2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيادا ءدىني ماسەلەلەرگە قاتىستى دا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. نەگىزگى زاڭعا ساياسي جۇيەدەگى زايىرلىلىق قاعيدالارىن بەكىتۋگە باعىتتالعان ەكى ماڭىزدى نورما ەنگىزىلدى.

بىرىنشىدەن، ءدىننىڭ مەملەكەتتەن ءبولىنۋى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. بۇل ءدىن، ءدىني قاعيدالار نەمەسە نورمالار مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ نەگىزىنە الىنبايتىنىن بىلدىرەدى. سايكەسىنشە، ءدىني شەشىمدەردىڭ ۇكىمەت قىزمەتىنە اسەرى بولماۋى ءتيىس.

بۇل نەگە ماڭىزدى؟ قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك جانە رۋحاني بيلىكتىڭ ءوزارا ىقپالى كۇشەيىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. بىراق ازاماتتىق قاتىناستار، مەنشىك قۇقىعى، يۋريسديكتسيا سياقتى ۇلكەن ماسەلەلەر بلوگى بار. بۇلاردىڭ بارلىعى ساياسيلانۋعا جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىسكە الىپ كەلۋى مۇمكىن. سوندىقتان كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ناقتى قۇقىقتىق شەكارا بولۋى وتە ماڭىزدى. ارقايسىسىنىڭ ءوز فۋنكتسياسى بولۋى ءتيىس.

ەكىنشىدەن، كونستيتۋتسيادا العاش رەت زايىرلى مەملەكەت جاعدايىندا ءدىني ءبىلىم بەرۋ مويىندالدى. بۇل ەلدىڭ جاڭا جاعدايلارعا بەيىمدەلۋىنىڭ ارتقانىن كورسەتەتىن ماڭىزدى وزگەرىس.

قازىرگى ءدىني ديسكۋرستىڭ ءتۇپ-تامىرىن ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. مۇندا ناقتى ءدىني ىلىمدەر نەمەسە قانداي رۋحاني ەلەمەنتتەردى ساياساتقا ەنگىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. نەگىزگى ماسەلە – الەۋمەتتىك قۇرىلىم جاساۋ، ياعني رۋحانيات پەن ءدىندى ساياساتپەن ۇيلەستىرۋ جانە ازاماتتارعا ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ ساياساتى اياسىندا ساپالى قىزمەت ۇسىنۋ.

پوستسەكۋليارلىقتىڭ اكادەميالىق تۇسى

ءبىز پوستسەكۋلياريزم جانە كوپتۇرلى سەكۋلياريزم داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. بۇل ءار مەملەكەت زايىرلىلىق پەن رۋحانيات، ءداستۇر مەن زاماناۋيلىق اراسىندا ءوز تەڭگەرىمىن تابۋعا تيىستىگىن بىلدىرەدى.

ورتا عاسىرلاردا ءدىن ۇلتتان جوعارى ينستيتۋت بولدى جانە قوعام ءومىرىنىڭ شارتتارىن ايقىندادى. الەمدىك سوعىستار، الەمنىڭ ءبولىنۋى، ەگەمەندىكتەردىڭ قالىپتاسۋى ناتيجەسىندە ءدىن ساياساتتان شەتتەتىلىپ، كەيىنگە ىسىرىلدى. ماتەريالدىق الەم مەن تۇتىنۋشىلىق كونتسەپتسيا ۇستەمدىك الدى. نارىقتىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن نەوليبەرالدىق يدەيا جەڭىسكە جەتتى. بەرلين قابىرعاسىنىڭ قۇلاۋى مەن «تەمىر پەردەنىڭ» جويىلۋى ليبەراليزمنىڭ كەڭ تارالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.

سونىمەن قاتار، جاھاندانۋ ۇلتتىق دامۋ ماسەلەلەرىنىڭ ۇلكەن قاباتىن اشتى. «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنىڭ مودەرنيزاتسياسى تەك جاھاندانۋدىڭ الەۋەتىن عانا ەمەس، ەتنيكالىق نەگىزدىڭ ىشكى كۇشىن دە كورسەتتى. العاشقى مىسالداردى سينگاپۋر، وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى، كەيىن اراب مەملەكەتتەرى مەن قىتاي كورسەتتى.

ناتيجەسىندە «مادەني رەۆوليۋتسيا» عانا ەمەس، ءار قوعامدا ءارتۇرلى جۇزەگە اسقان مودەرنيزاتسيا ۇدەرىسى باستالدى. كوپتۇرلى مودەرنيزاتسيا فەنومەنى پايدا بولدى – ءار ەلدىڭ ءوز قارقىنى، قۇرىلىمى جانە سيپاتى قالىپتاستى.

مودەرنيزاتسيا تەك تەحنولوگيالىق وزگەرىس ەمەس. بۇل – قوعامدىق سانانىڭ تەرەڭ قاباتتارىنىڭ وزگەرۋى. كەيبىر قوعامدار پوستزاماناۋي كەزەڭگە ءوتتى. وسى پروتسەستەردىڭ بارلىعىندا ءدىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى: قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋدا، مىنەز-قۇلىقتا، قوعامدىق باستامالاردى ۇيىمداستىرۋدا (قايىرىمدىلىق، ۇەۇ جانە ت.ب.).

بۇگىندە ءدىن تەك ينستيتۋت رەتىندە ەمەس، قوعامدىق پسيحولوگيا مەن كۇندەلىكتى تاجىريبەلەردىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. ول تەك راسىمدەردە ەمەس، الەۋمەتتىك ءومىردىڭ ىشىندە كورىنەدى. بۇل اسىرەسە ءدىني ءبىلىم بەرۋ فەنومەنىنەن بايقالادى. ءدىني ءبىلىم – تەك ماماندىق الۋ ەمەس، بۇل ەرەكشە الەۋمەتتىك ورتاعا ەنۋ. ونىڭ ءوز نورمالارى، ەرەجەلەرى، ءومىر سالتى بار. ادام ۇزاق ۋاقىت، كەيدە ءومىر بويى وسى ورتادا بولادى جانە وزىمەن بىرگە ۇلكەن الەۋمەتتىك ورتانى تارتادى. سوندىقتان كونستيتۋتسيانىڭ ءدىني بىلىمگە جول اشۋى – قوعامعا قۇرىلىمدالعان، كاسىبي ءدىني ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگىن قالىپتاستىرادى. ءدىن ارقاشان اعارتۋشىلىقپەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس. بۇل سالا وتە نازىك، ءتۇرلى ىقپالدار مەن نارراتيۆتەر بار. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ ارقىلى تۇپنۇسقالىقتى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى.

وسى جەردە گەرمەنەۆتيكالىق ءتاسىل ماڭىزدى – قاسيەتتى ماتىندەردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ. ويتكەنى ولار باسقا داۋىردە، باسقا الەۋمەتتىك جانە تەحنولوگيالىق جاعدايدا جازىلعان. ول كەزەڭدە قارىم-قاتىناستار دا وزگەشە بولدى، بارلىعى ەۆوليۋتسيا مەن قوعامدىق فورماتسيانىڭ باسقا ءبىر ساتىسىنا، وزگە تەحنولوگيالىق دەڭگەيگە نەگىزدەلدى. قاسيەتتى جازبالار سول زامان ادامدارى قابىلداي الاتىن جانە تۇسىنە الاتىن فورماتتا ءارى فورمادا جەتكىزىلدى – بۇل شامامەن 1,7 مىڭ جىلدان 7 مىڭ جىل بۇرىنعى كەزەڭدى قامتيدى. سوندىقتان جاعدايعا گەرمەنەۆتيكالىق تاسىلمەن، تاريحي تۇرعىدا باعا بەرۋ اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ولاردى قازىرگى ادامعا تۇسىنىكتى تۇردە جەتكىزۋ قاجەت. 

قولدانبالى جاعى

پراكتيكالىق تۇرعىدان العاندا، ءبىز قوعامنىڭ رۋحاني قۇرامداس بولىگىنە شەتكەرى قۇبىلىس رەتىندە ەمەس، الدەقاشان نەگىزگى اعىمعا اينالعان ماڭىزدى فاكتور رەتىندە بارىنشا تەرەڭ نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.

قۇندىلىقتار جونىندەگى سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سايكەس، رەسپوندەنتتەردىڭ 63%-ى قۇدايدىڭ ءوز ومىرىندەگى ماڭىزدىلىعىن 10 بالدىق شكالا بويىنشا ەڭ جوعارعى - 10 باللمەن باعالاعان. جالپى العاندا، قۇدايلىق ءماننىڭ ماڭىزدىلىعى ورتا ەسەپپەن 8,5 بالدى قۇرايدى. الايدا ءدىني ۇيىمدارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى نەبارى 5,1 بالل بولىپ وتىر. بۇل قوعامنىڭ رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىنە ساي بولۋ ءۇشىن ءدىني ينستيتۋتتاردى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى. قازىرگى تاڭدا بۇل سالادا ايقىن تەڭگەرىمسىزدىك بايقالادى.

زەرتتەۋ 2024 جىلدىڭ 3–23 قىركۇيەگى ارالىعىندا جۇرگىزىلدى. ىرىكتەمە كولەمى - 1229 رەسپوندەنت. ۇلگىنىڭ شەكتى قاتەلىگى ±2,83%. ساۋالناماعا 18 جاستان اسقان، 17 وبلىستا (17 وبلىس ورتالىعى، 22 اۋىل) جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالادا (استانا، الماتى، شىمكەنت) تۇراتىن ازاماتتار قاتىستى. زەرتتەۋ رونالد ينگلحارت نەگىزىن قالاعان «الەمدىك قۇندىلىقتار زەرتتەۋى» (World Values Survey) اياسىندا قالىپتاسقان ادىسنامالىق ءداستۇردى جالعاستىرادى. سونداي-اق زەرتتەۋ بارىسىندا جاپوندىق عالىم Yoshio Sugimoto قولدانعان جىكتەمەلەر پايدالانىلدى.

يسلامدىق تاجىريبەدە بيلەۋشى قاۋىمنان بولەك قاراستىرىلمايدى. تۇركيادا ءدال وسىنداي مودەل جۇزەگە اسقان – وندا پرەزيدەنت جۇما نامازىن جاماعاتپەن بىرگە مەشىتتە وقيدى. سونىمەن قاتار ول ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردا جانە باسقا مەملەكەت باسشىلارىمەن بايلانىستا ءدىني مىنەز-قۇلىقتىڭ بەلگىلى ءبىر قاعيدالارىن ۇستانادى.

پوستكەڭەستىك ەلدەر ءۇشىن مۇنداي ۇلگىنى قابىلداۋ وڭاي ەمەس، ويتكەنى ۇلتتىق جادتىڭ سان الۋان قاباتتارى، ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ ۇزىلۋىنەن قالعان سالدارلار ءالى دە ساقتالىپ وتىر. ءبىز – ەۋرازيانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان ترانزيتتىك ەلمىز. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى 35 جىلدىق جولىمىز – بۇل ساباقتاستىقتى قالپىنا كەلتىرۋ مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ۇزدىكسىز تالپىنىس.

يسلام ۇلتتىق سانامەن تەرەڭ استاسىپ جاتىر. ول ۇلتتىق جاڭعىرۋمەن جانە قازاق تىلىمەن قاتار ءوربيدى. يمامنىڭ ۋاعىزدارى وزگە تىلدە ەمەس، ءدال قازاق تىلىندە عانا تولىققاندى قابىلدانادى. وسىعان بايلانىستى قوعامىمىزداعى يسلامنىڭ رولىنە اناعۇرلىم بايىپتى ءارى سانالى تۇردە قاراۋ قاجەت. يسلام – قوعامدىق ۇدەرىستەرمەن تىعىز استاسقان، تەرەڭ الەۋمەتتىك سيپاتقا يە ءدىن. بۇل تۇرعىدان ول كەيبىر باسقا دىندەردەن ەرەكشەلەنەدى، ويتكەنى ولار بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە جەرگىلىكتى نەمەسە قاۋىمدىق سيپاتتا بولۋى مۇمكىن، مىسالى، پروتەستانتيزم.

يسلام قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋ، ءىرى ءدىني مەرەكەلەردى وتكىزۋ، قۇرباندىق شالۋ سياقتى كوپتەگەن ماسەلەلەردە مەملەكەتپەن تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدى تالاپ ەتەدى. الايدا بۇل – ءبىز «پوستسەكۋلياريزم» دەپ اتايتىن قۇبىلىستىڭ ءبىر عانا قىرى.

يسلامدا ۇستازدىڭ، رۋحاني جەتەكشىنىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ەلدە بۇل مىندەتتەردى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى اتقارادى. الايدا ءدىني باسقارما كوبىنە باسقارۋ مەن ىشكى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان قۇرىلىم رەتىندە ارەكەت ەتەدى، نەگىزىنەن اكىمشىلىك جانە شارۋاشىلىق قىزمەتتەرمەن اينالىسادى. ارينە، اعارتۋشىلىق باعىتى دا بار، بىراق ول كوبىنە بەلسەندى، ءدىندى ۇستانۋشى قاۋىم اراسىندا عانا كەڭىنەن تارالعان. ال ءبىز قوعامدىق قىزمەتتەرى كەڭ، الەۋمەتتىك قىزمەتى اۋقىمدى يسلام تۋرالى ايتىپ وتىرمىز.

وسىعان وراي، ءدىني باسقارماداعى قىزمەتتەردى ەكى بولەك لاۋازىمعا اجىراتۋ ورىندى كورىنەدى: ءبىرىنشىسى – جوعارعى ءمۇفتي;
ەكىنشىسى – ءدىني باسقارمانىڭ جانە ونىڭ اپپاراتىنىڭ باسشىسى.

جوعارعى ءمۇفتي مەديا كەڭىستىكتە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە بەلسەندى بولىپ، جەكە اككاۋنتتارىن جۇرگىزىپ، ءتۇرلى قاۋىمدارمەن جانە ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋى ءتيىس. مۇنداي كەزدەسۋلەردە ول حالىققا يسلامنىڭ تاريحى مەن دامۋى تۋرالى ءتۇسىندىرۋ، باعىت-باعدار بەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى قاجەت. بۇل – اۋقىمدى اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق قىزمەتتىڭ ماڭىزدى بولىگى. سونىمەن قاتار جوعارعى ءمۇفتي كۇندەلىكتى شارۋاشىلىق جانە اكىمشىلىك جۇمىستاردان بوساتىلۋى ءتيىس.

ونىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ قاتارىندا عۇلامالار كەڭەسىن وتكىزۋ، ءدىنتانۋشىلار مەن تەولوگتاردىڭ باسقوسۋلارىن ۇيىمداستىرۋ، سونداي-اق رۋحاني-اعارتۋشىلىقتىڭ ورتاق تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا شەتەلدىك رۋحاني ورتالىقتارمەن ءوزارا بايلانىس ورناتۋ بولۋى كەرەك. جوعارعى ءمۇفتي – مارتەبەلى لاۋازىم، سوندىقتان وعان سايكەس زاڭنامالىق نەگىز دە قالىپتاستىرىلۋى قاجەت.

قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىمدار مەن ساراپشىلار اتقارىپ كەلەدى. الايدا ولاردىڭ رۋحاني ساكرالدى مارتەبەسى جوق. ولار اقپاراتقا قانىق، ءتىپتى ءدىني تاجىريبەسى بولۋى مۇمكىن، بىراق رۋحاني قايراتكەر نەمەسە ۋاعىزشى رەتىندە تولىققاندى لەگيتيمدىلىككە يە ەمەس.

جالپى العاندا، جوعارعى ءمۇفتيدىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى مەملەكەتتىك گرانتتار اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعانى ءجون. بۇل – مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان كونفەسسياارالىق جانە ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ساياساتىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى بولماق. سونىمەن قاتار بۇل ءتاسىل مۋلتيسەكۋلياريزم قاعيداتتارىنا دا سايكەس كەلەدى: مەملەكەت ءدىني ۇيىمداردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپايدى، بىراق ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن قارجىلىق قولداۋ كورسەتەدى.

وسى تۇرعىدا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەملەكەت ءۇشىن ستراتەگيالىق سەرىكتەس رەتىندە ارەكەت ەتەدى.

* * *

پوستسەكۋلياريزم نەمەسە كوپقىرلى سەكۋليارلىق تۋرالى ايتقاندا، ءدىني سالانى رەتتەۋدىڭ پوستكەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان، وزەكتىلىگىن جوعالتقان تاسىلدەرىنەن ارىلۋ ماڭىزدى. ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەس ءدىننىڭ وزىمەن كۇرەسكە اينالماۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا ءبىز ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءدىننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق الەۋەتىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ۇستانىمىن ۇستانىپ كەلەمىز. الايدا بۇگىنگى كۇنى پوستيسلاميزم كەزەڭىنە قادام باسۋ جاعدايىندا بۇل ءتاسىل، كەرىسىنشە، «كولەڭكەلى ءدىننىڭ» قالىپتاسۋ تاۋەكەلدەرىن تۋىنداتۋى مۇمكىن.

سوڭعى جىلدارى ەلدەگى مەشىتتەر سانى ءجۇز ەسەگە ارتتى. بۇگىندە ولاردىڭ سانى شامامەن 3 مىڭعا جۋىق. ءدىني وقۋ ورىندارىندا 5 مىڭنان استام ادام ءبىلىم الۋدا.

ءبىز ءدىني دامۋعا قاتىستى ماسەلەلەردىڭ بۇكىل كەشەنىن تەرەڭ ءارى جان-جاقتى تالداپ، ونى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ شەتىندە قالدىرماۋىمىز قاجەت. ۇمبەت پەن يسلام ماسەلەسى – بۇل زايىرلىلىق پەن تەوكراتيالىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ اراسىنان تاڭداۋ جاساۋ ەمەس. بۇل – حالىققا ءتيىستى قىزمەت كورسەتۋ، سەنىم دەڭگەيى مەن ءومىر ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە.

دىنگە بۇرىنعىداي تەك ميستيكالىق ءارى ۇرەي تۋدىراتىن قۇبىلىس رەتىندە قاراستىراتىن ەسكى ستەرەوتيپتەردەن ارىلاتىن ۋاقىت جەتتى. قوعام ءوزىنىڭ تابيعي دامۋىندا بىزگە دۇرىس باعىتتى كورسەتىپ وتىر. مەملەكەت «ىزگى كۇش» رەتىندە قاجەتتى جاعدايلاردى قالىپتاستىرىپ، ازاماتتاردىڭ رۋحاني جانە سوعان بايلانىستى وزگە دە قاجەتتىلىكتەرىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋىنا مۇمكىندىك بەرە الادى.

* * *

كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا نورمالارى حالىقارالىق قاتىناستارداعى وزگەرگەن جاعدايلارعا سايكەس كونستيتۋتسيالىق جۇيەنى بەيىمدەۋگە باعىتتالعان.

پوستسەكۋليارلىق تۇجىرىمداما اياسىنداعى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – يسلام ەكونوميكاسىن دامىتۋ. بۇگىندە ول الەمدىك ەكونوميكادا دەربەس باعىت رەتىندە قالىپتاستى.

DinarStandard باعالاۋىنشا، 2023 جىلى مۇسىلمانداردىڭ حالال ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى سەكتورلارىنداعى (ازىق-تۇلىك، فارماتسەۆتيكا، كوسمەتيكا، ءسان يندۋسترياسى، ساياحات، سونداي-اق مەديا جانە ويىن-ساۋىق) تۇتىنۋشىلىق شىعىندارى 2,43 تريلليون اقش دوللارىنا جەتكەن. 2028 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 3,36 تريلليون دوللارعا دەيىن وسەدى دەپ بولجانۋدا.

يسلامدىق قارجى اكتيۆتەرى 4,93 تريلليون دوللاردى قۇراپ، 2028 جىلعا قاراي 7,53 تريلليون دوللارعا دەيىن ۇلعايادى دەپ كۇتىلۋدە.

بۇل يسلام ەكونوميكاسىنىڭ دەربەس ينۆەستيتسيالىق باعىت رەتىندە قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. جالپى العاندا، يسلام ەكونوميكاسى نەمەسە حالال يندۋسترياسى تابيعي تۇردە دامۋدا، بۇل سالادا ەشكىمدى ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. ەڭ باستىسى – وزدىگىنەن قۋاتتى ءارى جوعارى تابىس اكەلەتىن وسى اعىندى ءتيىمدى باسقارۋ جانە دۇرىس باعىتتاۋ.

دارحان كالەتاەۆ،

ساياسي عىلىمدار دوكتورى

Abai.kz