Optimistik hat

«Shymshyq soysa da, qasapshy soysyn» deydi qazaq. Múnyng ózi әrkim ózi jaqsy biletin salada júmys istegeni dúrys degenge menzeydi.

Al, diyletant degen sózdi júrttyng bәri biledi. Ol kez kelgen sharuagha isting jayyn bilsin-bilmesin  aralasyp, jón aitugha tyrysatyn, arnayy kәsiby mamandyghy joq adamdargha qaratylyp, kóbinese jaghymsyzdau týrde aitylady. Qazirgi kezde «paydaly diyletant» degen de úghym bar. Búlardyng naghyz diyletanttan aiyrmashylyghy, kәsiby maman bolmasa da, aitqan sózderining qúlaq asugha túrarlyq nәri bar jәne iske praktikalyq paydasyn tiygizedi. Olar – әuesqoylar, belgili bir sharuagha yntamen  berilgen adamdar. Negizgi mamandyghy bolmasa da múnday әuesqoylardyng nebir janalyqtardy ashugha tiygizgen ýlesi mol. Mysaly, kóptegen iri arheologiyalyq janalyqtardyng osy әuesqoy-diyletenttardyng qajyr-qayraty arqyly ashylghany belgili. Astronomiyagha qúmar әuesqoylardyng atymen atalatyn aspan deneleri de bar. Ol nysandardy osy әuesqoylerdyng ózderi ashqan.

Sondyqtan sayasattanushy bolmasam da, tarihshy bolghandyqtan qazirgi bolyp jatqan jahandyq ýderisterge jalpylama taldau jasap kórmekpin. Tarih pen sayasattanu bir-birinen sonsha alshaq ketpeytin, qayta bir-birine tirek bolatyn pәnder. Tarih – әr zamanyndaghy jýrgizilgen sayasattyng kórinisi, al qazirgi ahualymyzdyng ózi de keshegi sayasattyng býgingi jemisi.

Sonymen, qazir dýniyening astan-kesteni shyghyp jatyr. Jalpy, adamzat tarihynda soghys-qaqtyghyssyz tynysh zaman bolghan joq deuge de bolady. II-dýniyejýzilik soghystan keyin ornaghan salystyrmaly tynyshtyq búzyldy. Ártýrli jýiedegi alpauyt elder arasyndaghy teketires, bәsekelestik, ekonomikalyq-sayasy qysym jasau eshqashan toqtaghan emes. Qysymgha shydamay jýieler qúlady (sosialistik elder lageri). Álem ózgerdi, әldebir elder kýsh jinady, damydy. Ekonomikalyq bәsekelestik sayasy tartysqa, sanksiyalar arqyly qysym jasaugha, diplomatiyalyq dónaybatqa jol ashty. Kelisim, sheginu joq jerde sony, әriyne, soghysqa әkelui zandy qúbylys.

Y.Gebbelis: «Búqaralyq aqparat qúraldaryn qolyma berse, kez kelgen halyqty bir qora shoshqagha ainaldyramyn» degen eken. Monopoliyalandyrylghan búqaralyq aqparat qúraldary, shyndyghynda da naghyz iydeologiyany taratu qúraly bolghanyn kenes zamanynda kózimiz kórdi. Búl әli de pikir aluandyghyna shekteu qoyylghan totalitarlyq rejimderde óz mindetin atqaryp keledi. Senzura, belgili bir iydeologiyalyq shenberden shyqpau – biylikting búqaragha qoyatyn naqty sharty. Ony búzghandar mindetti týrde jazalanady, kópshilik aldynda jauyz, әldebir elding mýddesin qoldaytyn satqyn retinde kórsetilip, naghyz «halyq jauyna» ainalady. Eli ýshin kýresken nebir erlerding (mysaly, keshegi alash qayratkerleri) búqaragha aty da atalmady, al azdaghan oqyghandargha olar jaghymsyz jeksúryndar etip kórsetildi. Múny da kózimiz kórdi. Múnday qoghamda balama aqparat «úzynqúlaq» týrinde, bir-birine sybyrmen ghana aitylady. Onyng da qoghamgha nedәuir әseri bar.

Al, qazir demokratiyaly elderde sóz bostandyghy jәne óz pikirin әrkim barynsha tarata alatyn da mýmkindigi bar. Bir qyzyghy, múnday qoghamda taza aqparatqa, shyndyqqa qanyghamyn dep oilaudyng qajeti joq eken. San aluan pikirdi tyndau, ony saraptap, shyndyq izdeu – qiynnyng qiyny. Bir birine qarama-qarsy pikirler ghana emes, qisynsyz ótirikter men sandyraq boljamdar adamnyng shynayy aqparat aluyna mýmkindik bermeydi. Mysaly, qazirgi qaqtyghys bolyp jatqan aumaqtardan jurnalister (bloger de sol jurnalist qoy) «iran kýiredi», «iran ghalamat soqqy berdi», «ukraina bitti», «Rossiya jenilip barady» dep ózderinshe dәlelder keltirip, sayasatkerler men sayasattanushylardy sóiletip, olardyng bedelin sala habar taratyp jatady. Álemdik ekonomika turaly da sonday jaghday, biri «Qytay әlemdik ekonomikada AQSh-ty yghystyrady», dese ekinshisi «Qytay ekonomikasy qúldyrauda, úzamay qúridy» dep sәuegeylik tanytady.

Osylardyng bәrin qúlaq estiydi, teledidar men internetten kóz kóredi. Qaysy ras, qaysy ótirik – aiyryp bolmaydy. Sayasattanushylardyng bedeline de senim artugha kelmeydi, sebebi olardyng kóbi belgili bir iydeologiyagha júmys isteydi. Sondyqtan olardyng mindeti de sol, neghúrlym qalyng kópshilikting oiy men pighylyn óz mýddelerine qaray tartu, neghúrlym óz kózqarastarynyng keninen taraluyn qamtamasyz etu.

Sezim men senim iyesi – adam bolghan son, búra tartpay, taldau, saralau onay emes. Qazir eshbir jaqqa býiregi búrylmaytyn, emosiyadan ada, pragmatikalyq saraptamany JY (jasandy intelekt) jasaydy deydi. Mening oiymsha, Jasandy Intelekt te joqtan bar jasay almaydy, adamzattyng ghasyrlar boyy jinaqtaghan ilimi men tәjiriybesin, tarihy jolyn paydalana otyryp, salqynqandy saraptaytyn shyghar. Biraq, ol da tapsyrystyng qalay berilgenine (tapsyrysty adamdar beredi ghoy) oray jauap jasaytyn bolar. Yaghni, JY «qúdayday senetin»  nәrse emes, jauaptyng bir boljamdy núsqasy.

Sayasattanushylardyng eng jii qoldanatyn sózderining biri – «boljam jasau - rahmetti is emes»  (delati prognozy – delo neblagodarnoe). Solay bola túrsa da, boljam jasau sayasattanushynyn, sarapshynyng negizgi maqsaty bolyp qala beredi. Onysyz sayasi, ekonomikalyq saraptamalardyng eshqanday mәni de bolmaghan bolar edi.

Búdan basqa «sәuegey», «kóripkel» t.b. diyletant boljampaz-sarapshy siyaqty boljam jasaushylar bar. Derekterge sýiene otyryp, ghylymy negizdelgen terennen jasalghan tújyrymdargha boylay almaytyn qalyng búqaranyng bir bóligi osy «sәuegeylerdin» tyndarmany. Olardyng jýz boljamynyng biri dәl kelse boldy, sol «әuliye» bolady. Sondyqtan oghan mәn beruding de qajeti shamaly.

Aqparat aghynyn sýzip, boljam jasaugha men de talpynyp kóreyin. Qazirgi bolyp jatqan soghystar men teketiresterdi tarihy damudan, adamzat damuynyng úzaqqa sozylghan soqpaghynan bólip qarastyru dәiekti nәtiyje bermeydi. Sol sebepti, saraptama jasaghanda negizinen osy biraz ghúmyrymda kózim kórgen jaghdaylargha, tarihy damugha arqa sýiep kórmekpin.

Adam balasy salystyrmaly týrde qysqa ghana ómirinde ózi ómir sýrgen zamandy ýlken ózgerister uaqyty, tipti, barlyq mәselelerdi sheshetin uaqyt dep qarastyrady. K. Markstyn: «Filosoftar dýniyeni әrtýrli túrghyda týsindiredi. Alayda isting mәni dýniyeni ózgertude bolyp otyr» degen sózi de osyghan menzeydi. Búnyng eshbir sókettigi joq, әrbir úrpaq adamzattyng ghylymiy-tehnikalyq damuyna jәne qoghamdyq qatynastardyng damuyna óz ýlesin qosyp otyrady.

Jalpy qogham damuyn ghylym shartty týrde formasiyalargha bólip: alghashqy qauymdyq qúrylys, qúldyq qogham, feodaldyq qogham jәne qazirgi kapitalistik, sosialistik qoghamdar dep qarastyrady. Adamdar óndiris qúraldaryn jetildiru arqyly ekonomikany damytumen qatar qoghamdyq qatynastardy da barynsha  ózgertip, jetildirip otyrghanyn bayqau qiyn emes. Jol bir baghytta – qarapayymnan kýrdelige qaray – damugha, jetiluge, qoghamdy jaqsartugha baghyttalghan. Búl – zandylyq, búl – progress. Qoghamdyq qatynastardyng ózgerui ózdiginen bola salmaydy, qogham mýsheleri arasyndaghy ýlken qayshylyqtar keyde evolusiyalyq, keyde revolusiyalyq jolmen sheshiledi. Eski qogham janagha óz ornyn onayshylyqpen bere qoymaytynyn tarihtan bilemiz. Sondyqtan progress keyde qantógispen, orasan shyghynmen keledi. Búl toqtamaytyn tarihy ýzdiksiz ýderis.

Biz de sol toqtausyz ýderistin, «jana» men «eskinin» arasyndaghy ýzdiksiz tartystyng ýstindemiz. Búrynghy patshalar men handar әuletteri múragha qaldyru arqyly  biylik jýrgizgen qoghamdy «eski», biyligi (preziydent, premier-ministr) saylau arqyly auysyp otyratyn songhy ghasyrlardyng jemisi – demokratiyalyq qoghamdy «jana» dep qarastyrsaq, týbi jenis progress jaghynda, yaghni, «jana» jaghynda boluy kerek. Adam qúqyghy qorghalyp, túlgha retinde erkin damugha mýmkindik bolghandyqtan «Jana» qogham tartymdy. Sol sebepti, Amerika men Batys elderine baryp, sonda túrghysy keletinder óte kóp. Tipti, avtoritarly elder elitasynyng otbasylary men balalary sol Batysta túrady.

Qazirgi jahandanghan zamanda әr eldi bólek, nemese jekelegen qaqtyghystardy oqshaulap qarastyru qatelikke úryndyrady dedik. Sondyqtan qazirgi bolyp jatqan soghys-qaqtyghystardy әlemdik tútas ýderisting jekelegen epizodtary retinde qarastyrghan jón siyaqty.

Ózim ómir sýrgen uaqytta ghana ondaghan elderding otarshylyqtan qútylyp, tәuelsizdik alghanyn kózimiz kórdi. Osy tәuelsizdik alghan elderding kópshiligi postkolonialdyq kezende demokratiyalyq jolgha týse almady. Demokratiya atyn jamylyp, saylaudy búrmalap (kóp jaghdayda mәjbýrlep) jeke dara biylik jýrgizu, biylikti búrynghy patshalar siyaqty úrpaqtaryna beru oryn aldy. Belgili bir top pen jeke adamnyng biyligine qúrylghan jýie ózin saqtap qalu ýshin ýnemi jau izdep, jantalasa qarulanuy – basqa elderge qauip tóndirdi. Jahandanghan zamanda demokratiyaly elder (jiyntyq týrde búl elder «Batys» dep atalady) búghan kóz júmyp qaray almady. Ártýrli tәsilder arqyly biylikti iyemdengenderdi taqtan taydyrdy. Oghan mysal, «arab kóktemi» arqyly 42 jyl biylikte otyrghan Kaddafy bastaghan birneshe diktatorlar biyligi qúlatyldy. Songhysynyng biri Rossiyagha arqa sýiegen, taqqa tәuir-aq jarmasqan Siriya preziydenti Bashar Asad edi, ol da ketti. Osydan-aq baghamdaugha bolady, dindi iydeologiyagha ainaldyrghan Iran biyligining de songhy kýnderi jaqyndap keledi. Búl jerde Iran memleketi turaly sóz joq, el de, memleket te qalady, tek diktatorlyq basqaru jýiesi tarih sahanasynan syrghuy kerek. Osy qisyn boyynsha onyng sonynan Rossiya, Qytay, Soltýstik Koreya da әrtýrli joldarmen birtindep jeke dara biylikten ketui tiyis siyaqty. Búl tez arada op-onay sheshile salatyn sharua emes, keyde úzaq jyldargha sozylady. Tarih joly týp-týzu bolmaydy, onyng búrylys-qaltarystary, keyde keri sheginisteri (regress) de boluy mýmkin. Eng bastysy, jeke dara biylikten qútylu sol elding jenisi. Mysaly, Iranda ayatollalar biyligin saqtap qalsa, búl iran elining jenilisi. Óz halqyn ayausyz basyp janyshtaghanyn qantarda kózimiz kórdi.

Demokratiyalyq qogham da ózin ýnemi jetildirudi, әsirese, «eskini» ansaushy kertartpa pighyldardan qorghanudy qajet etedi. Qazirgi progresshil Batys órkeniyeti biylikti iyemdengen diktatorlargha qarsy kýresti toqtausyz jalghastyryp keledi. HH ghasyrdyng eng myqty sayasatkerining biri U.Cherchill: «Demokratiya súrqiya, biraq adam balasy odan artyq eshteme oilap tapqan joq» degen edi. Adam qúqyqtary men erkindikti joghary qúndylyq etip qoya bilgen sol demokratiya býkil әlemde әli kýsh ala almay kele jatqanymen, birtindep taralyp kele jatqanyn da kórip otyrmyz.

Biz de, qazirgi qogham da damudyng basy da, ayaghy da emes. Ómir jalghasa beredi. Árbir úrpaq ózi ómir sýretin qoghamdy, túrmysty barynsha qolayly, jaqsy etu jolyndaghy kýresin jalghastyra beredi.

R.S. HH ghasyrdyng ozyq sayasatkeri U.Cherchilding degen jogharydaghy sózindegi «oylap tapqan joq» degen tirkesi, qoghamdyq formasiyanyng jana týrin әli de «oylap tabugha» bolatyn mýmkindik bar ekenine menzeytin siyaqty (utopiya týrinde kommunizm degen bar ghoy). Soghan qaraghanda, qazirgi demokratiyalyq qogham da damudyng songhy qúrylymy emes siyaqty. Maghan múnyng sheshimi ghylymiy-tehnikalyq jetistikter jaghynan keletin siyaqty bolyp kórinedi. Óitkeni, kvanttyq JIY-ting saraptauy, eng ontayly sheshim qabyldau mýmkindigi adamnan milliondaghan, tipti milliardtaghan ese zor deydi. Endeshe JIY-ti nege tyndap, aitqanyn qabyldamasqa? Mýmkin JY ózining aitqanyn oryndatatyn da tetikti tabatyn shyghar. Sóitip, soghys ataulydan, zorlyq-zombylyq ataulydan adamzat qútylatyn kýn tuatyn bolar. Damudyng qazirgi qarqynyna qarap otyryp, keleshekte qylmys jasau, aldau, ótirik aitu t.b. jaman qylyqtardy jasau mýmkin bolmay qalatyn siyaqty kórinedi. Bilim-tanym jemisin jegeni ýshin júmaqtan quylghan Adam ata men Haua ana úrpaghy myndaghan jyldar boyy ýzdiksiz ózin damyta otyryp, sol júmaqqa bilim-ghylym arqyly qaytadan jetetin bolar degen ýmittemin.

Múhametbek Asylbekov,

tarihshy-ólketanushy, Shәkәrim uniyversiyteti ardageri

Abai.kz