Shahmatshy qyz Biybisaranyng jenisi - bizge mindet pe? Al, kәsipqoy boks chempiony Jәnibek  Álimhanúly nege jenisin óitip búldamaydy (púldamaydy degen sóz ghoy)?..

Biybisara Asaubaevanyng ýndeui búrynnan beri ashyq әri әdil talqylaudy qajet etip kelgen mәseleni qayta kóterdi...

Búl jerde mәsele tek bir shahmatshyda emes, tek shahmatta da emes jәne tólem kóleminde de emes. Negizgi súraq basqa: el atynan óner kórsetu retindegi sport qay jerde ayaqtalady da, sportshynyng kәsiby kommersiyalyq qyzmeti qay jerde bastalady?

Eger sportshy últtyq qúrama qúramynda, Qazaqstan formasymen, federasiya nemese ministrlik jelisi arqyly Olimpiadagha, Aziya oiyndaryna, әlem chempionatyna, komandalyq birinshilikke nemese basqa da últtyq qúramalar jarysyna qatyssa — onda memlekettik qoldau týsinikti. Múnday jaghdayda ol shynymen elding atynan shyghady. Sondyqtan dayyndyqqa, oqu-jattyghu jiyndaryna, jol shyghyndaryna, jattyqtyrushylar qúramyna, sporttyq kiyimge jәne qalpyna keluge ketken shyghyndar memlekettik sport sayasatynyng bir bóligi retinde qarastyryluy mýmkin.

Al eger sportshy jýlde qory bar, gonorar tólenetin, jeke reytingine әser etetin, shaqyrtular, kelisimsharttar, demeushilik mýmkindikteri men bolashaq qarjylyq nәtiyje kózdeletin kәsiby kommersiyalyq turnirge qatyssa — onda búl basqa mәsele. Múnda sportshy eng aldymen kәsiby maman retinde óner kórsetedi. Al kәsiby sport óz tabighaty boyynsha bizneske óte jaqyn.

Biybisaragha qatysty jaghdaydy dәl osy qaghida arqyly qarastyru kerek. Sabyrmen taldau qajet: ol qanday turnirlerge bardy, qanday mәrtebede qatysty, kimning atynan óner kórsetti, búl Qazaqstan qúramasynyng jarystary ma әlde jeke kәsiby turnirler me, jýlde qory boldy ma, sportshyny kim shaqyrdy, dayyndyqty kim qarjylandyruy tiyis edi jәne qanday qoldau erejeleri aldyn ala belgilengen edi.

Eger ol Qazaqstan qúramasynyng qúramynda óner kórsetse — memlekettik qoldau mәselesin kóteru oryndy. Eger ol jýlde qory bar kәsiby turnirge baryp, jeke mansabyn damytyp, reyting jinap, atyn shygharyp, tabys tauyp jәne bolashaq mýmkindikterin keneytip jýrse — onda búl onyng kәsiby qyzmeti. Al kәsiby qyzmet eng aldymen sportshynyng ózimen, onyng komandasymen, menedjerlerimen jәne demeushilerimen qarjylandyryluy tiyis.

Búl sportshyny aiyptau emes. Búl — qaghidat mәselesi. Memleket ýzdik sportshylardy qolday alady jәne qoldauy tiyis, biraq avtomatty týrde emes, sheksiz emes jәne әleumettik jelidegi emosiyamen emes. Qoldau ashyq erejelerge negizdelui kerek: qay jerde qúrama bar, qay jerde elding resmy mýddesi bar, qay jerde kommersiyalyq turniyr, al qay jerde jeke kәsiby mansap bar.

Osyghan úqsas jaghdaydy ýlken tenniste de kórdik. Bir sportshy Olimpiadagha5 Qazaqstan qúramasynyng qúramynda qatysyp, jarystan erte shyghyp qaluy mýmkin. Búghan jaraqat,  shekteuler siyaqty obektivti sebepter boluy mýmkin. Biz ony naqty bilmeymiz, sondyqtan dәlelsiz aiyptaugha bolmaydy.

Biraq qoghamnyng súraq qonggha qúqyghy bar: nege sportshy el namysyn qorghaytyn turnirde erte toqtaydy da, al reytingilik úpay, jýlde qory jәne jeke qarjylyq mýdde bar jeke turnirlerde jarysty sonyna deyin ótkizedi? Búl ýkim emes. Biraq memleket naqty neni qarjylandyrady degen súraq tuyndaydy: Qazaqstan ýshin óner kórsetudi me, әlde jeke kәsiby mansapty ma?

Dәl osy qaghida MMA men UFC-ke de qatysty. UFC — últtyq qúramalar arasyndaghy әlem chempionaty emes. Búl — jeke kommersiyalyq úiym. Ondaghy sportshy últtyq komandanyng mýshesi retinde emes, kelisimshartpen júmys isteytin kәsiby sportshy retinde shyghady. Onyng gonorary, bonusy, reytingi, jarnamalyq mýmkindikteri, komandasy, menedjerleri, jattyqtyrushylary, shyghyndary jәne bolashaq qúndylyghy bar.

Ol Reseyden, Qazaqstannan, Braziliyadan, AQSh-tan, Týrkiyadan nemese basqa elden boluy mýmkin. Jankýierler ony maqtan tútuy mýmkin, ol tu ústap shyghuy mýmkin, ony óz elining ókili retinde tanystyruy mýmkin. Biraq shyn mәninde ol ózining kәsiby mansaby men kelisimshartyn tanytady.

Jaqsy mysal — Habib Núrmaghomedovting tarihy. Onyng marqúm әkesi (imandy bolsyn), Abdulmanap Núrmaghomedov úzaq jyldar boyy úlyna uaqytyn, enbegin, tәrtibin, jattyghuyn, dayyndyq jýiesin, bedelin jәne býkil ómirin arnady. Búl últtyq qúrama jobasy emes edi. Búl — otbasylyq, jattyqtyrushylyq jәne kәsiby investisiya boldy.

Sondyqtan UFC mysaly óte kórsetkishti. Jenis elge quanysh syilauy mýmkin, biraq eshkim memleket әr kommersiyalyq jekpe-jekke dayyndyqty tolyq tóleuge mindetti dep aitpaydy. Sebebi búl — kәsiby sport. Al kәsiby sport — enbek, tәuekel, investisiya jәne biznes.

Futbolgha da osy logika jýredi. UEFA Chempiondar ligasy bedeldi turnir bolghanymen, últtyq qúramalar jarysy emes. Onda klubtar oinaydy. Klub qúramynda týrli elderding futbolshylary óner kórsetedi. Olar memleketterin emes, kelisimshart jasasqan klubtaryn tanytady.

Qazaqstanda da futbol klubtarynda tek qazaqstandyqtar ghana emes, legionerler de oinaydy. Sonda súraq tuady: nege memlekettik nemese oblystyq budjet kәsiby klubty ústauy kerek, eger oiynshylardyng bir bóligi sheteldik kәsiby sportshylar bolsa? Olar Qazaqstan namysy5 ýshin emes, kelisimshart boyynsha júmys isteuge kelgen.

Sondyqtan kәsiby futbol klubtaryn jekemenshikke beru — dúrys/ baghyt. Memleket alang saluy, balalar sportyn, búqaralyq sportty, jattyqtyrushylar bazasyn, mektep seksiyalaryn, infraqúrylymdy jәne últtyq qúramalardy damytuy kerek. Biraq kәsiby kommersiyalyq klubtardy budjet esebinen ústau — dauly әri әdiletsiz modeli.

Biznesti mysalgha alayyq. Eger kәsipker Qazaqstanda qúrylys materialdaryn óndirip, ony Reseyge satugha tyryssa, belgili bir maghynada ol da Qazaqstandy tanytady. Biraq memleket oghan shiykizat, jalaqy, jabdyq, logistika men jarnamany tólemeydi. Kerisinshe, kәsipker tәuekel etedi, ózi investisiya salady jәne salyq tóleydi.

Onda kәsiby sportta nege basqa logika boluy kerek?

Kәsiby sport pen biznes óte jaqyn. Múnda investisiya bar, shyghyn bar, komanda, menedjment, tabys, bedel, naryq, bәseke jәne tәuekel bar. Sportshy ózine qalay investisiya salsa, kәsipker de óz ónimine solay investisiya salady.

Sondyqtan bәrin aralastyrugha bolmayd=y. Sheteldegi kez kelgen sporttyq óner kórsetudi avtomatty týrde «el atynan shyghu» dep ataugha bolmaydy.

Negizgi qaghida qarapayym boluy kerek: eger sportshy Qazaqstan qúramasy qúramynda resmy jarysqa qatyssa — memleket qoldau kórsetui tiyis. Eger sportshy kommersiyalyq kәsiby turnirge jýlde, reyting jәne jeke mansap ýshin barsa — búl eng aldymen onyng kәsiby qyzmeti.

Chempiondardy qoldau4 kerek. Biraq kez kelgen kәsiby mansapty budjet esebinen ústau dúrys emes. Memleket qoghamdyq jәne últtyq mýdde bar salalargha kómektesui kerek: últtyq qúramalar, balalar sporty, búqaralyq sport, infraqúrylym jәne resmy halyqaralyq jarystar.

Sportshyny maqtan tútugha bolady jәne kerek. Biraq maqtanysh avtomatty týrde salyq tóleushining onyng kәsiby jolyn qarjylandyru mindetine ainalmauy tiyis.

Avtory – Erik Botahanov

Qazaqshagha audarghan – Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz