Qandastar kóshin tejegen kim?
Qazaqstan erteng kadr tapshylyghyna úrynady. Búl – boljam emes, ashyq aitylghan shyndyq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elde enbek kýshi jetispeytinin, bilikti mamangha súranys arta beretinin birneshe mәrte eskertti. Ghylym men bilimge sýienbegen elding bolashaghy búlynghyr ekenin de naqty aitty. Sonymen qatar Preziydent sheteldegi qazaqtardy tarihy Otanyna qaytaru – qasiyetti paryz ekenin atap ótti. Biraq osy sayasat nege tolyq jýzege aspay otyr?
Býginde elimizde paradoks qalyptasty. Bir jaghynan, «kadr jetispeydi» deymiz. Ekinshi jaghynan, dayyn kadrdy qabylday almay otyrmyz. Bir jaghynan, «qandastar kelsin» deymiz. Ekinshi jaghynan, kelgenin týrli kedergilermen keri qaytarugha mәjbýrleymiz. Búl – kezdeysoq sәikessizdik emes, jýieli kemshilik.
Býgin әlemde jana ýrdis qalyptasyp keledi: damyghan elder basqa memleketterden bilikti mamandardy tartugha kóshti. Tili basqa, dili basqa, tipti mәdeniyeti bólek bolsa da, kәsiby maman bolsa – qúshaq jaya qarsy alady. Búl – jahandyq bәseke talaby. Biraq biz osy ýderiste óz qandastarymyzdy ekinshi oryngha ysyryp qoyghan joqpyz ba?
Sheteldik maman uaqytsha keledi. Ol óz taghdyryn Qazaqstanmen baylanystyrmaydy. Qajet kezde ketip qalady. Al qandastar she? Olar óz bolashaghyn osy elmen baylanystyrady. Tәuelsizdik alghaly beri ózge últ ókilderi tarihy Otanyna ýdere kóship jatqanda, qazaqtar kerisinshe Qazaq eline qaray aghyldy. Búl – kóz aldymyzda bolghan shyndyq. Búdan sabaq alatyn uaqyt jetti.
Mәselen, Qytayda bilim alghan qazaq jastary – Qazaqstan ýshin dayyn kadr. Olar qytay jәne aghylshyn tilderin mengergen, bәsekesi joghary ortada shyndalghan, jetekshi oqu oryndaryn bitirgen mamandar. Bir mamandy shetelde dayarlau ýshin elimiz keminde 100 million tengeden artyq qarajat júmsaytynyn eskersek, múnday dayyn kadrlardy tiyimdi paydalana almau – ýlken strategiyalyq qatelik.
Qytay ekonomikasynyng býgingi jetistigi ghylym men bilimnin, tehnologiya men óndiristing qarqyndy damuynyng nәtiyjesi ekeni belgili. Alayda songhy jyldary búl elde jana bir ýrdis bayqalyp otyr: jasandy intellekt pen robottandyrudyng keninen engizilui, óndiris pen qyzmet kórsetu salalarynda avtomattandyrudyng kýshengi, sonday-aq joghary bilim alghan jastar sanynyng shamadan tys artuy enbek naryghynda bәsekeni kýrt kýsheytti. Sonyng saldarynan tipti joghary oqu ornyn tәmamdaghan jastardyng ózi túraqty júmys taba almay otyrghan jaghday qalyptasty. Solardyng ishinde myndaghan qazaq jastary bar. Olardyng aldy Qazaqstangha kelipte jatyr.
Búl – Qazaqstan ýshin tarihy mýmkindik. Dayyn, kóptildi, bәsekege qabiletti kadrlar ózderi kelip túr. Biraq biz sol mýmkindikti paydalanyp otyrmyz ba? Ókinishke qaray, joq.
Qandastardyng azamattyq aluy ýshin aldynan shyghatyn talaptardyng kýrdeliligi kópshilikti alandatyp otyr. Atap aitqanda, sottalmaghany turaly anyqtama alu, búrynghy azamattyghynan shyghu, sonday-aq qazaq tilinen, Qazaqstan tarihynan jәne zandarynan test tapsyru siyaqty talaptar bar. Mәsele – búl talaptardyng barlyghyna birdey jaghday jasalmaghanynda. Mysaly, Qytay, Týrkiya, Iran siyaqty elderde qazaq tilinde bilim beretin mektep bolmaghandyqtan, ondaghy qandastar qazaq tilin jýieli týrde oqymaghan. Soghan qaramastan olardan til, tariyh, zang boyynsha birdey talap qoy – әdiletti sheshim emes. Beyimdeuge uaqyt berip oqytu kerek deymiz Oghan olardyng viza uaqyty nemese qújat uaqyty ótip ketedi, sol ýshin keri qaytugha mәjbýr. Osy jaghdaylardy kórgen song keybirining atajúrtqa qayta oralmastay kónili suyidy. Múnyng salqyny sondaghy elge kóshsem degen Ózge kelem dep otyrghan jastardy, qandastardy ýrkitedi. Sonda kim útady?
Onyng ýstine, keybir elderde sottalmaghany turaly anyqtama alu is jýzinde mýmkin emes nemese óte kýrdeli. Jas ereksheligi de eskerilmeydi. Múnday talaptar kóshi-qondy jenildetu ýshin emes, kerisinshe tejep túrghanday әser qaldyrady. Shetelden kelgen qazaq – migrant emes, ol – tarihy Otanyna oralushy. Alayda qazirgi talaptar ony óz elinde bótensitetin jaghdaygha jetkizip otyr.
Qandastardy soltýstik ónirlerge qonystandyru sayasaty da qayta qaraudy qajet etedi. Qytaydan kelgen jastardyng basym bóligi býgingi zamangha say mamandyqtardy iygergen: óndiristi avtomattandyru, auyl sharuashylyghyn sifrlandyru, jana tehnologiya, qarjy, IT, biznes siyaqty Qazaqstangha asa qajet salalarda bilim alghan. Búl – el ekonomikasyn algha sýireytin naqty kýsh. Keybirining mamandyghy tek Almaty men Astana siyaqty iri ekonomikalyq ortalyqtarda ghana súranysqa iye.
Taghy bir manyzdy jayt – búl jastar jeke dara emes. Olardyng ata-anasy, bauyrlary bar. «Sen ghana kereksin, ózgesi basqa ónirge barsyn» deu – ómir shyndyghyna janaspaydy. Kóp jaghdayda olar – otbasynyng jalghyz balasy. Múnday jaghdayda ata-anasyn tastap, beytanys ónirge kóshuge mәjbýrleu qisynsyz. Al barghysy kelse de, ol jaqta óz mamandyghyna sәikes júmys joq, ýstine resmy qoldanystaghy orys tilin tolyq mengermeui taghy kedergi bolady.
Osynday shynayy jaghdaylardy eskermey, olardy mamandyghyna sәikes júmys joq ónirlerge baghyttau – kadr sayasaty emes, kózboyaushylyq. Búl – dayyn mamandy tiyimdi paydalanbau ghana emes, ony birtindep joghaltugha alyp baratyn sheshim.
Búghan qosa, soltýstik aimaqtardaghy tildik orta da beyimdeluge ýlken kedergi keltiredi. Kýndelikti ómirde de, is qaghazdarynda da orys tilining basymdyghy saqtalyp otyrghany jasyryn emes. Qazaq tilin tolyq mengermegen, ózge tildik ortadan kelgen jastar ýshin búl – qosymsha psihologiyalyq jәne әleumettik tosqauyl. Olar tek júmys tabu emes, qarapayym túrmysqa beyimdeluding ózinde qiyndyq kóredi.
Osynyng bәrin eskermey, «soltýstikke barmaydy» dep kinәni qandastardyng ózine audaru – әdiletsiz. Mәsele adamdarda emes, sayasatta. Eger memleket shyn mәninde dayyn kadrdy saqtap qalghysy kelse, onda eng aldymen sol kadrgha qolayly orta men naqty mýmkindik úsynuy kerek.
Býginde elge kelip, qújat rәsimdey almay, qayta ketip jatqan qandastar az emes. Olardyng arasynda bilikti mamandarmen qatar, kәsipkerler men investisiya әkeluge dayyn azamattar bar. Búl – jay ghana kóshi-qon mәselesi emes, ekonomikalyq jәne demografiyalyq shyghyn. Qandastar arasynda «eski Qazaqstanda kóshi-qon jenil edi, qazir qiyndady» degen pikirding jii aityluy da beker emes.
Tariyhqa kóz jýgirtsek, 1961–1962 jyldary Kenes Odaghy men Qytay arasyndaghy qatynas shiyelenisken kezende jýzdegen myng qazaq esh kedergisiz Qazaqstangha ótip, birden azamattyq alghan. Sol kezdegi sayasy jaghdaydyng kýrdeliligine qaramastan múnday mýmkindik bolghan. Al býgin tәuelsiz memleket bola túra, óz qandastarymyzgha týrli әkimshilik kedergilerding qoyyluy oilandyrmay qoymaydy.
Mәselening týp-tórkini – sayasatta emes, ony iske asyruda. Preziydent dengeyinde naqty baghyt bar. Biraq oryndaushy buynnyng júmysy sol sayasatqa say kelmey otyr. Keybir sheneunikterding әreketi el mýddesine emes, kerisinshe kedergi keltirip otyrghany bayqalady. Sonyng saldarynan kóshi-qon sayasatynyng tiyimdiligi tómendep, el dayyn kadrlardan aiyrylyp jatyr.
Eger búl jaghday ózgermese, bolashaqta enbek kýshi tapshylyghy kýsheyip, onyng ornyn toltyru qiyngha soghady. Sondyqtan qandas mәrtebesin alu rәsimin jenildetu, artyq talaptardy qysqartu, sheteldegi qazaq jastaryn tartudyng naqty baghdarlamasyn әzirleu, qonystandyru sayasatyn iykemdi etu, iri qalalargha ornalasugha mýmkindik beru, beyimdeu jәne júmysqa ornalastyru tetikterin jetildiru qajet. Eng bastysy – qabyldanghan memlekettik sayasattyng naqty oryndaluyna jauapkershilikti kýsheytu kerek.
Qorytyndylay aitqanda, qandastar kóshin tejep otyrghan syrtqy kýsh emes. Ol – óz ishimizdegi basqarudyng jýiesizdigi, osy salagha jauapty sheneunikterding qysqa oilaytyn biliksizdigi men nemqúraydylyghy. Strategiyalyq mәni bar mәseleni úsaq әkimshilik kedergilerding qúrbanyna ainaldyru – memleket mýddesine jasalghan qiyanatpen ten.
Biz býgin tek kóshi-qondy emes, elding demografiyalyq, ekonomikalyq jәne kadrlyq bolashaghyn joghaltyp alu qaupine tirelip otyrmyz. Dayyn kadrdan aiyrylu – jay ghana qatelik emes, ol erteng orny tolmas shyghyngha ainaluy mýmkin.
Eger búl jaghday der kezinde týzelmese, Qazaqstan ózine kerek mýmkindikti óz qolymen iyterip jibergen el retinde tarihta qaluy ghajap emes.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kótergen kóshi-qon sayasaty naqty iske asuy ýshin endigi jauapkershilik – oryndaushy biylikting moynynda. Osy salagha jauapty mekemeler men basshylardan naqty súrau bolmayynsha, jaghday ózgermeydi. Qandastar taghdyry – jay statistika emes, ol – el taghdyry.
Qayrat Ghabithanúly, professor
Abai.kz