Qazirgi qazaq  jastary, onyng ishinde tipti qazaq mektepterining oqushylary, joghary oqu ornyndaghy qazaq bólimderining studentteri de bar, auyz eki sóileu tilinde orys tilin basym qoldanady. Osynyng obektivti bir sebebin kóp azamattarymyz, últtyq iydeologiyany qalyptastyra almaghanymyzdan dep topshylaydy. Búl bizding keshegi kenestik kezende qoghamymyzdyng shekten tys  iydeologiyalandyrudyng sebebinen bolsa kerek. Onyng saldarynan biz endi iydeologiyasyzdandyru dertine úshyrap otyrmyz. Qanday qogham bolmasyn iydeologiya, belgili bir tirek iydeya qajet. Ol – últtyq iydeologiya men últtyq iydeya bolmaq. Onyng negizin últtyq til, últtyq bolmys, últtyq ruh qúramaq.

Últtyq iydeologiya men últtyq iydeyanyng jetimsizdigi últty últ retinde úiystyruda, biriktirude, toptastyruda ózining salqynyn tiygizbek. Etnologiya iliminde últty úiystyryp, jasauda, últty týsinude primorlialdyq (ilki, әu bastaghy) jәne konstruktivtik (jasaushylyq, jasampazdyq) ústanymdary bar. Últty tanyp, týsinude songhy kezderi konstruktivti kózqarastyng ústanymdary basym týsedi. Búl kózqarastyng negizgi tegershigi últtyq iydeologiya, últtyq iydeya ekeni belgili. Onyng ishinde osy iydeologiyanyng negizgi ózegi – últtyq til bolmaq. Sondyqtan da qay kezde bolmasyn últty úiystyryp, jana sapadaghy últ jasauda lingvist – filologtardyng orny erekshe bolmaq. Bir kezderi Avstro-Vengriya imperiyasynyng qúramynda bolghan batys slavyandary, cheh, slovak últtaryn, Resey qúramynda bolghan polyak últyn, Osman imperiyasy qúramynda bolghan ontýstik slavyandary – slavyan, serb, chernogor, makedon, horvat, bolgar últtaryn da últ retinde qayta jasap, janghyrtqan, úiystyrghan, tughyzghan sol elderden shyqqan lingvist-filologtar bolghan. Qazirgi jana týrik últy (jas týrik tilshi ghalymdary) men eki myng jylday óz tól tilinen aiyrylyp, óli tilge ainalghan ivrit tilin qayta qalpyna keltirgen  sol elderden shyqqan últy ýshin janyn ayamaghan, janasha oilaytyn tilshi-ghalymdar bolatyn.

Bizding ótken tarihymyzda da konstruktivister boldy. Kerey men Jәnibek zamanyndaghy qazaq handyghy dәuirindegi Deshti-Qypshaqtyng barlyq kóshpeli rularyn bir Qazaqbaydan taratatyn shejirelik-iydeologiya, HH gh.basynda Álihan Bókeyhanov, Ahmet Baytúrsynov, Mirjaqyp Dulatovtar ústanghan alashtyq iydeya boldy. Kenestik kezende últty úiystyratyn konstruktivti qyzmetti qazaqtyng sol kezdegi kórkem әdebiyet pen qazaq tildes baspasózder atqardy. Kerey men Jәnibek han zamanynan bastau alghan osy qazaq degen últtyq sana-týsinikti HIH gh. ómir sýrgen qazaq dalasynyng jarqyn júldyzdary Ybyray, Shoqan, Abaylar jaqsy týsinip, sezindi. Amerikalyq ghalym Gity Rotter: «Shoqan Uәlihanov qazaq ziyalylarynyng birinshi buynymen birge jerlesterining últtyq biregeyligining negizin qalady, óz halqynyng «ózge» ekendigin jәne qoghamdy reformalau arqyly bilimdi qazaq halqyn qalyptastyrudyng qajettiligin algha qoydy» - dep jazady. (Rotter P.Creating the Kazakh nation. The intelligentsias guest for acceptance in the Russin empire, 1905-1920. Univ. of Wisconsin, 2005. P.197). Dara últ turaly iydeyany tughyzudaghy Sh.Uәlihanov qyzmetin avtor búdan әri búlaysha órbitedi: «Sh.Uәlihanov tarihty qazaq qoghamynyng artta qalu sebebin damudyng mongholdyq jolyna týsuine baylanysty ekendigin dәleldeu ýshin paydalanady; qazaq intelegensiyasy birinshi úrpaghynyng ózgeristerding qajettiligi jónindegi is-әreketteri qazaqtardyng lingvistikalyq, mәdeni, әleumettik jәne tarihy atributtaryn aiqynday týsti; búl jaghday óz kezeginde tarihy, tili jәne jazba әdebiyeti bar dara últ turaly iydeyany tughyzdy» (Jbid. P.198). Avtor Sh.Uәlihanovtyng jәne basqa da ziyalylardyn  qazaq qoghamyn reformalau qajettigi turaly qyzmeti últtyq qalyptasudyng negizin qalady degen tújyrym jasaydy. Italiyada italiyan últynyng qalyptasuyna ataqty Garibaldy qozghalysy sebebshi bolsa, biregey nemis últynyng payda boluyna, birtútas Germaniyany biriktirip, qúrushy úly reformator Bismarktyng zor enbegi yqpal etti. Bizding alty alash, qazaq degen úghym-týsinigimiz sonau HV ghasyrlardan bastau alsa, al Orta Aziyanyng basqa týrki tildes halyqtaryna qatysty olay aita almaymyz. Olardy orys otarshyldary sarttar, ne bolmasa týrkistandyqtar dep ataghany tarihtan mәlim. Orta Aziya túrghyndary óz ishinen búqarlyqtar, hiualyqtar, samarqandyqtar, tashkendikter, andijandyqtar, namagandyqtar, ferghanalalyqtar, qúramalar, kóshpeli ózbekter t.b. bolyp bólindi. Etnikalyq qúramy óte kýrdeli, superetnos bolyp tabylatyn ózbek últy qalay qúryldy? Oghan jauapty tikeley kenes ókimetining sayasatynan tabamyz. Bir kezde osy Orta Aziya halyqtaryn qazaqtardy da qosa otyryp, týrkistandyq úly últ jasau iydeyasynyng basynda qazaq halqynyng úly perzenti Mústafa Shoqay  túrghan bolatyn. Qazaq kommunisterining ishinde búl iydeyany jan-jýregimen qabyldaghan Túrar Rysqúlov bolatyn. Kenes ókimeti osynday iri últ iydeyasynan shoshyghan bolatyn.

Olar  orta Aziya halyqtaryn óz qalaulary boyynsha jana últtargha bólip, jikteude kenes ókimetine qyzymet ete bastaghan bir kezdegi  reseylik shyghystanushy, týrkologtardy júmyldyryp, ala-qúla etnikalyq toptardy dialektilik, tildik erekshelikterine oray, jana últtar jasaugha kóshti. Olargha bir kezdegi biyleushi, kýshti etnikalyq top ózbekterding atauyn  etnonim ghyp berdi. Olardyng ortaq әdeby tilin sol kezdegi ózbek ghalymdarynyn  kópshiligi qypshyq dialektisining negizinde jasamaqshy bolghan. Biraq Kremlidik sayasattyng yqpalyndaghy eurosentristik kózqarasty ústanghan ghalymdardyng bir toby farsy dialektisindegi  tildi tandap, bekittirip jibergen. Osydan kelip, býgingi ózbek tili týrki tiline tәn boyau-naqyshynan aiyrylghan. Týrki tilderine  tәn singarmanizm zandylyghy joqqa tәn. Sondyqtan әli de kesh emes, Qazaqstan halyqtaryn, onyng ishinde payyzdyq ýlesi basym qazaq últyn jana sapagha  kóterip, úiystyrudaghy konstruktivistik ústanymdardy basshylyqqa alatyn kez jetti. Konstruktivti  ústanym degende biz qazaq últyn, qazaq tilin qayta jasau degen sóz, úghym tumau kerek. Búl jerde biz konstruktivtik ústanymdar arqyly regenerasiyalau (týletu, janghyrtu) últtyq, sayasi, mәdeny túrghyda modernizasiyalau arqyly әlsiregen til men ruhqa, últtyq kýsh-qayratqa janasha nәr darytyp, qan qúnuymyz qajet degendi aityp otyrmyz.

Sәbit Jәmbek

Abai.kz