Álem tórt jyldan astam uaqyttan beri Resey‑Ukraina soghysyna nazar audarumen boldy: múnyng sony ýshinshi dýniyejýzilik soghysqa jalghasyp ketpese bolghany degen qauip ýnemi tóbeden tónip túrdy. Endi, oghan AQSh, Izraili bir jaq, oghan qarsy Iran  bolyp, jana soghys oshaghy payda boldy...

(Áriyne, búl jerde Tramp pen Putinning dostyghy, AQSh pen Europanyng qazirgi «soghys sayasatyna» degen kózqarastarynyng әrtýrli boluy,  Izraili memleketinin  «agressiyalyq qorghanys» taktikasyn tandauy, eng bastysy, Ukraina halqynyng qaysarlyghy basty roli atqardy dese de bolady...).

Osynday almaghayyp kezende, jaghdaydyng kýn sayyn emes, sәt sayyn ózgerip otyratyny – soghys tabighatyna tәn jaghday. Sondyqtan, biz býgin taghy da elimizdegi eng myqty irantanushy, sayasy sarapshy Quanyshbek Qaridy taghy da oy bólisuge shaqyrdyq:

Ábdirashit Bәkirúly: - 8 sәuirde Iran men AQSh arasynda bitim jariyalanyp, oghan Izraili de beyil bildire qaldy. Ádette, Izraili jaghy Iranmen kelisimge ong qarap kórgen emes. Al jariyalanghan bitimning bir aptasy ótip, ekinshisi aptasy qaldy? Bitim týbi bayandy bola ma, әlde soghys taghy jalghasa ma?

Quanyshbek Qariy: - Alghashqy bir aptanyng ishinde Pәkistannyng araaghayyndyghymen Iran-AQSh kelissózi ótti. Alayda mәmilede eki tarap ta kýtken nәtiyjege qol jetkize almady. Ormuz búghazyn Iran bógep túrghany azday, osy kelissózden keyin AQSh búghazdy syrt jaghynan búghattaugha tyrysty. Degenmen biren-saran kemelerding Iran jaghynan ýlken aidynghan shyghyp ketkeni aitylady. AQSh alty kemeni keri qayyrghan desedi. Eki jaq ta ózderine jaghatyn mәlimetterdi taratugha tyrysyp jatyr.

Sózding týiini:  – AQSh Irandy iyliktirem deydi, Iran iyilmeuge úmtylady. Pәkistandaghy kelissózde búghazdyng ashyluy kýtilgen edi. Mәsele kerisinshe sipat alyp ketti.

Sonyng bәrine qaramastan, taraptar kelissózdi odan әri jalghastyrudyng qamyn qarastyruda. 16 sәuirde Pәkistanda kelissózding kelesi raundy jalghasatyn týri bar. Pәkistan qaruly kýshterining qolbasshysy da sәrsenbide Tegerangha saparlady. Soghan qaraghanda Iran men AQSh arasyndaghy mәmile odan әri jalghasatyn týri bar. 

Á.B.: - Eki jaq naqty nege kelise almay jatyr? Ne jetpeydi?

Q.Q.: - AQSh Irangha uran bayytudy 20 jylgha dogharudy jәne búryn 60 payyzgha bayytylghan 450 keli urandy berudi súrap otyr. Búghan endi Ormuz búghazyn ashu talaby qosyldy. Iran uran bayytudy 5 jyl toqtata túrugha kelisetinin bildirgen, Ormuzdy ashu talqylanuda. Iran AQSh-tan búryn búghattalghan aktivterin bosatudy súraydy. Onay talaptar emes. Onyng ýstine qazirgi soghys jaghdayyndaghy kelissóz kelissózden góri qoqan-loqqygha da úqsaydy. Álbette, Iran mәmile basynda arandatugha barmay, barynsha salqynqandy bolugha tyrysyp otyr. Soghys aldyndaghy kelissóz ben qazirgi kelissózdi salystyryp bolmaydy. Qazirgi kelissóz qysymmen, qorqytyp-ýrkitumen sipattalady. Irannyng ayatollasynan bastap, ondaghan әskerbasylary men sayasatkerlerin kózdep atqan AQSh-pen bir degende mәmilege keluding ózi onay emes.

Kelissózdi Iran ishinde «dúshpanmen sóz baylasu» nemese «jaugha berilu» retinde baghalaytyndar jetedi. Sondyqtan Irannyng kelissóz komandasy eki jaqty: ishki jәne syrtqy qysym astynda qalyp otyrghanyn da eskeru kerek.  

Á.B.: - Iran biyligi osy soghys kezinde ózin jaugha tótep berushi retinde kórsetip keledi. Ekonomika kýirep jatyr, logistika mandytpaydy, sauda-sattyq tejelgen. Biraq soghan qaramastan Iran myzghymaghan týr kórsetedi. Búl shynymen solay ma, әlde uaqytsha qúbylys pa?

Q.Q. - Ekonomika men sauda-sattyqtyng jaghdayy mәz emes. Biraq azyq-týlik qauipsizdigi aldyn-ala oilastyrylghandyqtan, Iran ishin bermey keledi. Otan ýshin janpida degen úran ayasynda biylik ózin bәrin baqylauda ústap otyrghanday kórsetuge tyrysady. Irandaghy Qantar oqighasy kezindegi bas kóteru joq, qazir biylikke talap qoyyp kóshege shyghyp jatqandar bayqalmaydy. Biraq múnyng bәri dauyl aldyndaghy tynyshtyqqa úqsaydy. Esesine, qysta narazylyqqa shyqqandar týrli jazagha, sonyng ishinde ólim jazasyna kesilip jatyr. Biyl Iranda «jau» qolynan qaza tapqandardyng syrtynda, óz biyligining qolynan qaza tapqandar airyqsha kóp.    

 Á.B.: - Múnyng sony nege aparady?

 Q.Q. - Tap basyp aitu qiyn. Soghys qorqaqty batyr qylady, soghys – batyrmyn, barmyn degenge de auyr syn. Kelissóz jalghasady. Bir degennen kelisim saltanat qúrmasy da anyq. Biraq AQSh basshysy Tramp solay bola qalghandy qalaydy. Sózi odaghay, bir kýn olay, bir kýn bylay. «Bir-birimizben tatu kórshidey bolayyq» degen Bayden qariyamen salystyrugha mýlde kelmeydi. Netaniyahu neshe mәrte qolqa salsa da Bayden onyng yghyna jyghyla salmady.

Izraili premierining baghyna, әlde soryna qaray Tramp kele qaldy da, Netaniyahudyng degeni bola qaldy. Qazirgi jaghdayda Tramp óz basyn osydan arshyp alugha da tyrysyp jatqan siyaqty. Yaghni, Tramptyng bedeline Netaniyahudyng aidap saluymen soghysqa aralasty degen tanba basyldy. Ol sodan arylugha úmtylghanymen, ortada ógiz óledi, arba synady – әiteuir degeni bolmay jatyr. Qayta búrynghy problemagha problema qosylyp ketti. Tramp ózi kirgen soghystan ózi shygha almay dal. Zaty asyqpaytyn irandyqtar әlipting artyn baghyp, úrymtal túsyn andyp keledi. Biraq qatty sharshady. Eki jaqtyng kýshi birdey emes. Iran uaqyttan útu ýshin kelissózden qaytpaydy, Amerika «eski pyshaq úyalghannan ótedi» degenning kerimen degenine jetkisi keledi. Onyng bәri kelissózde sheshilui tiyis.

Al kelissóz degen – úzaq prosess.

Ábdirashit Bәkirúly, sarapshy

Abai.kz