Songhy jyldary әlemdik geosayasy ahual kýrdelenip, iri derjavalardyng ekonomikalyq jýiesine aitarlyqtay qysym týse bastady. Ony ózderiniz de bayqap jýrsizder. Solardyng qatarynda, Resey Federasiyasynyng ekonomikasy da bar.

Sonau bir kezderi tabighy resurstargha sýienip, túraqty ósim kórsetken búl elding sharuashylyghy býginde san týrli sanksiyalar men ishki qúrylymdyq әlsizdikterding saldarynan tyghyryqqa tireldi. Tirelgende onbay tireldi. Ekonomikalyq toqyrau, inflyasiyanyng ósui, halyqtyng túrmys dengeyining kýrt tómendeui – múnyng bәri qogham ishinde әleumettik kýizelisti kýsheytip, kóshi-qon ýrdisin jandandyra bastady.

Ekonomikanyng әlsireui Reseyde eng aldymen halyqtyng kýndelikti ómirinen kórinedi. Baghanyng sharyqtauy, júmys oryndarynyng qysqaruy, shaghyn jәne orta biznesting túralauyna baylanysty tabys kemidi. Ásirese, qalalardaghy orta tap ókilderi ýshin jaghday kýrdelene týsti. Búryn túraqty jalaqy alyp kelgen mamandar endi qysqartugha úshyrap, jana júmys tabu qiyndady. Al auyldyq aimaqtarda jaghday búdan da mýshkil – infraqúrylym әlsiz, investisiya joq, jastardyng bolashaqqa degen senimi mýlde joghaldy.

Kýndelikti Resey janalyqtarynan oqyp, kórip, bilgenimizdey, azyq-týlik baghasynyng ósui, kommunaldyq qyzmetterding qymbattauy qarapayym túrghyndardyng qaltasyna auyr soqqy boluda. Ásirese, importqa tәueldi tauarlar boyynsha tapshylyq bayqalyp, óz kezeginde naryqtaghy baghanyng odan әri ósuine әkelip otyr. Sondyqtan, tyghyryqqa tirelgen halyqtyng kóp bóligi shetelge qonys audarudy qarastyra bastady.

Endi súraq tuyndaydy: Olar qayda qonys audarady? Jaghrapiyalyq túrghydan qarasaq, Reseymen shekaralas elding alghashqy baghyty Qazaqstan -  songhy jyldary olargha tartymdy baghytqa ainaldy. Bizding elde vizalyq rejimning joqtyghy, shekaranyng mýlde ashyqtyghy, orys tilining Qazaqstanda Kenes Odaghynday әlide óz kýshinde túruy, kóshi-qondy mýlde jenildetip jiberdi. Qazirgi kýnderi olardyng aghylyp kelip jatqandyghyda sodan. Keybir derekterge sýiensek, osy jәne kelesi jyldary elimizge biraz milliongha juyq júmyssyz, tabyssyz, ashyqqan Sibir, Povoljie, Altay ólkesining túrghyndary qonys audaruy mýmkin, - dep aityluda. Áriyne, qúday betin әrmen qylsyn!

Sonymen, әri kettik.

Qazirgi, Reseyden kelip jatqan júmyssyz, tabyssyz qalghan túrghyndargha shekteu qoy ýshin kelesi is-sharalardy qabyldau kerek sekildi. Búl ózimizding oiymyz jәne pikirimiz.

Aldymen, enbek naryghyn qorghau sharalary qajet. Reseyden kelgenderding kópshiligi jergilikti halyqtyng júmys oryndarynyng birazyn alyp qongy mýmkin. Sondyqtan negizgi salalarda sheteldik júmys kýshine kvota engizu, al strategiyalyq manyzy bar sektorlarda (memlekettik qyzmet, qauipsizdik, infraqúrylym) shetel azamattarynyng júmys isteuine mýldem shekteu qong kerek. Sonymen qatar júmys berushilerge de jauapkershilik jýktelui tiyis — zansyz enbekke tartqany ýshin qatang sanksiyalar qarastyryluy jón-aq.

Sonday-aq, qarjylyq jәne kәsipkerlik qyzmetke baqylau ornatu manyzdy. Reseyden keletin túlghalar sanksiyalardan ainalyp ótu ýshin Qazaqstandy paydalanuy mýmkin. Múnday tәuekelderdi istetpeuge, yaghny bankter men qarjy úiymdary kýmәndi tranzaksiyalardy múqiyat tekserui, al jana ashylatyn biznes subektilerining týpki benefisiarlaryn anyqtau tetikteri kýsheytilui tiyis. Búl Qazaqstannyng halyqaralyq bedelin saqtau ýshin de manyzdy.

Jәne, taghy bir naqty aitarymyz, aqparattyq jәne iydeologiyalyq qauipsizdik jaghdayy. Syrttan kelgen adamdar ózderimen birge aqparattyq kýn tәrtibin alyp kelui mýmkin. Sondyqtan, el ishinde arandatushylyq, últaralyq arazdyqty qozdyru, jalghan aqparat taratu siyaqty әreketterge qatan tiym salu kerek. Múnday qúqyq búzushylyqtar ýshin әkimshilik ghana emes, qylmystyq jauapkershilik qarastyru oryndy-au deymiz.

Sonymen qatar, әleumettik infraqúrylymgha týsetin jýktemeni baqylau kerek. Mektep, auruhana, túrghyn ýy naryghy siyaqty salalargha syrttan keletin adamdar qatty әser etedi. Sondyqtan olardyng elimizge, qazaqtardyng kezindegi ashtyqtan bosyp ketkenindey aghylyp keluine naqty shekteu qoy kerek. Oghan qosa, qazir jyly ailar bastaldy.

Qorytyndylay kele, Qazaqstan Reseyden damylsyz, toqtausyz kelip jatqan, júmyssyz, ashyqqan túrghyndargha qatysty naqty әri qatang sayasat jýrgizui kerek. Baqylau, shekteu jәne jauapkershilik tetikteri kýsheytilse, el ishindegi túraqtylyq saqtalady jәne syrtqy tәuekelder tiyimdi basqarylady.

Beysenghazy Úlyqbek, 

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz