9 mamyrgha nemese Jenis kýnine degen kózqaras býginde aimaqtyq ereksheligine, tarihy sayasatyna jәne qazirgi geosayasatqa baylanysty әrtýrli qalyptasuda. Jalpy alghanda, ony ýsh ýlken topqa bóluge bolady:

Birinshi top – TMD elderi,

Ekinshi top – Batys pen әlemning ózge elderi,

Ýshinshi top – Ukraina jәne Baltyq elderi.

TMD aumaghynda – jalpy alghanda, búl datagha degen qúrmet pen keng kólemdi merekeler saqtaluda. Búrynghy Kenes Odaghynnyng kóptegen aumaghynda 9 mamyr manyzdy jәne emosionaldy tarihy kýn bolyp saqtaludja. Degenmen búl kýndi atap ótu formaty birtindep ózgerip keledi.

Búl kýn – «Úly Otan soghysyn» jәne jenis jolyndaghy orasan zor qúrbandyqtardy eske alu kýni dep esepteledi. Búl kýn – KSRO halyqtarynyng birligi men nasizmdi jenuding simvolyna ainalghan.

Mysaly, Qazaqstanda: Sheruler, konsertter jәne eske alu is-sharalary ótkizilip túrady. Ardagerlerge qúrmet kórsetiledi jәne olargha qarjylyq kómek kórsetiledi. Mereke memlekettik mereke bolyp saqtalyp qalghan. Degenmen, biylik kóbinese ýlken әskery sherulersiz, búl kýndi typ-tynysh, jergilikti is-sharalargha basymdyq beru arqyly ótkizedi.

Al TMD shenberinde: 2025 jyl tipti Jenisting 80 jyldyghy jyly — «beybitshilik pen birlik jyly» dep jariyalandy. Birlesken is-sharalar, estafetalar jәne eske alu sharalary ótkizildi. Jalpy, TMD aumaghynda búl mereke negizgi 3 bólikten túrady: Estelikter, dәstýrler jәne qúrmet kórsetu.

Resey – búl kýndi saltanatty týrde atap ótedi jәne búl negizgi últtyq merekelerding biri sanalady. Keng kólemdi әskery sheruler, «Ólmeytin polk» siyaqty is-sharalar júiymdastyru dәstýrge ainalghan. Mereke Reseyding memlekettik iydeologiya sayasatynyng bir bóligine ainaldy. Putin ony 20 jyldan astam uaqyt boyy últtyq birlik pen kýshting simvoly retinde qoldanyp keledi. Songhy jyldary qauipsizdik mәselelerine baylanysty merekeni atap ótu formaty ózgertildi. Mysaly, keybir aimaqtarda jappay sheruler ótkizilmedi nemese is-sharalar kólemi qysqartyldy.

Búl kýni Belarusite de ýlken әskery sheruler ótkizu jyldaghy әdetke ainalghan. Eske alu sharalary men konsertter ótkizu mindetti. Jyl sayyn respublika kóleminde «Belarusi eske alady» deytin ýlken nauqan bolady. Belarusi merekelik formatty reseylik formatqa mýmkindiginshe jaqyn etip saqtap otyr.

Ózbekstan, Qyrghyzstan jәne Tәjikstanda búl kýn kóbinese «Eske alu jәne qúrmet kýni» dep atalady. Negizgi nazar gýl shoqtaryn qoy rәsimderi men ardagerler kezdesulerine audarylady. Keng kólemdi әskery sheruler siyrek ótkiziledi.

Armeniyada búl kýndi atap ótu formaty birneshe bólikten túratyn is-sharalardy qamtidy: Jenis kýni men saltanatty is-sharalar men gýl shoqtaryn qon rәsimderi ótkiziledi.

Deytúra, songhy jyldary keybir elder kenestik dәstýrden irgesin alys saluda:

Ukraina: 9 mamyrdy bastapqy týrinde toylamaydy, onyng ornyna 8 mamyrgha nemese «Eske alu jәne tatulasu kýnine» basa nazar audarylady (europalyq ýlgi).

Baltyq jaghalauy elderi (Litva, Latviya, Estoniya): 9 mamyr kóbinese azattyq emes, kenestik kezenning basy retinde qabyldanady. KSRO-lyq rәmizderge shekteuler qoyylady. Jalpy, osy elderde «jeniske» emes, qúrbandardy eske alugha basa nazar audarylady.

Ázirbayjan: Resmy rәsimder ótkezeledi, ardagerlermen kezdesuler ótedi. Ýlken sheruler bolmaydy, merke formaty bayqalmaydy.

Batys jәne әlem elderi: Búl kýndi eske aludyng basqa formaty arqyly atap ótedi. Kóptegen elderde 8 mamyr toylanady (Europadaghy Jenis kýni) nemese 8 jәne 9 mamyr ekeui de eske alu kýnderi retinde belgilenedi (BÚÚ boyynsha).

Býginde 9 mamyr endi jalpygha ortaq mereke emes. Keybireuler ýshin – búl jenis pen maqtanyshtyng simvoly. Endi bireulerge – búl soghystyng qayghyly esteligi. Al basqalary ýshin – búl sayasy túrghydan sezimtal kýn.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz