Basy: Alash filosofiyasy – últtyq damu filosofiyasy

Jalghasy: Alash filosofiyasy: Bókeyhanov fenomenologiyasy
(ýshinshi traktat)

Eldimiz Tәuelsizdik alghan kezden bastap Alash qayratkerlerining ómiri, shygharmalary, sayasy kózqarastary tereninen zerttele bastady: shygharmalary qayta jaryq kórip, halyqtyng iygiligine ainaldy. Tarihy zertteuler Alash qayratkerlerining  alasapyran zamanda qazaq  últynyng bolashaq damu joldaryn izdegen jankeshti qyzmetin úghugha, ony baghalaugha, odan tәlim alugha arnalghan.  Ol, memlekettik dengeyde qabyldanghan «Mәdeny múra» baghdarlamasy ayasynda jýzege asyryldy.

Biraq, Alash qayratkerlerining dýniyetanymdyq‑filosofiyalyq oilary akademiyalyq zertteulerde bolmasa, búqaralyq oida kólenkede qalyp otyrdy. Sebebi, ony zertteu ýshin belgili bir dengeyde qoghamnyng oghan dayyndyghy boluy tiyis edi ‑ sol kez endi tudy. Qazir  qazaq danalyghyn «Alash filosofiyasy» arqyly  jalghastyru – ózimiz ómir sýrip jatqan ortany jәne qoghamdy keninen tanugha jol ashatyn bilim qúralyna ainalady. Býgingi taqyryptyng kóterer mәselesi osy.

Álihan Bókeyhanov:

«Adam balasy ózge hayuandardan aiyrylghanda búlardan aqyldy bolyp, qoly sheber bolyp aiyrylady»

Búl tezisten neni úghamyz?

Áueli, osy oidan Álihangha Reseydegi astyrtyn revolusiyalyq úiymdarda talqylanatyn marksizm ilimining birshama yqpaly bar ekenin kóremiz. Ol ‑ Ch.Darvinning evolusiyalyq teoriyasyn negizge alyp jazylghan Fridrih Engelisting «Maymyldyng adamgha ainalu prosesindegi enbekting roli» (1876 j.) enbegi. Onda adamnyng tabighy jәne әleumettik shyghu tegi, yaghny antropogenezi materialistik túrghydan týsindirilgen, adamnyng qalyptasuyna enbek qyzmeti sheshushi roli atqarghany ghylymy negizdelgen:

Tik jýruge kóshu: Enbekting bastapqy formalarynda adamtektester aldynghy ayaqtaryn zattardy ústau ýshin bosatty. Ol ony tik jýruge alyp keldi.

Qoldyng jetilui: Qol tek enbek qúraly ghana emes, sonymen qatar enbekting jemisi boldy. Ol úrpaqtan-úrpaqqa berilip, jetildirile týsti.

Sana men midyng damuy: Enbek prosesinde adamdar birigedi, ózara kómektesedi. Búl adamnyng oilau qabiletin arttyrady.

Tilding payda boluy: Enbek prosesinde adamdarda «tildesu» qajettiligi tudy. Osylaysha újymdyq sóileu tili men dybystyq qatynas qalyptasty.

Qoghamnyng qúryluy: Adamdardyng ózara birlesip enbek etui (mysaly, ang aulau, qorghanu) alghashqy qauymdyq qoghamnyng úiysuyna negiz boldy.

Engelis adamdy tabighattyng passivti bóligi emes, enbek arqyly tabighatty ózgertushi jәne ózine baghyndyrushy belsendi subekt retinde qarastyrdy. Ony Tabighat dialektikasy enbeginen tabamyz.

Áriyne, Á.Bókeyhanov ózining jogharydaghy oiy osy turaly ekeni dausyz. Búl, jalpy maghynasynda, aghartushylyq filosofiyalyq teoriyalyq oigha jatady.

Biraq, biz Á.Bókeyhanovtyng kәnigi sayasatker ekenin de úmytpauymyz kerek. Eger, mәseleni osy túrghyda alar bolsaq, onda Bókeyhanovtyng oiy astarly týrde әleumettik mәselege úshtasatynyn bayqaymyz:

Bókeyhanov halqynyng tәuelsiz Alash respublikasy atanuy ýshin kýresti, sonyng kóshbasynda túrdy.  Endeshe, ol halqyna ózgeshe oidy úsynady: ol – Derbes el bolu mәselesi!

Yaghni, biz Bókeyhanovtyng filosofiyasyn mynaday maghynada transformasiyalay alady ekenbiz:

Ol:  «Qazaq halqy óz aldyna derbes el bolyp, otarshyl ezgiden qútylghanda ózin otarlaghan elden bólek shyqqanda ‑ aqyl‑oyy odan kem bolmay (yaghni, ghylymy men bilimi kem bolmay), qoly sheber (yaghni, nebir kәsipti mengergen, ózine qajetti ózi óndiretin, ekonomikalyq derbestigi myghym) el bolyp ajyrauy kerek» degen irgeli oi.

Mine, osy týiindi oy Á.Bókeyhanovtyng filosofiyalyq oiynyng bar mazmúnyn qúrap túr: qazir de Tәuelsiz Qazaqstan Respublikamyz әlemdik tehnologiya qarqynynan qalyp qalmaugha, neshe týrli óndiris salalaryn damytugha barynsha kýsh saluda.

(Mysaly, biyl Astana qalasynda alghashqy Jasandy intellekt uniyversiyteti ashylyp, oghan alghashqy bakalavrler men magistranttar qabyldana bastady. EKSPO ghimarattarynan oghan oryn berilui de qisyngha keledi).

Ahmet Baytúrsynúly:

«Adam qansha dana, bilimdi bolsa da, qansha qaharman, qayratty bolsa da, әleumet onyng maqsatyn úqpaytyn bolsa, qayratker qamalgha jalghyz shapqan batyrday әlek bolady».

Áriyne, búl jerde aldymen Abay danalyghy oigha oralady ‑ Abaydyng «óz sózim ózimdiki» degeni — onyng birinshi qara sózindegi halyqtyng enjarlyghynan týnilip, ruhany erkindikti tandauyn bildiretin filosofiyalyq oiy. Búl sózder onyng keyinnen úrpaqqa amanat retinde 45 qara sózin jazugha týrtki bolghan, ózining aqyl-kenesin tyndamaytyndardan sharshaghanyn bildiredi.

Mine, osy oidy A.Baytúrsynov ta basqasha týrde, biraq, sol maghynada qaytalap aitady...

Jalpy, búl iydeyany qogham ómirining qay kezinde de ózekti, ghasyrdan ghasyrgha jalghasyp kele jatqan filosofiyalyq zandylyq desek te bolady. Sebebi, әrbir zaman tariyhqa óz beynesin alyp keledi: ghylym men bilimning damuy qogham aldynda ýnemi de jana gorizonttardy ashyp otyrady. Mine, osy kezde qogham men memleketting ruhaniy‑mәdeny potensiyaly bir dengeyden tabylyp otyruy manyzdy.

Mysaly, bizding elimizde jyl sayyn jýzdegen zandar qabyldanady, elimiz әdiletti әri qúqyqtyq memleket qúrudy kózdeydi. Ol memleketke demokratiyalyq sipattaghy, adam qúqyn qorghaytyn zandardy qabyldau mindetin jýktese, qogham óz tarapynan sol zandardy «qoldanudy», ony ózining qúqyn qorghaugha paydalanudy ózine mindetteydi. Ol ýshin qogham dengeyi oghan say boluy kerek – әrbir azamat ózin qorghaytyn zandardy bilip qana qoymay, ony qoldana aluy kerek.

Oghan memleket barlyq jaghdaydy jasauy tiyis: qúqyqtyq kómek kórsetu, adam qúqyn qorghau, qúqyqtyq aghartushylyq qyzmetin damytu jәne zandardyng barlyq azamattar ýshin teng boluyn qamtamasyz etu mindetterin jýzege asyrady.

Búl – damyghan demokratiyalyq, azamattyq, qúqyqtyq memleket qúrudyng negizi. A.Baytúrsynovtyng filosofiyalyq oiy da osy týiinge tireledi.

Býginde jastar arasynda qylmys kóbeyude dep qogham alandauly. Onyng da bir sebebi osy – jastar ózderining zandyq qúqyn bilmeydi, memlekettik zandardy týsinbeydi, nening dýrys, nening búrys ekenine zandyq, moraldik, etikalyq, tipten, estetikalyq túrghyda bagha beruge qabiletteri men ómir tәjiriybesi jetpeydi...

Biz qazir memleketshil azamattardy tәrbiyeleuge zәrumiz. Biraq, ózimizding tәuelsiz memlekettik jәne eldik sipatymyzdy jastardyng sanasyna sindirmeymiz. Nәtiyjesinde, jastar sanasy Últtyq mýdde túrghyda qorghausyz qaluda. Onymen birge, jat aghymdar jetegine ketu qaupi arta týsedi.

Sonyng әserinen osy mәseleni kóterip jýrgen oily azamattardyng da sózi «jartasqa bardym, kýnde aiqay saldym» degenning kýiin keshude.  (Abaydyng 1896 jyly jazylghan búl óleni — aqynnyng óz ortasyna, zamana shyndyghyna degen ókinishi men ruhany jalghyzdyghyn suretteytin eng tereng filosofiyalyq tuyndylarynyng biri. Ólendegi jartas — aqynnyng aitqan sózderining halyq tarapynan týsinistik tappay, ózine tek bos dybys bolyp qaytuyn bildiretin, sezimsiz qoghamnyng simvoly).

Mine, A.Baytúrsynov osyny aitty: eger, biylik qanshama dúrys zandar shygharyp, reformalar jasasa da, ony halyqtyng sanasyna jetkize almasa – ol «jeke batyr» bolyp qala bermek.

Qazir onday mysaldar jii kezdesedi:

bir jaghynan, biylikting memleketshil jigeri jetkiliksiz bolsa,

ekinshi jaghynan, halyqtyng da azamattyq potensiyaly әlsiz kýide qalyp otyr. Ony moyyndau kerek.

Sonymen, býgingi maqalada Á.Bókeyhanov pen A.Baytúrynúlynyn  filosofiyalyq oilaryn talqyladyq. Odan әri soza bersek, maqala kitapqa ainalar týri bar – Alash qayratkerlerining oilary tym tereng әri auqymdy. Sondyqtan, maqala (publisistika) janryn saqtay otyryp, biz ony kezen‑kezenmen jýzege asyratyn bolamyz. Býgingi oy osymen tәmәm.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz