1937 jyl... Stalinning qandy qyrghyny qaghynyp, qútyrynghan zaman. Qazaqstan Jazushylar odaghynyng janyndaghy sayasy partiya úiymynda kezekti jiyn ótip jatyr. Álgi  jiynda Jazushylar odaghynyng sol kezdegi tóraghasy Sәbit Múqanov jazushy Beyimbet Maylinning shygharmalaryndaghy sayasy qateler turaly úzaq bayandama jasaydy. Beyimbet Mailindi Ghabit Mýsirepov qorghap sóileydi. Jiyn barysynda jazushy kommunist joldastar Múqanovtyng da qatelerin betine basady. Ásirese, aty-jóni kórsetilmegen tómendegi maqala avtory Sәbenning «adasqan» jyldaryn kóldeneng tartyp, kontrrevolusioner Maghjan Júmabaevty qyzmetke ornalastyrghanyna yzalanyp, qatty aiyptaydy.

Maqala aqyn, ólketanushy Qazybek Qúttymúratúlynyng feysbuktegi paraqshasynan alyndy.

Redaksiya

Qazaq jazushylarynyng arasyndaghy esuastyq dertterge qarsy

Jaqyn arada Qazaqstandyq jazushylar songzynyng qasyndaghy partiya úiymynyng jiylysy bolyp ótti. Partiya úiymynyng jiylysy jazushylar soizynyng ishindegi birtalay soraqy kemshilikterdi ashty. Jiylysta sóilegen Mýsirepov, Seyfullin jәne basqa joldastar jazushylar úiymynyng sayasy tәrbie júmysynyng óte nashar ekenin kórsetti. Mýsirepov joldas: «sayasy tәrbie júmysynyng nasharlyghynan jazushylar úiymynda beyqamdyq, tap dúshpanyna liyberaldyq isteu siyaqty esuastyq dertter keng týrde oryn alghan» dedi.

Joldas Seyfullin jazushylar úiymynyng kýndelikti júmysyn synay kele: «úiymnyng júmysy búryn da jaqsy bolmaushy edi, qazir tipti nasharlap ketti» dep osy jóninde birneshe faktiler keltirdi.

Partiya úiymynyng jiylysynda bayandama jasaghan Múqanov joldas Maylin Beyimbetting jinaqtaryndaghy iri-iri sayasy qatelerdi, bolishevizmge jat pikirlerdi kórsetti.

Maylin ózining ertede, Alashorda iydeologiyasynyng yqpalynda jýrgende jazylghan ólenderin 1934-1936 jyldary shyqqan jinaqtarynyng ishine de kirgizip jibergen. Qazir Maylinning ol ólenderi óte ziyandy kontrabanda bolyp tabylatynyn jiylys qatty aitty.

Múqanov ózining bayandamasynda jalghyz Beyimbetting ertede jazghan ólenderin synaumen boldy. Jazushylar úiymynyng júmysyndaghy iri-iri sayasy qateler turaly, jazushylar úiymynyng kýndelikti júmysyndaghy soraqy kemshilikter turaly, Beyimbetten basqa jazushylardyng tvorchestvosyndaghy kemshilikter turaly bayandamashy eshnәrse aitpady. «Áriyne, Sәkenning shygharmalarynda da, mening shygharmalarymda da iri-iri sayasy qateler boldy» dep syipap qana ótti.

Bayandamadan keyin sóilegen joldastar jazushylar úiymynyng ishindegi kemshilikterdi qatty synady.

Mýsirepov joldas Múqanovtyng bayandamasyndaghy kemshilikterdi aita kelip: «Maylindi tap dúshpany etip shygharu, onyng ertedegi qatelerin tizip, búl qatelerdi kezdeysoq qata emes dep, Maylinning partiyalyghyna kýmәn keltiru teris bolady» dedi.

Maylinning ertede jazylghan ólenderinde óte ziyandy pikirler bar ekendigi elding bәrine mәlim. Jiylysqa qatysqan joldastar Maylinning sayasy beyqamdyghyn, ertedegi jazylghan sayasy qate ólenderdi jinaqqa kirgizuining óte ýlken qylmys ekenin, sol jinaq shyqqannan keyin de, Maylinning ýndemey jýruining ózi ýlken qylmys ekenin dúrys aitty.

Maylin óz qatelerin әshkerelep, ózin ózi synaudyng ornyna, sayasy qate pikirli kitaptaryn Álibaev siyaqty últshyldar әdeyi basyp shygharghanyn sezbey jýre bergen.

Maylin óz qatelerin teksere kelip, jogharyda kórsetilgen faktilerdi moynyna aldy. Biraq әngime múnymen tynbaydy. Maylin joldas búl qatelerin is jýzinde týzetui kerek.

