Qazaqstanda túrmysta kýndelikti qoldanylatyn zattardyng atauyn qazaq tiline beyimdeu mәselesi taghy da kýn tәrtibine shyqty. Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi instituty jariyalaghan respublikalyq «Ýy zattary ataularynyng sheberhanasy» atty bayqau ayasynda azamattargha orys tilinen engen nemese sheteldik túrmystyq ataulargha qazaqsha balama tabu úsynyldy. Jenimpazdargha aqshalay syiaqy da qarastyrylghan. Bayqau 13 mamyrgha deyin jalghasady.

Institut úsynghan tizimde kreslo, jaluzi, komod, prostynya, rakovina, udliniyteli, mikser, sokovyjimalka, foliga, terka, kosyak, karniyz, plintus, kondisioner sekildi sózder bar. Qatysushylar osy tizimnen keminde on ataugha qazaqsha núsqa úsynyp, onyng tildik dәldigin negizdeui tiyis.

Búl ne ýshin qajet?

Mәselening týpki mәni – qazaq tilining túrmystyq, tehnikalyq jәne zamanauy leksikasyn keneytu. Qazaq tili kóbine әdebiyet, mәdeniyet, salt-dәstýr ayasynda bay dep baghalanghanymen, kýndelikti urbanistik ómirde jana ataulargha kelgende kóbine kirme sózderge sýienedi. Mysaly, «rozetka», «domofon», «konteyner», «pled» sekildi sózder halyq arasynda týpnúsqa kýiinde qoldanylyp ketken.

Memlekettik tilding tolyqqandy qyzmet etui ýshin tek resmy qújat tili boluy jetkiliksiz. Ol asýide, dýkende, qúrylys salasynda, tehnikada, túrmysta da tabighy qoldanyluy kerek. Osy túrghydan alghanda bayqau – qajetti qadam.

Qogham nege kýmәnmen qaraydy?

Búghan deyin de qazaqsha balama jasau bastamalary bolghan. Alayda keybir jasandy nemese qoldanysqa ynghaysyz sózder júrtshylyq arasynda syngha úshyrady. Mysaly, halyqqa sinbegen terminder resmy qújattarda ghana qalyp, kýndelikti ómirde qoldanylmaydy.

Sondyqtan búl jolghy bastamanyng tabysy eki nәrsege baylanysty:

Úsynylghan atau qysqa әri týsinikti boluy kerek
Halyqtyng ózi qabyldauy kerek

Eger sóz qúlaqqa qonymdy bolsa, ol tabighy týrde taralady. Al kabiynette jasalghan auyr ataular ómirsheng bolmaydy.

Sarapshylar ne deydi?

Til mamandary songhy jyldary qazaq tili sifrlyq jәne ghylymy ortada da damy bastaghanyn aitady. Mәselen, qazaq tiline arnalghan mashinalyq audarma korpustary, mәtindik modelider, dybystyq derekter bazasy jasalyp jatyr. Búl qazaq tilining tehnologiyalyq әleueti ósip kele jatqanyn kórsetedi.

Demek, túrmystyq leksikany bayytu – tek mәdeny mәsele emes, bolashaqta qazaq tilin jasandy intellekt, izdeu jýieleri, sifrlyq ónimderge engizuding de alghysharty.

Qorytyndy

«Terka, foliga, kosyak» sekildi sózderdi qazaqshalau syrttay qaraghanda úsaq mәsele bolyp kórinui mýmkin. Biraq tilding ómirshendigi dәl osynday kýndelikti sózdik qor arqyly anyqtalady. Eger qazaq tili asýide, jatyn bólmede, jóndeu júmystarynda, tehnika dýkeninde erkin qoldanylsa ghana ol shyn mәninde tolyqqandy memlekettik tilge ainalady.

Sondyqtan búl bayqau – jay konkurs emes, qazaq tilining túrmys kenistigin keneytuge jasalghan tәjiriybe. Endigi mәsele – halyqqa únaytyn, ómirge jaqyn ataular tabyla ma, joq pa.

Abai.kz