Sonymen, aldynghy oqyp shyqqan jinaqtyng kitap núsqasy Talapbek Tynysbekúly «Kerqúlan» dep, atalypty. Kitapttyng alghysózin aqyn Súraghan Rahmetúly «Qabanyng qaraghayynday...» degen aqyngha da, kitapqa da tәn tyng teneumen atap, Jez búidaly jeken jyrlargha keng kólemde әdeby taldaular jasaghan eken. Endi, búnday jazba jogharyda aitqanymyzday jýirikting kelbetin kestelep kórsetetin «salqy tós, keng tanau, qoyan jon, bóken qabaq» degendey, Tynysbekting ólendegi tynysyn týgendegen eken, sóz týiinde «lirik aqyn» degen toqtamgha kelgen.

Múnday jaghday aitylyp ketken son, endi maghan tiyesilisi synshy emes, oqyrman retindegi oilarymdy týiindeu ghana. Shyn mәninde, óleng degen qalyng elding ruhany susynyn qandyru maqsatyndaghy sóz-shyryny ekeni bayaghydan belgili. Olay desek, dәl osy jerden aqynnyng aqyndyghy bilinedi, degen sóz. Shayyr dep atalatyn osynau jәy adamdargha úqsay bermeytin kónilshek kisilerding jylauy da onay, uanuy da tez, quanuy da qyzyq, qayghyruy da qiyapat, aituy da jyldam, qaytuy da qatar, ashuy da alapat, qashudy da ghalamat, ghashyqtyghy da ghajap-aq... degendey. Mine, aqynnyng osynday san qily sezimderi ainala dýniyedegi kórinisterdi kónil-kóline op-onay týsire alady. Osy kónil kóline týsken nәzik dirilder men alapat tolqyndardy dәl solay sózben bederleudi «Ólen» deymiz. Degenmen, «ólenning de әdemi әsemi bar, óleng emes keybirining keseli bar» deytin qaghidamen kelissek, oqyrman qauym onyng qalay jazghanynda da, aqynnyng sóz tappay qalay qinalghanynda da sharuasy joq, ólendi estigende ne oqyghanda «tilge jenil, jýrekke jyly tiiin» ghana qalaydy.

Mine, osy túrghyda Talapbek aqynnyng ólenin oqyghanymda kónilim qanshalyq tolqydy, sony aitsam «Kerqúlan» atty jyr jinaghynyng qanshalyqty qazaq saharasynyng kerqúlanynday erkindigin, saghym qughan dalada shapqandaghy erendigin bayqaymyz.

«Janaryma syimaghan jasyl aimaq» әrbir aqynnyng jyrgha qadam basqandaghy tughan jerindegi balghyn balalyq shaghy turaly bәikýnә, tәp-tәtti saghynysh ólenderi, әrbir oqyrmannyng sonyng ishinde auyldyq jerde ósken qazaqy әri tól tilinde jan dýniyesi til qatatyn adamdardyng kózine jas keltiredi.

«Tamyzdyng jeli betime óbetin,
Tang ata anam mosy keretin.
Biyshigin әkem beline alghanda,
Sarymoyyn saulyq mekirenetin.
Qoraly otar sosyn óretin...» Shynymdy aitsam, ózimning tughan jerim Búlghyndaghy naghashym Múqanattyng auylyna osy bir shumaq óleng meni qanatyna mingizip ótken uaqytqa alyp barghanday quandym.

ATAMNYNG TONY

«Atamnyng qayda aq tony?
Saghynyp kettim naq sony.
Jamylyp alyp jaylanyp,
Jatatyn kýnder jaqsy edi.
Ótse de jyldar kóptegen.
Ter iyisi singen ketpegen,
Arnayy apam eppenen,
Etegin әsem kóktegen». Pah, shirkin-ay, ayazdy kýnderi daladan tonyp kelip, әkemizding senseng ishigin orana qalatyn, sondaghy tonyng ózgeshe iyisi, júp-júmsaq jýnining denemdi jylytqan sәti, qayta bir oralghanday boldy-au, myna tórt qabyrghaly gazben jylyghan mәdeny ýiden myng artyq qanday rahat edi! Osy әdemi sezim men saghynyshty qozghaytyn osy ólenge qalay razy bolmassyn!

«Janyng sening syilady jatqa jalyn,
Aqtaryldy sanamda jatqan aghyn.
Aru qyzdyng aimalap aq tamaghyn,
Ay mýlgiydi jalghyzdyng jattap әnin.
Kete berding ózgening taptap aryn,
Ker maralday kerilgen pәk qaraghym».

Bozbala shaq degen ghashyq boludyn, kýiip-janudyn, armandap, sharyqtap jýrudin... jalt-júlt etip óte shyghatyn qayyrylmas sәti ghoy. Mynau az shumaq, kónilde kólendep kólenkesi qalghan kóp súludy elestetip jiberdi...

EYFELDEGI AYSÚLU

«O, Pariyj! Ghajapsyng ne qylghan?
Arusyng alqasyn taghynghan.
Myng nópir keluge aghylghan,
Myng nópir kóruge saghynghan.
Hәldi eshkim sezbeydi bizdegi,
Jandy elitip barady týn lebi.
Sanada san jyldar býrledi,
Mústafa Shoqaydyng izderi...»

«Kerqúlan» jyr jinaghynda, Ór-Altayda tuyp, balalyghyn sol kindik qany tamghan jerde ótkizip, bozbala shaghynda atajúrt Qazaq Eline kelgen jas aqynnyng ataqty eki ýlken shahar Almaty men Astanada ótkizgen quanysh pen renishi aralas, aumaly tókpeli kónil-kýy jyralary da shynayy, kókiregin ashyp anqyldaghan ólenderi bir tóbe bolsa, eresek jigit bolghan kezinde Italiya, Fransiya taghy qansha elge saparlap barghandaghy jyrlary da bir tóbe eken, anau «Eyfelidegi Aysúlu» aqynnyng sondaghy tuyndaghan sezimderinen syr shertip túrghanday.

«Kerqúlandaghy» jinaqtalghan ólenderding kóbining jazylghan jyly, ai, kýni belgilengeni aqynnyng jas mólsheri men ólenining ósu joly men eresengining esteligi ispetti. Ári tughan jeri men ózining elinin, basqa dýnie elderimen tenestire, shendestire ólenmen órinekteuinde  biyiktep óskenin bayqatty. Bir ólenimen biz baryp kórmegen el-júrttyng tansyq ómirin pash etkenini tamsantyp tastady:

SINGAPUR SÚLBASY

Tynyq múhit tolqynymen tynyghyp,
Ýndi múhit terenine ýnilip.
Singapurdan bilim aldy syr úghyp,
Zerdelining ústazdary jiylyp.
Kýlli әlem kóz tigedi osy elge,
Senim artqan sengen eli kósemge.
Balyqshynyng oryndaldy armany,
Aghylshynnyng izi qalghan mekende.
Enshisinde bolmaghanmen en dala,
Tóniregi tamsanady tandana.
Bolashaqqa qanat qaghar qondana,
Esebinen janylmaghan el ghana.
San úrpaghy sanasynan óshirgen,
Búlardyng da mún-zary bar keshirgen.
Nesibesin qyzghanamyn nesin men,
Júrtta qalghan jetim tayday jetilgen.
Kýrsintedi kóne múnym iyektep,
Kózim aldy kók múhittay shýnet bop.
Tәnirimnen tughan elge tilek kóp,
Búlarmen de tenesermiz biz eptep.
Múndaghynyng múnyn teniz jasyrghan,
Al meniki qarmen, jelmen shashylghan.
Aqyl keni alaqanday shahardan,
Alty qúrlyq arasyna tasynghan.
Tórt mausymda Tәnirinen enshi alghan,
Ertegisi ertenine jol salghan.
Atandaymyn jýk týspegen arqamnan,
Bosamaghan arghymaqpyn arqannan.
Ýirenerim, ýireterim óte kóp,
Tәnir berdi nesibesin eselep.
Saryarqama tartyp baram tótelep,
Aziyanyng «arystanyn» jetelep... 2024 jyl. Singapur-Almaty.

Osymen, «Talapbekke tanyrqau...» dep ataghan shaghyn esse óz mәresine de jetti, qalghanyn jyr sýier qauymnyng enshisine qaldyrdym.

Abay Mauqaraúly

Abai.kz