2026 jylghy 15 nauryzda qabyldanghan jana Konstitusiyada diny mәselelerge qatysty da erekshe nazar audarylghan. Negizgi zangha sayasy jýiedegi zayyrlylyq qaghidalaryn bekituge baghyttalghan eki manyzdy norma engizildi.

Birinshiden, dinning memleketten bólinui konstitusiyalyq dengeyde bekitildi. Búl din, diny qaghidalar nemese normalar memlekettik sheshimderding negizine alynbaytynyn bildiredi. Sәikesinshe, diny sheshimderding ýkimet qyzmetine әseri bolmauy tiyis.

Búl nege manyzdy? Qazirgi uaqytta memlekettik jәne ruhany biylikting ózara yqpaly kýsheyip otyrghanyn kórip otyrmyz. Biraq azamattyq qatynastar, menshik qúqyghy, yurisdiksiya siyaqty ýlken mәseleler blogy bar. Búlardyng barlyghy sayasilanugha jәne әleumettik shiyeleniske alyp kelui mýmkin. Sondyqtan Konstitusiya dengeyinde naqty qúqyqtyq shekara boluy óte manyzdy. Árqaysysynyng óz funksiyasy boluy tiyis.

Ekinshiden, Konstitusiyada alghash ret zayyrly memleket jaghdayynda diny bilim beru moyyndaldy. Búl elding jana jaghdaylargha beyimdeluining artqanyn kórsetetin manyzdy ózgeris.

Qazirgi diny diskurstyng týp-tamyryn týsinu manyzdy. Múnda naqty diny ilimder nemese qanday ruhany elementterdi sayasatqa engizu kerektigi turaly sóz bolyp otyrghan joq. Negizgi mәsele – әleumettik qúrylym jasau, yaghny ruhaniyat pen dindi sayasatpen ýilestiru jәne azamattargha ómir sapasyn arttyru sayasaty ayasynda sapaly qyzmet úsynu.

Postsekulyarlyqtyng akademiyalyq túsy

Biz postsekulyarizm jәne kóptýrli sekulyarizm dәuirinde ómir sýrip otyrmyz. Búl әr memleket zayyrlylyq pen ruhaniyat, dәstýr men zamanauilyq arasynda óz tengerimin tabugha tiyistigin bildiredi.

Orta ghasyrlarda din últtan joghary institut boldy jәne qogham ómirining sharttaryn aiqyndady. Álemdik soghystar, әlemning bólinui, egemendikterding qalyptasuy nәtiyjesinde din sayasattan shettetilip, keyinge ysyryldy. Materialdyq әlem men tútynushylyq konsepsiya ýstemdik aldy. Naryqtyq qatynastargha negizdelgen neoliyberaldyq iydeya jeniske jetti. Berlin qabyrghasynyng qúlauy men «temir perdenin» joyyluy liyberalizmning keng taraluyna mýmkindik berdi.

Sonymen qatar, jahandanu últtyq damu mәselelerining ýlken qabatyn ashty. «Ýshinshi әlem» elderining modernizasiyasy tek jahandanudyng әleuetin ghana emes, etnikalyq negizding ishki kýshin de kórsetti. Alghashqy mysaldardy Singapur, Ontýstik-Shyghys Aziya elderi, keyin arab memleketteri men Qytay kórsetti.

Nәtiyjesinde «mәdeny revolusiya» ghana emes, әr qoghamda әrtýrli jýzege asqan modernizasiya ýderisi bastaldy. Kóptýrli modernizasiya fenomeni payda boldy – әr elding óz qarqyny, qúrylymy jәne sipaty qalyptasty.

Modernizasiya tek tehnologiyalyq ózgeris emes. Búl – qoghamdyq sananyng tereng qabattarynyng ózgerui. Keybir qoghamdar postzamanauy kezenge ótti. Osy prosesterding barlyghynda din manyzdy ról atqarady: qúndylyqtardy qalyptastyruda, minez-qúlyqta, qoghamdyq bastamalardy úiymdastyruda (qayyrymdylyq, ÝEÚ jәne t.b.).