Maylinning búl qatelerinen bizding әrbir jazushylarymyz ózderining kýndelikti isterine sabaq aluy kerek.

Bayandamashy Múqanov joldas Maylinning qatelerin eng negizgi mәsele etip qoysa da jiylys negizgi mәsele jazushylar úiymynyng sayasy tәrbie júmysynyng nasharlyghy dedi.

Jazushylar úiymynyng qasyndaghy partiya úiymy tórt aidan beri sayasy sabaq oqymaydy. Key bir «ardaqty» jazushylardyng «qoly tiymeytin bolsa kerek». Partiyadan tysqary jazushylargha arnap sayasy temalardan bayandama úiymdastyru, leksiya úiymdastyru siyaqty isterdi kerekti dep oilaghan adam da joq. Jazushylardy bolishevizmge jetildiru, olardy sayasy tәrbiyeleu jóninde júmys jýrgizilmey, «jabuly qazan jabuymen» qala bergen.

Syn jәne ózara syn jazushylardyng eng jek kóretin nәrsesi. Óz ara syndy jazushylar úiymy nauqan retinde jýrgiziletin is dep biledi. Jazushylar úiymynyng basshylary óz ara syndy úiym isining negizi, úiym isin kórsetuding әdisi dep týsinbeydi. Qayta óz ara syndy anda-sanda ghana «ayday» salyp ótu ýshin kerekti dep biledi, jәne ony ýstirt qyraghylyq ýshin qoldanady.

Maylinning ziyandy kitaptary basylyp shyqqaly aldyna 7-8 jyl, sonyna 2-3 jyl boldy. Múqanovtyng «Adasqandar» degen kitaby basylyp shyqqaly on shaqty jyl boldy. «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti tarihy» shyqqaly 3 jyl boldy. Basqa jazushylardyng da osynday bir qatar ziyandy kitaptary kóp uaqyttan beri synalmay keledi. Biraq búl kitaptar osy kezge sheyin sóz bolghan emes. Búl jazushylar arasynda «sen tiymesen, men tiymeymin badyraq kóz» degen prinsipting bar ekendigin kórsetpey me?

Búl «prinsiyp» әsirese jazushylar úiymynyng basshylarynyng arasynda keng óris alghan auru. Al eger búl «prinsiyp» búzylyp, jazushylardyng kemshiligin synamaq bolsa, әr kim aldyn ala syndy basqadan bastaugha tyrysady. Búl jónde úiym basyndaghy adamdardyng priimushestvosy bar. Ótken eki jinalysta birneshe jazushy syngha alyndy.

Jazushylar úiymynyng bastyghy Múqanov joldas Maylinning qateleri jayly úzaq bayandama jasap, ózining de iri-iri sayasy qatelerining barlyghyn aitudy úmytyp ketti. Biraq onyng «úmytyp» ketkenin jiylysqa qatysqan kommunister eske aldy.

Kraykomnyng VII plenumy jәne QK(b)P Birinshi siyezi qazaq últshyldarymen kýresude, onyng tamyryna balta shabuda eng aldymen alashordashylardyng obektivnyy revolusiyashyl róli bolyp edi-mys degen shirik teoriyany tas-talqan etu kerek dedi.

Sonymen birge, «últshyldardy, alashordashylardy sóz jýzinde jerden alyp jerge salatyn, is jýzinde olargha qarsy kýrespeytin, olardyng qylyghyna shekten asqan shydamdylyq isteytin, olargha liyberaldyq etetin, olardy әshkereleuge partiya úiymyna jәrdem bermeytin adamdar, shynynda troskiyshil-onshyl kontrrevolusiyanyng últshyl agenturasyn qoldaushy bolady» degen.

Osy túrghydan qaraghanda, bizding jazushylarymyzdyng ishinde keybir joldastar, mysaly Múqanov, Toghjanov joldastar sóz jýzinde partiya qaulylaryn dúrys dep kókiregin úrsa da, is jýzinde alashordashylardyng obektivti revolusiyalyq róli boldy degen shirik teoriyany taratushy bolyp otyr. Búghan Múqanovtyng 1933 jyly shyqqan «HH ghasyrdaghy qazaq әdebiyeti» degen basynan ayaghyna deyin kontrrevolusiyashyl alashordashylardyng sózderin aityp, jyrlaryn jyrlap, iydeyasyn propagandylaytyn kitabynyng osy uaqytqa deyin kәnpeskelenbey qoldanylyp jýrui dәlel. Búl óreskel qateni Múqanovtyng osy kýnge deyin dúrystap moyyndamauy, úghynbaghany óz aldyna basqa mәsele.

Onyng ber jaghynda songzdyng qasyndaghy partiya jinalysynda Múqanov joldastyng bir qatar basqa qateleri aiqyndaldy. Múqanov partiyadan ýsh ret shyqqan alashaordashyl Aysarindi qorghap, kontrrevolusiyashyl úiymnyng mýshesi Uәliahmetovti jaqtap, olardy qyzmetke almaqshy bolghan. Búlardy Múqanovtyng qyzmetke alamyn degenine jazushylar úiymynyng pravleniyesi týgelimen qarsy bolyp qauly shygharghan. Múqanov joldas belgili kontrrevolusioner Maghjan Júmabaevty qyzmetke ornalastyrghan, oghan dom sovetten ýy әpergen. Júmabaevty qyzmetke alu jóninde bastauysh partiya úiymy qarsylyq bildirse de Múqanov partiya mýshelerining pikirine qúlaq qoymaghan. Qayta partiya mýshelerine teris týsinik berip, olardy aldaghan; «Júmabaevty qyzmetke alu turaly jogharghy oryndarmen kelistim» dep ótirik aitqan.

Mine, osynday faktiler bola túrsa da, jazushylar soyzynyng qasyndaghy partiya úiymy búghan búl uaqytqa deyin kónil bólmey kelgeni bylay túrsyn, tipti songhy jiylystyng ózinde de búlardy dúrystap ashyp teksermegen.

Mine, osynyng bәri jazushylar úiymy bolisheviktik qyraghylyqty kýsheytude, qazaq últshyldary men is jýzinde kýresude, óz ara syndy óristetude býgingi tandaghy mindetterin jete úqpay otyrghandyghyn kórsetedi.

Joldas Mirzoyan Konstitusiyanyng proektisi turaly jasaghan bayandamasynda bylay dedi: «Dúshpan bolisheviktik qyraghylyq joq jerde, bolisheviktik óz ara syn ornyna ózderin ózderi maqtap, arqany kenge salghan adamdardyng arasynda, burokrattyq tәrtip jaylaghan jerde úyalaydy, júmysshylar qalyng búqaramen, qalqoz sharualarymen jetkilikti baylanys jasamaghan jerge, júmysshylardyn, qalqozshylardyng jәne júmysshy әielderding synyna qúlaq qoymaghan jerde, qalyng búqaramen baylanysty ýzgen, qalyng búqaranyng inisiativasyna jәne belsendiligine basshylyq etpegen jerge úyalaydy. Dúshpan bizding qyzmetshilerge jaghynyp, olardy maqtap, olardy ózine sendiruge tyrysady. Búl kemshilikterge qarsy kýresu, búl kemshilikterdi tayynbay joy, qalyng búqaramen eki aradaghy baylanysty kýsheytu, qatardaghy adamdardyng aitqan sózine qúlaq qoya bilu bizding barlyq úiymdardyng mindeti» degen bolatyn.

Jazushylar úiymy joldas Mirzoyannyng osy sózin úmytyp otyr.

Bizding basty jazushylarymyz Seyfulliyn, Múqanov, Jansýgirov, Maylin taghy basqalar osy kýngi qalqozshylardyn, júmysshylardyng ómirin jaqsy bilmeydi. Búlar qalqozgha, zauytqa barmaghaly kóp uaqyt boldy. Jazushylardyng oqushylarmen baylanysy óte nashar. Júmysshylardyn, qalqozshylardyng arasynda, jazushylar arasynda óz shygharmalaryn oqu, óz shygharmalaryn búqaranyng synyna salu, kópshilikting synyna qúlaq qoyyp, kópshilikten ýirenu degen joq.

Bizding jazushylarymyzdyng bir qatary úly ústazymyz Stalin joldastyng júmysshylardan, qalqozshylardan ýirenu kerek degen núsqauyn úmytyp jýr.

Qazaqstan enbekshilerining osy kýngi ómirin zerttep, bolyp jatqan janalyqtar turaly jazu, kontrrevolusiyashyl súmyray últshyldardyn, shpion, diyversanttardyng qaskýnemdik әreketterin әshkereleu - búl mindetter qazaq jazushylarynyng kónil bólmey kele jatqan mәseleleri. Búl temalargha bizding basty jazushylar jazbay jýr. Óitkeni olardyng birqatary qazirgi ómirden artta qalyp keledi. Jazushylar arasynda ótirik, ósek, kýndestik, men-mendik, aqsha qúmarlyq, beyqamdyq siyaqty dertterding oryn aluy ómirden artta qalghandyqty aiqyn kórsetedi.

Jazushylar búl dertten arylmay túryp, zamanymyzgha sәikes iri shygharmalar bere almaydy.

«Sotsialistik Qazaghystan» gazeti,

1937 jyl, 28 mausym, №146

Qazybek Qúttymúratúly

Abai.kz