Qazaqstannyng sifrlyq bolashaghy nege oqshaulanugha emes, tandau mýmkindigine baylanysty

Qazaqstan sifrlyq damuynyng manyzdy kezeninde túr. El memlekettik qyzmetterdi janghyrtudy jedeldetip, investisiya tartugha jәne derekter men jasandy intellekt salasynda ónirlik kóshbasshy bolugha úmtylyp jatqandyqtan, sifrlyq egemendikke qatysty pikirtalastar jana ózektilikke ie bolyp otyr.

Kóbine egemendik әli de tehnologiyalyq ózin-ózi qamtamasyz etu retinde týsindiriledi: jýielerdi el ishinde ornalastyru, syrtqy tәueldilikterdi shekteu jәne jahandyq platformalardy paydalanudy tejeu. Alayda qazirgi sifrlyq ekonomikada egemendik basqasha anyqtalady.

Sifrlyq egemendik — búl sanaly tehnologiyalyq sheshimder qabyldau jәne jaghday ózgergen sayyn olardy beyimdey alu qabileti. Ol sifrlyq oqshaulanugha kóshudi nemese tek jergilikti infraqúrylymdy paydalanudy talap etudi bildirmeydi. Ángime baqylau, basqaru jәne túraqtylyq turaly — yaghny joghary jýkteme jaghdayynda da asa manyzdy jýielerding qauipsizdigin, qoljetimdiligin jәne jauapkershilikpen basqaryluyn qamtamasyz etu qabileti turaly.

Búl aiyrmashylyq Qazaqstan ýshin erekshe manyzdy. Sifrlyq tehnologiyalar — búlttyq esepteuler, derekter platformalary jәne jasandy intellekt — energetika nemese kólik jelilerimen salystyrugha bolatyn bazalyq infraqúrylymgha ainaldy. Býginde negizgi mәsele tehnologiyalardyng fizikalyq túrghydan qayda ornalasqanynda emes, olardy tiyimdi basqarugha bola ma, azamattar olargha sene ala ma jәne biznes olargha arqa sýiey ala ma degen súraqtarda.

Infraqúrylymdyq ambisiyalar basqarumen bekitilui tiyis

Qazaqstannyng sifrlyq negizin nyghaytugha degen úmtylysy iri infraqúrylymdyq bastamalardan kórinedi. Ekibastúzdaghy Data Center Valley jobasy eldi derekterdi óndeu, búlttyq servister jәne jasandy intellektke negizdelgen sheshimder ýshin ónirlik ortalyq retinde ornyqtyrugha baghyttalghan strategiyalyq niyetti kórsetedi. Auqymy, energetikalyq mýmkindikteri jәne geografiyalyq artyqshylyqtary arqasynda búl joba ekonomikany әrtaraptandyrugha, sheteldik investisiya tartugha jәne últtyq túraqtylyqty arttyrugha yqpal ete alady.

Sonymen qatar infraqúrylymnyng ózi egemendikke kepildik bermeydi. Derekter ortalyqtary — qúral, biraq týpki maqsat emes. Olardyng tabysy qauipsizdik, tehnikalyq iske asyrylu jәne ekonomikalyq tiyimdilik arasyndaghy tepe-tendikti qamtamasyz etetin iykemdi әri boljamdy basqaru tetikterine, sonday-aq innovasiyalyq servistik modeliderge baylanysty. Investorlargha, operatorlargha jәne paydalanushylargha aiqyndyq qajet: tәuekelder qalay baghalanady, jauapkershilik qalay bólinedi jәne talaptardyng oryndaluy is jýzinde qalay qamtamasyz etiledi. Múnday aiqyndyq bolmasa, tipti eng zamanauy infraqúrylymnyng ózi tolyq paydalanylmay qaluy mýmkin.

Álemde eng túraqty sifrlyq ekojýieler myqty jergilikti infraqúrylymdy ashyq, tәuekelge negizdelgen basqarumen úshtastyrady. Olar tehnologiyalar damyghan sayyn iske asyru nemese beyimdeu qiyn boluy mýmkin qatang talaptargha emes, jauapkershilikke, ashyqtyqqa jәne qyzmetterding ýzdiksizdigine basymdyq beredi.

Búlttyq tehnologiyalardy engizu — ekonomikalyq mýmkindik

Múnday tepe-tendik búlttyq tehnologiyalar turaly sóz bolghanda erekshe manyzdy. Halyqaralyq tәjiriybe búlttyq sheshimderdi engizu ónimdilikting artuy, innovasiyalardyng jedeldeui jәne startaptar men shaghyn jәne orta biznes ýshin kedergilerding tómendeui esebinen 2033 jylgha qaray JIÓ-ning shamamen 4%-yna teng ekonomikalyq әser bere alatynyn kórsetedi.

Qazaqstan ýshin búl әleuet últtyq basymdyqtarmen tikeley sәikes keledi: memlekettik qyzmetterdi janghyrtu, IT-eksportty damytu jәne energetika, qarjy, bilim beru men densaulyq saqtau siyaqty salalarda JY negizindegi ósimdi yntalandyru.

Búl túraqtylyqqa qoyylatyn talaptar bir jaghynan senimdi, ekinshi jaghynan is jýzinde qoldanugha bolatyn boluy ýshin memlekettik organdar, tehnikalyq sarapshylar jәne naryq qatysushylary arasynda túraqty dialog qajet ekenin kórsetedi.

Erejeler aiqyn, tengerimdi jәne tehnikalyq túrghydan iske asyrylatyn bolghanda, olar talaptardyng saqtaluyn jәne boljamdylyqty arttyru arqyly egemendikti nyghaytady. Al erejeler týsiniksiz nemese naqty jaghdaymen ýilespegen kezde, olar tehnologiyalardy engizudi bayaulatyp, investisiyany tejeui mýmkin. 

Túraqtylyq — egemendikting naqty ólshemi

Týptep kelgende, sifrlyq dәuirdegi egemendik sayasy mәlimdemelermen emes, naqty nәtiyjelermen ólshenedi. Azamattar irkilister kezinde sifrlyq memlekettik qyzmetterge sene ala ma? Biznes kiyberinsiydentter nemese infraqúrylymdyq aqaular kezinde júmysyn jalghastyra ala ma? Memleket innovasiyalardyng artyqshylyqtaryn paydalana otyryp, qadaghalau men baqylaudy saqtay ala ma?

Búl súraqtargha jauapty túraqtylyq beredi. Rezervteu, týsinikti basqaru jәne dúrys qúrylghan tәueldilikter arqyly túraqtylyq eskerile otyryp jobalanghan jýieler irkilister men daghdarystargha tiyimdi tótep bere alady.

Manyzdysy, túraqtylyq oqshaulanudy talap etpeydi. Kerisinshe, tehnologiyalyq seriktester men arhiytekturalardy әrtaraptandyru, basqaru tetikteri jauapkershilik pen baqylaudy qamtamasyz etken jaghdayda, tәuekelderdi jii tómendetedi.

Qazaqstan ýshin búl búlttyq tehnologiyalar men jasandy intellektke «jergilikti» jәne «sheteldik» degen eki jaqty tandau retinde emes, últtyq basymdyqtargha sәikes basqarugha bolatyn strategiyalyq qúraldar retinde qarau qajet ekenin bildiredi.

Búl sonday-aq Data Center Valley siyaqty jobalardy infraqúrylymdy, daghdylardy, retteudi jәne halyqaralyq yntymaqtastyqty biriktiretin kenirek ekojýiening bóligi retinde qarastyrudy bildiredi.

Bolashaqqa baghyttalghan tandau

Qazaqstan kýrdeli jaghdaylarda pragmatikalyq әri tengerimdi strategiyalardy ústanugha qabiletti ekenin birneshe ret kórsetti. Dәl osynday tәsil onyng sifrlyq bolashaghyn da aiqynday alady. Basqaru tetikterin jetildiru, túraqtylyq talaptaryn tehnikalyq shyndyqpen ýilestiru jәne investorlar men innovatorlarmen ashyq dialogty saqtau arqyly el egemendigin de, bәsekege qabilettiligin de nyghayta alady.

Sifrlyq ekonomikada egemendik tandaudy shekteude emes, tandau mýmkindigining boluynda.

Tanday bilu, basqara bilu jәne beyimdele bilu — memleketterge tehnologiyalar jyldam ózgerip jatqan әlemde túraqtylyqty saqtaugha mýmkindik beretin qabiletter.

Qazaqstannyng mindeti әri mýmkindigi — ózining infraqúrylymdyq ambisiyalary men sayasy niyetin túraqty, senimdi jәne bolashaqqa dayyn sifrlyq ekojýiege ainaldyru.

Renata Strazdina,

Microsoft kompaniyasynyng Soltýstik Europa elderi klasterindegi tehnologiyalar jónindegi diyrektory

Abai.kz