Býginde din tek institut retinde emes, qoghamdyq psihologiya men kýndelikti tәjiriybelerding bir bóligi retinde qarastyrylady. Ol tek rәsimderde emes, әleumettik ómirding ishinde kórinedi. Búl әsirese diny bilim beru fenomeninen bayqalady. Diny bilim – tek mamandyq alu emes, búl erekshe әleumettik ortagha enu. Onyng óz normalary, erejeleri, ómir salty bar. Adam úzaq uaqyt, keyde ómir boyy osy ortada bolady jәne ózimen birge ýlken әleumettik ortany tartady. Sondyqtan Konstitusiyanyng diny bilimge jol ashuy – qoghamgha qúrylymdalghan, kәsiby diny bilim beru mýmkindigin qalyptastyrady. Din әrqashan aghartushylyqpen qatar jýrui tiyis. Búl sala óte nәzik, týrli yqpaldar men narrativter bar. Sondyqtan bilim beru arqyly týpnúsqalyqty týsinu manyzdy.

Osy jerde germenevtikalyq tәsil manyzdy – qasiyetti mәtinderding maghynasyn týsindiru. Óitkeni olar basqa dәuirde, basqa әleumettik jәne tehnologiyalyq jaghdayda jazylghan. Ol kezende qarym-qatynastar da ózgeshe boldy, barlyghy evolusiya men qoghamdyq formasiyanyng basqa bir satysyna, ózge tehnologiyalyq dengeyge negizdeldi. Qasiyetti jazbalar sol zaman adamdary qabylday alatyn jәne týsine alatyn formatta әri formada jetkizildi – búl shamamen 1,7 myng jyldan 7 myng jyl búrynghy kezendi qamtidy. Sondyqtan jaghdaygha germenevtikalyq tәsilmen, tarihy túrghyda bagha beru asa manyzdy. Sondyqtan olardy qazirgi adamgha týsinikti týrde jetkizu qajet. 

Qoldanbaly jaghy

Praktikalyq túrghydan alghanda, biz qoghamnyng ruhany qúramdas bóligine shetkeri qúbylys retinde emes, әldeqashan negizgi aghymgha ainalghan manyzdy faktor retinde barynsha tereng nazar audaruymyz qajet.

Qúndylyqtar jónindegi sosiologiyalyq zertteu derekterine sәikes, respondentterding 63%-y Qúdaydyng óz ómirindegi manyzdylyghyn 10 baldyq shkala boyynsha eng jogharghy - 10 ballmen baghalaghan. Jalpy alghanda, Qúdaylyq mәnning manyzdylyghy orta eseppen 8,5 baldy qúraydy. Alayda diny úiymdargha degen senim dengeyi nebәri 5,1 ball bolyp otyr. Búl qoghamnyng ruhany qajettilikterine say bolu ýshin diny instituttardy institusionaldyq túrghydan jetildiru qajet ekenin kórsetedi. Qazirgi tanda búl salada aiqyn tengerimsizdik bayqalady.

Zertteu 2024 jyldyng 3–23 qyrkýiegi aralyghynda jýrgizildi. Irikteme kólemi - 1229 respondent. Ýlgining shekti qateligi ±2,83%. Saualnamagha 18 jastan asqan, 17 oblysta (17 oblys ortalyghy, 22 auyl) jәne respublikalyq manyzy bar 3 qalada (Astana, Almaty, Shymkent) túratyn azamattar qatysty. Zertteu Ronald Inglhart negizin qalaghan «Álemdik qúndylyqtar zertteui» (World Values Survey) ayasynda qalyptasqan әdisnamalyq dәstýrdi jalghastyrady. Sonday-aq zertteu barysynda japondyq ghalym Yoshio Sugimoto qoldanghan jiktemeler paydalanyldy.

Islamdyq tәjiriybede biyleushi qauymnan bólek qarastyrylmaydy. Týrkiyada dәl osynday modeli jýzege asqan – onda preziydent júma namazyn jamaghatpen birge meshitte oqidy. Sonymen qatar ol diplomatiyalyq qarym-qatynastarda jәne basqa memleket basshylarymen baylanysta diny minez-qúlyqtyng belgili bir qaghidalaryn ústanady.

Postkenestik elder ýshin múnday ýlgini qabyldau onay emes, óitkeni últtyq jadtyng san aluan qabattary, úrpaqtar sabaqtastyghynyng ýziluinen qalghan saldarlar әli de saqtalyp otyr. Biz – Euraziyanyng qaq ortasynda ornalasqan tranzittik elmiz. Tәuelsizdik alghannan keyingi 35 jyldyq jolymyz – búl sabaqtastyqty qalpyna keltiru men últtyq mәdeniyetti janghyrtugha baghyttalghan ýzdiksiz talpynys.

Islam últtyq sanamen tereng astasyp jatyr. Ol últtyq janghyrumen jәne qazaq tilimen qatar órbiydi. Imamnyng uaghyzdary ózge tilde emes, dәl qazaq tilinde ghana tolyqqandy qabyldanady. Osyghan baylanysty qoghamymyzdaghy Islamnyng róline anaghúrlym bayypty әri sanaly týrde qarau qajet. Islam – qoghamdyq ýderistermen tyghyz astasqan, tereng әleumettik sipatqa ie din. Búl túrghydan ol keybir basqa dinderden erekshelenedi, óitkeni olar belgili bir dengeyde jergilikti nemese qauymdyq sipatta boluy mýmkin, mysaly, protestantizm.

Islam qajylyqty úiymdastyru, iri diny merekelerdi ótkizu, qúrbandyq shalu siyaqty kóptegen mәselelerde memleketpen tyghyz ózara is-qimyldy talap etedi. Alayda búl – biz «postsekulyarizm» dep ataytyn qúbylystyng bir ghana qyry.

Islamda ústazdyn, ruhany jetekshining róli erekshe manyzdy. Bizding elde búl mindetterdi Qazaqstan músylmandary diny basqarmasy atqarady. Alayda Diny basqarma kóbine basqaru men ishki qamtamasyz etuge baghyttalghan qúrylym retinde әreket etedi, negizinen әkimshilik jәne sharuashylyq qyzmettermen ainalysady. Áriyne, aghartushylyq baghyty da bar, biraq ol kóbine belsendi, dindi ústanushy qauym arasynda ghana keninen taralghan. Al biz qoghamdyq qyzmetteri ken, әleumettik qyzmeti auqymdy Islam turaly aityp otyrmyz.

Osyghan oray, Diny basqarmadaghy qyzmetterdi eki bólek lauazymgha ajyratu oryndy kórinedi: Birinshisi – Jogharghy Mýftiy;
Ekinshisi – Diny basqarmanyng jәne onyng apparatynyng basshysy.

Jogharghy Mýfty media kenistikte, әleumettik jelilerde belsendi bolyp, jeke akkaunttaryn jýrgizip, týrli qauymdarmen jәne enbek újymdarymen kezdesuler ótkizui tiyis. Múnday kezdesulerde ol halyqqa Islamnyng tarihy men damuy turaly týsindiru, baghyt-baghdar beru júmystaryn jýrgizui qajet. Búl – auqymdy aqparattyq-aghartushylyq qyzmetting manyzdy bóligi. Sonymen qatar Jogharghy Mýfty kýndelikti sharuashylyq jәne әkimshilik júmystardan bosatyluy tiyis.

Onyng negizgi mindetterining qatarynda ghúlamalar kenesin ótkizu, dintanushylar men teologtardyng basqosularyn úiymdastyru, sonday-aq ruhani-aghartushylyqtyng ortaq tújyrymdamasyn qalyptastyru maqsatynda sheteldik ruhany ortalyqtarmen ózara baylanys ornatu boluy kerek. Jogharghy Mýfty – mәrtebeli lauazym, sondyqtan oghan sәikes zannamalyq negiz de qalyptastyryluy qajet.

Qazirgi tanda búl baghyttaghy júmystardy belgili bir dengeyde kvaziymemlekettik úiymdar men sarapshylar atqaryp keledi. Alayda olardyng ruhany sakraldy mәrtebesi joq. Olar aqparatqa qanyq, tipti diny tәjiriybesi boluy mýmkin, biraq ruhany qayratker nemese uaghyzshy retinde tolyqqandy legitimdilikke ie emes.

Jalpy alghanda, Jogharghy Mýftiyding aghartushylyq qyzmeti memlekettik granttar ayasynda jýzege asyrylghany jón. Búl – memleket jýrgizip otyrghan konfessiyaaralyq jәne etnosaralyq kelisimdi nyghaytu sayasatyn ilgeriletuding manyzdy tetigi bolmaq. Sonymen qatar búl tәsil mulitiysekulyarizm qaghidattaryna da sәikes keledi: memleket diny úiymdardyng ishki isterine aralaspaydy, biraq el damuynyng negizgi basymdyqtaryn ilgeriletu ýshin qarjylyq qoldau kórsetedi.

Osy túrghyda Qazaqstan músylmandary diny basqarmasy memleket ýshin strategiyalyq seriktes retinde әreket etedi.

* * *

Postsekulyarizm nemese kópqyrly sekulyarlyq turaly aitqanda, diny salany retteuding postkenestik kezennen qalghan, ózektiligin joghaltqan tәsilderinen arylu manyzdy. Diny ekstremizmmen kýres dinning ózimen kýreske ainalmauy tiyis. Qazirgi tanda biz ekstremizmning aldyn alu maqsatynda dinning institusionaldyq әleuetining ósuin tejeu ústanymyn ústanyp kelemiz. Alayda býgingi kýni postislamizm kezenine qadam basu jaghdayynda búl tәsil, kerisinshe, «kólenkeli dinnin» qalyptasu tәuekelderin tuyndatuy mýmkin.

Songhy jyldary eldegi meshitter sany jýz esege artty. Býginde olardyng sany shamamen 3 myngha juyq. Diny oqu oryndarynda 5 mynnan astam adam bilim aluda.

Biz diny damugha qatysty mәselelerding býkil keshenin tereng әri jan-jaqty taldap, ony memlekettik sayasattyng shetinde qaldyrmauymyz qajet. Ýmbet pen Islam mәselesi – búl zayyrlylyq pen teokratiyalyq damu ýlgisining arasynan tandau jasau emes. Búl – halyqqa tiyisti qyzmet kórsetu, senim dengeyi men ómir sapasyna qatysty mәsele.

Dinge búrynghyday tek mistikalyq әri ýrey tudyratyn qúbylys retinde qarastyratyn eski stereotipterden arylatyn uaqyt jetti. Qogham ózining tabighy damuynda bizge dúrys baghytty kórsetip otyr. Memleket «izgi kýsh» retinde qajetti jaghdaylardy qalyptastyryp, azamattardyng ruhany jәne soghan baylanysty ózge de qajettilikterin tolyqqandy jýzege asyruyna mýmkindik bere alady.

* * *

Konstitusiyanyng jana normalary halyqaralyq qatynastardaghy ózgergen jaghdaylargha sәikes konstitusiyalyq jýieni beyimdeuge baghyttalghan.

Postsekulyarlyq tújyrymdama ayasyndaghy manyzdy baghyttardyng biri – islam ekonomikasyn damytu. Býginde ol әlemdik ekonomikada derbes baghyt retinde qalyptasty.

DinarStandard baghalauynsha, 2023 jyly músylmandardyng halal ekonomikasynyng negizgi sektorlaryndaghy (azyq-týlik, farmasevtika, kosmetika, sәn industriyasy, sayahat, sonday-aq media jәne oiyn-sauyq) tútynushylyq shyghyndary 2,43 trillion AQSh dollaryna jetken. 2028 jylgha qaray búl kórsetkish 3,36 trillion dollargha deyin ósedi dep boljanuda.

Islamdyq qarjy aktivteri 4,93 trillion dollardy qúrap, 2028 jylgha qaray 7,53 trillion dollargha deyin úlghayady dep kýtilude.

Búl islam ekonomikasynyng derbes investisiyalyq baghyt retinde qalyptasyp kele jatqanyn kórsetedi. Jalpy alghanda, islam ekonomikasy nemese halal industriyasy tabighy týrde damuda, búl salada eshkimdi mәjbýrleuding qajettiligi joq. Eng bastysy – ózdiginen quatty әri joghary tabys әkeletin osy aghyndy tiyimdi basqaru jәne dúrys baghyttau.

Darhan Kәletaev,

sayasy ghylymdar doktory

Abai.kz