(سىني ەسسە)

تاقىرىپتاعى سوزدەر جاقسى ۇيقاسىپ تۇرسا دا ۇيقاس ءۇشىن ەمەس ەدى، كوكەيىمنەن شىققان شىن ءسوزىم سولاي جازىلىپ كەتتى.

از، كۇن بۇرىن كاسىبي ادەبيەتتانۋشى ءىنىم ۇلان ەركىنباي «جەز بۇيدالى جىلدارىم» جىر كەشىنە ارنالعان جيناعىنىڭ ەلەكترون نۇسقاسىن جولداپ، «تالاپبەك دەگەن اقىن باۋىرىڭىزدىڭ ولەڭدەرى ەدى، وقىپ كورىڭىزشى!» دەگەن سوڭ، «جاقسى جىر جانىمىزدى جادىراتار» دەيتىن ادەتپەن تاۋدان شولدەپ تۇسكەن جىلقىداي بوپ، باستى ءيىپ جىبەرىپ الگى جولداعان جىرلاردى جەلدىرتىپ وقىپ شىقتىم.

تالاي اقىن، تالاي جىردى كوزدەن وتكىزگەن كانىگى وقىرمان رەتىندە ياعني بايگە توبەدە جۇزدەگەن جۇيرىكتەردىڭ شابىسىنا كوزى قانعان اتبەگى سەكىلدى سەزىممەن تالاپبەك اقىننىڭ دا جىر-جۇيرىگىنىڭ اياق تاستاسىن باعامداپ قالدىق.

سودان، العاشقى اسەر كوڭىل-كۇيىمدى ۆاتساپتا دىبىستىق حاتپەن ءىلتيپات رەتىندە ايتقان ەدىم: «تالاپبەك باۋىرىمنىڭ بوزبالالىق البىرت شاعىنان جىگىتتىك جاسقا، ودان قىرىقتىڭ قىرقاسىنداعى كەمەل كەزەڭگە دەيىنگى ولەڭدەرى سول جاستارىنا ساي شىنايى ەكەن...» دەگەن ماعىنادا.

جاقسى ءسوز جارىم ىرىس دەگەندەي، وسى ءبىر اۋىز لەبىزىم كوڭىلدەرىنە ۇناعان با، الدا وسى اقىن باۋىرىمىزدىڭ جىر كەشى ءارى ولەڭدەر جيناعىنىڭ تۇساۋ كەسەرى وتەدى ەكەن، سوعان وراي كەڭىرەك ءبىر جازبا جولداساڭىز، دەگەن ۇسىنىسقا دا جوق دەي المادىم، قالامداس باۋىرلاردىڭ كوڭىلى بارىنەن قىمبات قوي دەپ.

سونىمەن، الدىڭعى وقىپ شىققان جيناقتىڭ كىتاپ نۇسقاسى تالاپبەك تىنىسبەكۇلى «كەرقۇلان» دەپ، اتالىپتى. كىتاپتتىڭ العىسوزىن اقىن سۇراعان راحمەتۇلى «قابانىڭ قاراعايىنداي...» دەگەن اقىنعا دا، كىتاپقا دا ءتان تىڭ تەڭەۋمەن اتاپ، جەز بۇيدالى جەكەن جىرلارعا كەڭ كولەمدە ادەبي تالداۋلار جاساعان ەكەن. ەندى، بۇنداي جازبا جوعارىدا ايتقانىمىزداي جۇيرىكتىڭ كەلبەتىن كەستەلەپ كورسەتەتىن «سالقى ءتوس، كەڭ تاناۋ، قويان جون، بوكەن قاباق» دەگەندەي، تىنىسبەكتىڭ ولەڭدەگى تىنىسىن تۇگەندەگەن ەكەن، ءسوز تۇيىندە «ليريك اقىن» دەگەن توقتامعا كەلگەن.

مۇنداي جاعداي ايتىلىپ كەتكەن سوڭ، ەندى ماعان تيەسىلىسى سىنشى ەمەس، وقىرمان رەتىندەگى ويلارىمدى تۇيىندەۋ عانا. شىن مانىندە، ولەڭ دەگەن قالىڭ ەلدىڭ رۋحاني سۋسىنىن قاندىرۋ ماقساتىنداعى ءسوز-شىرىنى ەكەنى باياعىدان بەلگىلى. ولاي دەسەك، ءدال وسى جەردەن اقىننىڭ اقىندىعى بىلىنەدى، دەگەن ءسوز. شايىر دەپ اتالاتىن وسىناۋ ءجاي ادامدارعا ۇقساي بەرمەيتىن كوڭىلشەك كىسىلەردىڭ جىلاۋى دا وڭاي، ۋانۋى دا تەز، قۋانۋى دا قىزىق، قايعىرۋى دا قياپات، ايتۋى دا جىلدام، قايتۋى دا قاتار، اشۋى دا الاپات، قاشۋدى دا عالامات، عاشىقتىعى دا عاجاپ-اق... دەگەندەي. مىنە، اقىننىڭ وسىنداي سان قيلى سەزىمدەرى اينالا دۇنيەدەگى كورىنىستەردى كوڭىل-كولىنە وپ-وڭاي تۇسىرە الادى. وسى كوڭىل كولىنە تۇسكەن نازىك دىرىلدەر مەن الاپات تولقىنداردى ءدال سولاي سوزبەن بەدەرلەۋدى «ولەڭ» دەيمىز. دەگەنمەن، «ولەڭنىڭ دە ادەمى اسەمى بار، ولەڭ ەمەس كەيبىرىنىڭ كەسەلى بار» دەيتىن قاعيدامەن كەلىسسەك، وقىرمان قاۋىم ونىڭ قالاي جازعانىندا دا، اقىننىڭ ءسوز تاپپاي قالاي قينالعانىندا دا شارۋاسى جوق، ولەڭدى ەستىگەندە نە وقىعاندا «تىلگە جەڭىل، جۇرەككە جىلى ءتيۋىن» عانا قالايدى.

مىنە، وسى تۇرعىدا تالاپبەك اقىننىڭ ولەڭىن وقىعانىمدا كوڭىلىم قانشالىق تولقىدى، سونى ايتسام «كەرقۇلان» اتتى جىر جيناعىنىڭ قانشالىقتى قازاق ساحاراسىنىڭ كەرقۇلانىنداي ەركىندىگىن، ساعىم قۋعان دالادا شاپقانداعى ەرەندىگىن بايقايمىز.

«جانارىما سىيماعان جاسىل ايماق» ءاربىر اقىننىڭ جىرعا قادام باسقانداعى تۋعان جەرىندەگى بالعىن بالالىق شاعى تۋرالى بايكۇنا، ءتاپ-ءتاتتى ساعىنىش ولەڭدەرى، ءاربىر وقىرماننىڭ سونىڭ ىشىندە اۋىلدىق جەردە وسكەن قازاقى ءارى ءتول تىلىندە جان دۇنيەسى ءتىل قاتاتىن ادامداردىڭ كوزىنە جاس كەلتىرەدى.

«تامىزدىڭ جەلى بەتىمە وبەتىن،
تاڭ اتا انام موسى كەرەتىن.
بيشىگىن اكەم بەلىنە العاندا،
سارىمويىن ساۋلىق مەكىرەنەتىن.
قورالى وتار سوسىن ورەتىن...» شىنىمدى ايتسام، ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم بۇلعىنداعى ناعاشىم مۇقاناتتىڭ اۋىلىنا وسى ءبىر شۋماق ولەڭ مەنى قاناتىنا مىنگىزىپ وتكەن ۋاقىتقا الىپ بارعانداي قۋاندىم.

اتامنىڭ تونى

«اتامنىڭ قايدا اق تونى؟
ساعىنىپ كەتتىم ناق سونى.
جامىلىپ الىپ جايلانىپ،
جاتاتىن كۇندەر جاقسى ەدى.
وتسە دە جىلدار كوپتەگەن.
تەر ءيىسى سىڭگەن كەتپەگەن،
ارنايى اپام ەپپەنەن،
ەتەگىن اسەم كوكتەگەن». پاھ، شىركىن-اي، ايازدى كۇندەرى دالادان توڭىپ كەلىپ، اكەمىزدىڭ سەڭسەڭ ىشىگىن ورانا قالاتىن، سونداعى تونىڭ وزگەشە ءيىسى، جۇپ-جۇمساق ءجۇنىنىڭ دەنەمدى جىلىتقان ءساتى، قايتا ءبىر ورالعانداي بولدى-اۋ، مىنا ءتورت قابىرعالى گازبەن جىلىعان مادەني ۇيدەن مىڭ ارتىق قانداي راحات ەدى! وسى ادەمى سەزىم مەن ساعىنىشتى قوزعايتىن وسى ولەڭگە قالاي رازى بولماسسىڭ!

«جانىڭ سەنىڭ سىيلادى جاتقا جالىن،
اقتارىلدى سانامدا جاتقان اعىن.
ارۋ قىزدىڭ ايمالاپ اق تاماعىن،
اي مۇلگيدى جالعىزدىڭ جاتتاپ ءانىن.
كەتە بەردىڭ وزگەنىڭ تاپتاپ ارىن،
كەر مارالداي كەرىلگەن پاك قاراعىم».

بوزبالا شاق دەگەن عاشىق بولۋدىڭ، كۇيىپ-جانۋدىڭ، ارمانداپ، شارىقتاپ ءجۇرۋدىڭ... جالت-جۇلت ەتىپ وتە شىعاتىن قايىرىلماس ءساتى عوي. مىناۋ از شۋماق، كوڭىلدە كولەڭدەپ كولەڭكەسى قالعان كوپ سۇلۋدى ەلەستەتىپ جىبەردى...

ەيفەلدەگى ايسۇلۋ

«و، پاريج! عاجاپسىڭ نە قىلعان؟
ارۋسىڭ القاسىن تاعىنعان.
مىڭ ءنوپىر كەلۋگە اعىلعان،
مىڭ ءنوپىر كورۋگە ساعىنعان.
ءحالدى ەشكىم سەزبەيدى بىزدەگى،
جاندى ەلىتىپ بارادى ءتۇن لەبى.
سانادا سان جىلدار بۇرلەدى،
مۇستافا شوقايدىڭ ىزدەرى...»

«كەرقۇلان» جىر جيناعىندا، ءور-التايدا تۋىپ، بالالىعىن سول كىندىك قانى تامعان جەردە وتكىزىپ، بوزبالا شاعىندا اتاجۇرت قازاق ەلىنە كەلگەن جاس اقىننىڭ اتاقتى ەكى ۇلكەن شاھار الماتى مەن استانادا وتكىزگەن قۋانىش پەن رەنىشى ارالاس، اۋمالى توكپەلى كوڭىل-كۇي جىرالارى دا شىنايى، كوكىرەگىن اشىپ اڭقىلداعان ولەڭدەرى ءبىر توبە بولسا، ەرەسەك جىگىت بولعان كەزىندە يتاليا، فرانتسيا تاعى قانشا ەلگە ساپارلاپ بارعانداعى جىرلارى دا ءبىر توبە ەكەن، اناۋ «ەيفەلدەگى ايسۇلۋ» اقىننىڭ سونداعى تۋىنداعان سەزىمدەرىنەن سىر شەرتىپ تۇرعانداي.

«كەرقۇلانداعى» جيناقتالعان ولەڭدەردىڭ كوبىنىڭ جازىلعان جىلى، اي، كۇنى بەلگىلەنگەنى اقىننىڭ جاس مولشەرى مەن ولەڭىنىڭ ءوسۋ جولى مەن ەرەسەيۋىنىڭ ەستەلىگى ىسپەتتى. ءارى تۋعان جەرى مەن ءوزىنىڭ ەلىنىڭ، باسقا دۇنيە ەلدەرىمەن تەڭەستىرە، شەندەستىرە ولەڭمەن ورىنەكتەۋىندە  بيىكتەپ وسكەنىن بايقاتتى. ءبىر ولەڭىمەن ءبىز بارىپ كورمەگەن ەل-جۇرتتىڭ تاڭسىق ءومىرىن پاش ەتكەنىنى تامسانتىپ تاستادى:

سينگاپۋر سۇلباسى

تىنىق مۇحيت تولقىنىمەن تىنىعىپ،
ءۇندى مۇحيت تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ.
سينگاپۋردان ءبىلىم الدى سىر ۇعىپ،
زەردەلىنىڭ ۇستازدارى جيىلىپ.
كۇللى الەم كوز تىگەدى وسى ەلگە،
سەنىم ارتقان سەنگەن ەلى كوسەمگە.
بالىقشىنىڭ ورىندالدى ارمانى،
اعىلشىننىڭ ءىزى قالعان مەكەندە.
ەنشىسىندە بولماعانمەن ەن دالا،
توڭىرەگى تامسانادى تاڭدانا.
بولاشاققا قانات قاعار قوڭدانا،
ەسەبىنەن جاڭىلماعان ەل عانا.
سان ۇرپاعى ساناسىنان وشىرگەن،
بۇلاردىڭ دا مۇڭ-زارى بار كەشىرگەن.
نەسىبەسىن قىزعانامىن نەسىن مەن،
جۇرتتا قالعان جەتىم تايداي جەتىلگەن.
كۇرسىنتەدى كونە مۇڭىم يەكتەپ،
كوزىم الدى كوك مۇحيتتاي شۇڭەت بوپ.
تاڭىرىمنەن تۋعان ەلگە تىلەك كوپ،
بۇلارمەن دە تەڭەسەرمىز ءبىز ەپتەپ.
مۇنداعىنىڭ مۇڭىن تەڭىز جاسىرعان،
ال مەنىكى قارمەن، جەلمەن شاشىلعان.
اقىل كەنى الاقانداي شاھاردان،
التى قۇرلىق اراسىنا تاسىنعان.
ءتورت ماۋسىمدا تاڭىرىنەن ەنشى العان،
ەرتەگىسى ەرتەڭىنە جول سالعان.
اتاندايمىن جۇك تۇسپەگەن ارقامنان،
بوساماعان ارعىماقپىن ارقاننان.
ۇيرەنەرىم، ۇيرەتەرىم وتە كوپ،
ءتاڭىر بەردى نەسىبەسىن ەسەلەپ.
سارىارقاما تارتىپ بارام توتەلەپ،
ازيانىڭ «ارىستانىن» جەتەلەپ... 2024 جىل. سينگاپۋر-الماتى.

وسىمەن، «تالاپبەككە تاڭىرقاۋ...» دەپ اتاعان شاعىن ەسسە ءوز مارەسىنە دە جەتتى، قالعانىن جىر سۇيەر قاۋىمنىڭ ەنشىسىنە قالدىردىم.

اباي ماۋقاراۇلى

Abai.kz