Sóz – qasiyet. Sóz – qúdiret. Sóz – siqyr. Siqyr bolghanda onyng arbauyna týssen, qúrdymgha ketkenin. Basyndy joghaltasyn, ne barynnan airylasyn.

Sózben adamdargha shuaq shashasyn, kónilderge ýmit syilaysyn, әpsәtte pende balasyn aqsha búlttardyng ar jaghyna shygharasyn. Kektenseng sóz nayzasyn ayamay júmsap, jerge týsiresin, shalshyqqa laqtyrasyn. Ólimshi etesin, mýrdem ketiresin. Osyghan baylanysty mynaday bir qayghyly jaghdaygha toqtala keteyik. Orystyng Sergey Dovlatov (1941-1990) degen dissiydent jazushysy bolghan. 1978 jylgha deyin Tallin qalasynda «Sovetskaya Estoniya» degen atpen shyghatyn orys tildes gazette qyzmet istep, Amerikagha emmigrasiyagha ketken. 1990 jyly Amerikada qaytys bolghan. Kenester Odaghynda kitaptary jariyalanbaghan.

Shygharghan kitaptary: «Chemodan» (1986), «Inostranka» (1986), «Zona: zapisky nadziratelya» (1982), «Zapovedniyk» (1983), «Kompromiss» (1981), «Filial».

Sergey Dovlatov

HH ghasyrdyng toqsanynshy jyldarynan keyin onyng kitaptary Reseyde shygha bastady. Sergey Dovlatovtyng ýsh tomdyghy Mәskeudegi bir gazette («Lesnaya gazeta») qyzmet etip jýrgen onyng búrynghy júmys istegen gazetining («Sovetskaya Estoniya») redaktory Genrih Ferdinandovich Turonoktyng da qolyna tiyipti. Ýsh tomdyqtaghy «Kompromiss» povesinde jazushy búrynghy redaktorynyn, tikeley bastyghynyng beynesin, sipatyn ashy, qara yumormen ayausyz әjualapty. Kuәgerlerding aituy boyynsha osyny oqyghannan keyin Turonok eshkimmen sóilespey, bir búryshta Dovlatovtyng ýsh tomdyghyn paraqtap tomsyrayynqy týrde basyn qayta-qayta shayqap: «Eh, Sergey, eh, Sergey, men saghan ne jazyp edim! Qúday kórip túr ghoy, men seni ókpeletpep edim ghoy», - dey beripti. Osydan keyin ol bir júmaday júmysqa kelmey, habarsyz ketipti. Bir júmadan keyin qyzmettesteri izdese, bayghús qaytys bolyp ketipti. Ashy sóz shymbayyna batsa kerek. Bayghústyng jýregi shydamaghan boluy kerek. Mine, sózding qúdiret-kýshi qayda jatyr. Ashy sóz ótkir qylysh siyaqty. «Tayaq etten, sóz sýiekten óter», -- degen sóz bar qazaqta. «Segiz tútam sary sadaq, sekirgen andy súlatar. Segiz qyrly ótkir sóz, aqyrghan erdi qúlatar», - degen halyq maqaly bar bizding qazaqta.

Al tәtti, aldamshy sózding de talaydyng týbine jete jazdaghan jaghdayy bar, mynau tarihta. Orystar múnday sózdi «Eleyno pritornyy rechi» dep jatady. Pende balasynyng múnday shyrynday tәtti sózding arbauyna shydauy ekitalay. Fransiyada XVIII ghasyrdyng ayaqqy sheninde mynaday qyzyq oqigha bolypty. Luy de Rogan degen kardinal Fransiyanyng Bas ministri bolghysy kelip Mariya Antuanetta degen patshayymgha súranyp, audiyensiyasyna qabyldauyn ótinse de tilegi qabyl bolmapty. Patshayym audiyensiyany belgisiz sebeptermen keyinge qaldyra beripti. Aralarynda әddebir salqyndyq boluy, bәlki. Osy jaghday 1784 jyldyng kókteminde onyng markiza Janna de la Mottpen kezdeskenine deyin sozylypty. Luy de Rogannyng jana tanysy onyng Bas ministr bolghysy kelip jýrgen maqsatyn estigennen keyin tilin bezep, búlbúlsha sayrapty dersing bir. Qúday til men jaqty ayamay-aq bergen eken. Tәtti ýn, tәtti dauys, tәtti sóz óz degenin istepti.

Kardinal markizanyng jan-jýrekti eljireter әserli de tәtti sózderining buyna qorghasynday balqyp, qarmaqqa op-onay týsipti. Onyng sózderining jylymshy, jalghandyghyn sezinbey, shyn jýrekten, sezimnen shyqqan sózdep úghypty. Solay dep qabyldapty.

Al markiza bolsa, sol kezdegi «tanghajayyp ghasyrdyn» talay sorlylardy taqyr múzgha otyrghyzghan ataqty alayaq әieli bolsa kerek. Bizding kardinal da sol aldanghandardyng biri bolsa kerek. Janna de La Mott ózin Mariya Antuanettanyng jaqyn tanystarynyng biri retinde kórsetip, patshayymnyng ony qabyldamay jýrui onyng oghan degen sýiispenshilik seziminen dep nandyrady. Ol ony tolyq nandyru ýshin patshayymnyng sýiispenshilik hatyn da әkelip beredi. Al búl hatty patshayymnyng atynan jazyp jýrgen, osynday iste sheber Janna de La Mottyng ashyna kónildesi eken. Ne kerek kardinal hattyng shynayylyghyna senip, arbaugha týsip qalsa kerek.

Janna de La Mott Mariya Antuanettanyng qymbat gauhar alqa alghysy keletinin, biraq ony alugha 16000 myng livr aqshasy jetpeytinin, koroliden súraugha ynghaysyz ekenin jetkiz dep aitty deydi. Yaghni, sýiispenshilik belgisi retinde odan qaryz aqsha beruin ótinedi. Búl úsynysqa kardinal qúlap týsedi. Onyng zergerler arasynda bedeli ýlken bolatyn. Zergerler de sóz aitqyzbay qymbatta әsem gauhar alqany kardinalgha ýlken senimmen ústata beredi. Kardinal ony óz kezeginde alayaq әielge beredi. Kýnderding kýninde zergerler qaryz aqshanyng alghashqy bóligin berseniz dep Mariya Antuanettagha ótinish aitady. Mariya Antuanetta ózining eshqanday da gauhar alqany qaryzgha súramaghanyn aitady. Isti teksere kelgende mәn-jay ashylady. Patshayym kardinaldy tergegende ol Janna de La Mottqa silteydi. Sóitse ol qymbat gauhar alqany Angliyagha jóneltip jiberse kerek. Janna de La Mott dýrelenip, denesine V әrpi tanbalanyp, («voleum» – fransuzsha – úry degen sóz) qamal-týrmege jiberiledi. Keyin ol jerden izim-ghayym joghalady. Mine, әdemi tәtti sózge senuding arty bas keterlik jaghdaygha deyin apara jazdaghan. Osy bir ghasyr aferasy halyq arasynda kópke deyin aitylyp jýripti.

Tilde sýiek, erinde jiyek bar ma?

Shymyldyq bop kórsetpes shynnyng jýzin –

degen ghoy hakim Abay.

Sәbit Jәmbek

Abai.kz