FILOSOFIYaLYQ SABAQTAR: EJELGI GREK FILOSOFIYaSY JÁNE ÁL-FARABY ILIMINING NEGIZDERI TURALY OILAR

Adamzat tarihynda aituly iz qaldyrghan birneshe órkeniyetter oshaghy bolghany belgili. Sonyng biregeyi – «Ejelgi Grekiya filosofiyasy» degen atpen tariyhqa engen órkeniyet. Ol  – bizding zamanymyzgha deyingi VI ghasyrdan bastap bizding zamanymyzdyng VI ghasyryna deyin (Ioniya men Italiya jaghalaularynda arhaikalyq polisterding qalyptasuynan bastalatyn, sol zamanda‑aq demokratiyalyq Afinanyng (poliys) órkendeuine jol ashqan, sonynan  men polisting qúldyrauyna deyin jalghasqan ilimderding jiyntyghy.

Jalpy sipattamasy

Ádette ejelgi grek filosofiyasynyng bastauy Miylettik Fales (b.z.d. 625–547 jj.) esimimen baylanystyrylsa, onyng sony – rim imperatory Yustiniannyng Afinadaghy filosofiyalyq mektepterdi jabu turaly dekretimen (b.z. 529 j.) ayaqtalady.

Osy mynjyldyq damu kezeninde filosofiyalyq iydeyalar tabighat, adam jәne qúdaylardy birtútas kosmostyq jýiede biriktiruge baghyttalghan erekshe birlik pen mindetti baghyttylyqty kórsetedi. Búl grek filosofiyasynyng kópqúdaylyq (poliyteistik) bastaularymen baylanysty.

Ejelgi grekter ýshin tabighat – eng jogharghy qúndylyq: ony qúdaylar jaratpaghan, kerek deseniz – qúdaylardyng ózi de tabighattyng bir bóligi bolyp tabylady jәne onyng negizgi elementterin beyneleytin bolghan.

Adam – ol da Qúdaylar syndy ‑  tabighatpen bastapqy baylanysyn joghaltpaydy, biraq tek «tabighat zanymen» ghana emes, sonymen birge «zandy ornatuymen» (aqylgha negizdelgen) ómir sýredi.

Osy tezisti ústanu arqyly Ejelgi grekterding «aqyl‑oyy»  Qúdaylar biyliginen bosady: grek qúdaylardy qúrmetteydi jәne olardy renjitpeydi. Biraq kýndelikti ómirinde óz aqylyna sýienip, ózine senedi jәne adam Qúdaylardyng sýiispenshiliginen baqytty emes, kerisinshe, adam baqytty bolghandyqtan, Qúdaylar ony sýiedi dep biledi.

Ejelgi grekter ýshin aqyl-oydyng eng manyzdy janalyghy – zang (nomos). Nomos – búl qalanyng barlyq túrghyndary – azamattary qabyldaghan jәne barlyghyna mindetti aqylgha negizdelgen erejeler. Sondyqtan múnday qala memleketti bildiredi (qala-memleket – poliys).

Grek ómirining polistik sipaty: halyq jinalysynyng róli, kópshilik aldynda sóileu jarystary jәne t.b. ‑ grekterding aqyl-oy men teoriyagha degen senimin týsindiredi, al Tabighatqa tabynu (dereksiz absolut) fizika (tabighat turaly ilimnin) men metafizikanyng (bolmystyng negizi turaly ilimnin) ýzdiksiz jaqyndyghy men bólinbeuin kórsetedi.

Qoghamdyq ómirding azamattyq sipaty jәne túlghalyq bastamanyng róli etikada kórinis tapty. Ol ‑ adamnyng belgili bir minez-qúlyq ýlgilerine baghyttalghan praktikalyq filosofiyasy bolyp qalyptasty. Búl ilim adamgershilik qasiyetter men adamnyng ómir sýruining layyqty ólshemin anyqtaydy: Onyng basty prinsiypi ‑ mazmúndy oilau. Mazmúndy oilaudyng nәtiyjesinde adamdar tabighattyn, qúdaylardyng jәne adamnyng birligindegi dýniyetanym mәselelerin qarastyrugha qol jetkizdi. Ol – adam ómirining normalaryn, onyng dýniyedegi ornyn, taqualyqqa, әdildikke jәne jeke baqytqa jetu joldaryn negizdeuge qyzmet etti.

Ejelgi grek naturfilosofiyasynyng negizin qalaushylar – Fales, Anaksimandr, Anaksiymen, Pifagor jәne onyng mektebi, Gerakliyt, Parmenid – ghalamnyng tabighatyn týsindiru arqyly adam tabighatyn anyqtady. Kosmostyq ýilesim mәselesi aldynghy qatargha shyghyp, adam ómirining ýilesimimen ýilestirildi, ol kóbinese parasattylyq jәne әdildik retinde qabyldandy.

Degenmen, ol zamandarda adamdardyng әleumettik jaghdayy ekige jarylghan edi: biri – polisting erkin azamattary, ekinshisi – soghystarda qolgha týsken qúldar. Osy jikteluge baylanysty, Afina demokratiyasynyng ózi shekteuli sipatqa ie boldy. Onda «erkin azamattar» polisti demkoratiyalyq jolmen basqarady, al, «qúldar» – adamdy zat retinde baghalaugha, ony satugha, qúral retinde qoldanugha mýmkindik beredi. Mineki, sol kezdegi demokratiyanyng qaq jaryluy, bir‑birine qayshy keletin eki týrge bólinui – gýldengen polisti kýiretip tyndy.

Ejelgi grek naturfilosofiyasy – physis (tabighat) negizgi ról atqaratyn dýniyetanym men filosofiyalau tәsili, ol әlem qúrylymyn, tabighat pen adamdy, tabighat pen qúdaylardy biriktiredi.

Biraq tabighat derbes jәne arnayy zertteu obektisi retinde de, adamdyq mәnning kórinisi retinde de oqshaulanbaydy. Ol adamnyng ainalasyndaghy zattardan ajyratylmaydy – panta ta onta (barlyq nәrseler).

Ejelgi Grek filosofiyasy men Prototýrki dýniyetanymdarynyng sinkrettiligi (qatar damuy) turaly

Ádette, biz Ál‑Farabiydi «Ortaghasyrlyq islam filosofiyasy ókili» dep әlemge tanystyramyz. IYә, onyng shyndyghy osy – Ábunasyr Ál Faraby islam dini órkendegen Arab Halifatynyng astanasy – Baghdat qalasynda óz ilimin dýniyege әkelgen. Sonymen qatar, ol Baghdat túrghyny retinde Islam dinin qabyldaghan, Allany moyyndaghan, ony ózining ómirimen úshtastyrghan.

Alayda, múqiyat zerdeleytin bolsaq, Ál‑Faraby babamyz uaqyt óte kele әlemge «ekinshi Aristoteli», yaghni, «ekinshi Ústaz» atymen tanyldy. Ol turaly Ál‑Farabiyding óz enbekterinde ashyq aitylady: «Birinshi ústaz – Aristoteli» dep...

Keyin, «Qayta órleu» dәuirine bet búrghan Europa týpnúsqalarynyng kóbi joyylyp ketken Úly Aristoteliding enbekterimen Ál‑Faraby zartteuleri arqyly Aristotelimen «qayta tabysty» deuge bolady.

Qazaq ýshin qazaq jazushysy Ánuar Álimjanov «Ústazdyng oraluy» atty kitap jazdy. Onda Ál‑Faraby ústazdyng ózining tughan jeri – Qazaq jerine «qayta oraluy» sóz bolady.

Al, ortaghasyrlyq Europa ýshin bizding Ál‑Faraby babamyz ózining "ústazdyng oraluy" enbekterin jazyp, "Birinshi ústaz Aristotelige» mәngilik eskertkish ornatyp ketti.  Onda, Aristoteli‑ústaz ózining órkeniyet oshaghy –Europagha Ál‑ Faraby arqyly «qayta oraluy» mәselesi tuyndaydy.

Olay bolsa, qazirgi zamanda bizding aldymyzda «Ál‑Farabiydi qay zamannyn, ne bolmasa, qay órkeniyetting ókili?» degen qiyn súraq tuady. Biz osyghan ne dep jauap berer edik?

Áriyne, ol ózining ómirbayany túrghyda – órkendey bastaghan Arab Halifaty memleketining ókili. Tuma jaghynan – qazirgi Qazaq atalghan halyqtyng ókili. Al, Ál‑Faraby ózining ilimi men teoryasy jaghynan – Ejelgi Grek filosofiyasynyng ókili dep senimmen aitugha bolar edi...

Endeshe, biz jogharyda atalghanday «Ejelgi Grek filolsofisy dәuiri b.z. 529 jylmen ayaqtalady (Rim imperatory Yustiannyng jarlyghy shyqqan jyl) deuimiz – shyndyqqa tolyq say emestigin kóremiz.

Naqtysynda, «Ejelgi Grek filosofiyasynyng dәuiri qazaq dalasynan shyqqan Úly filosof, «Álemning ekinshi ústazy» ‑ Ál‑Faraby ómir sýrgen zamanmen ayaqtalady» degenimiz – naghyz shyndyq bolar edi. Sol arqyly, biz Ál‑Farabiyding Aristoteli ilimin zertteushisi ghana emes, Ál‑Faraby Ejelgi Grek filosofiyasy ilimin týiindeushisi» degen qorytyndygha keledi ekenbiz.

Qazirgi qazaq filosofiyasy, ókinishke oray, osy pozisiyany nazardan tys qaldyryp, Ál‑Farabiydi «Araby Halifat órkeniyeti» (ony keyde qatelikpen «Islam órkeniyeti» dep te ataydy: órkeniyetti dinder tudyrmaydy, órkeniyetti – memleketter tuyndatady) ókili dep maqtanyshpen aityp jýrmiz.

Sol arqyly, qazaq filosofiyasy Ál‑Faraby babamyzdyng adamzattyng filosofiyalyq, aqyl‑oy damuyndaghy rolin shektep, ony tek «arab әlemine» baylap qoydyq.  Al, shyn mәnisinde, biz «Ál‑Faraby býkil әlemge ortaq qúndylyqa ainalghan Ejelgi Grek filosofiyasyn týiindeushi Úly túlgha, sol órkeniyetting eng songhy buyny» dep aitugha tiyistimiz!

Óitkeni, búl aqiqatty Ál‑Faraby babamyzdyng ózi jazyp ketken, ol ózin «Men Aristoteli ilimine kommentariy jazushymyn» dep moyyndaghan.  Biraq, ol Aristoteliden myng jylgha juyq keyingi zamandarda ómir keshkendikten, әri, Ejelgi Grekterding «kópqúdaylyq anyzdary» «monoqúdaylyq dinmen» almasqan song – Ál‑Faraby filosofiyasy kóp jaghdayda «jana ilim» bolyp shyghady. Monoteistik din, astarly týrde Aristoteliding «tórt arhe» turaly oiyn, onyng «forma» turaly ilimin «Bir Jaratuyshy» teziysimen týiindedi. Al, eger, osy eki Filosoftardyng ilimin  jalpy baghalaytyn bolsaq, onda Ál‑Farabiydi «Aristoteliding «Liykey» dep atalghan peripatetikalyq mektep akademisyanyng shәkirti» dep ataugha әbden bolady eken...

Endigi kezekte, Ál1Faraby babamyz eseygen shaghynda Baghdatqa kelgende, «Ne sebepten arab tiline audarylyp jatqan Aristoteli men Platonnyn, Sokrattyng jәne ózge Ejelgi Grek filosoftarynyng enbekterin jan‑tәnimen qabyldady?». «Ne sebepten, osydan keyingi býkil ghúmyryn Aristoteli men ózge grek filosoftaryn zertteuge arnady?» degen súraqtar tuady...

Bәlkim, búnyng júmbaghy Ál‑Faraby babamyzdyng Týrkilik dýniyetanymy men Ejelgi Grek filosofiyasy arasynda qanday da bir siynergetika, dýniyetanymdyq singarmonizm boluynan bolar?

Búl súraq ýnem kókeyde túrady. Keleside osyghan jauap izdeytin bolamyz!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz