قازىرگى قازاق  جاستارى، ونىڭ ىشىندە ءتىپتى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارى، جوعارى وقۋ ورنىنداعى قازاق بولىمدەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى دە بار، اۋىز ەكى سويلەۋ تىلىندە ورىس ءتىلىن باسىم قولدانادى. وسىنىڭ وبەكتيۆتى ءبىر سەبەبىن كوپ ازاماتتارىمىز، ۇلتتىق يدەولوگيانى قالىپتاستىرا الماعانىمىزدان دەپ توپشىلايدى. بۇل ءبىزدىڭ كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە قوعامىمىزدىڭ شەكتەن تىس  يدەولوگيالاندىرۋدىڭ سەبەبىنەن بولسا كەرەك. ونىڭ سالدارىنان ءبىز ەندى يدەولوگياسىزداندىرۋ دەرتىنە ۇشىراپ وتىرمىز. قانداي قوعام بولماسىن يدەولوگيا، بەلگىلى ءبىر تىرەك يدەيا قاجەت. ول – ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ۇلتتىق يدەيا بولماق. ونىڭ نەگىزىن ۇلتتىق ءتىل، ۇلتتىق بولمىس، ۇلتتىق رۋح قۇراماق.

ۇلتتىق يدەولوگيا مەن ۇلتتىق يدەيانىڭ جەتىمسىزدىگى ۇلتتى ۇلت رەتىندە ۇيىستىرۋدا، بىرىكتىرۋدە، توپتاستىرۋدا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزبەك. ەتنولوگيا ىلىمىندە ۇلتتى ۇيىستىرىپ، جاساۋدا، ۇلتتى تۇسىنۋدە پريمورليالدىق (ىلكى، ءاۋ باستاعى) جانە كونسترۋكتيۆتىك (جاساۋشىلىق، جاسامپازدىق) ۇستانىمدارى بار. ۇلتتى تانىپ، تۇسىنۋدە سوڭعى كەزدەرى كونسترۋكتيۆتى كوزقاراستىڭ ۇستانىمدارى باسىم تۇسەدى. بۇل كوزقاراستىڭ نەگىزگى تەگەرشىگى ۇلتتىق يدەولوگيا، ۇلتتىق يدەيا ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە وسى يدەولوگيانىڭ نەگىزگى وزەگى – ۇلتتىق ءتىل بولماق. سوندىقتان دا قاي كەزدە بولماسىن ۇلتتى ۇيىستىرىپ، جاڭا ساپاداعى ۇلت جاساۋدا لينگۆيست – فيلولوگتاردىڭ ورنى ەرەكشە بولماق. ءبىر كەزدەرى اۆسترو-ۆەنگريا يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان باتىس سلاۆياندارى، چەح، سلوۆاك ۇلتتارىن، رەسەي قۇرامىندا بولعان پولياك ۇلتىن، وسمان يمپەرياسى قۇرامىندا بولعان وڭتۇستىك سلاۆياندارى – سلاۆيان، سەرب، چەرنوگور، ماكەدون، حورۆات، بولگار ۇلتتارىن دا ۇلت رەتىندە قايتا جاساپ، جاڭعىرتقان، ۇيىستىرعان، تۋعىزعان سول ەلدەردەن شىققان لينگۆيست-فيلولوگتار بولعان. قازىرگى جاڭا تۇرىك ۇلتى (جاس تۇرىك ءتىلشى عالىمدارى) مەن ەكى مىڭ جىلداي ءوز ءتول تىلىنەن ايىرىلىپ، ءولى تىلگە اينالعان يۆريت ءتىلىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن  سول ەلدەردەن شىققان ۇلتى ءۇشىن جانىن اياماعان، جاڭاشا ويلايتىن ءتىلشى-عالىمدار بولاتىن.

ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزدا دا كونسترۋكتيۆيستەر بولدى. كەرەي مەن جانىبەك زامانىنداعى قازاق حاندىعى داۋىرىندەگى دەشتى-قىپشاقتىڭ بارلىق كوشپەلى رۋلارىن ءبىر قازاقبايدان تاراتاتىن شەجىرەلىك-يدەولوگيا، حح ع.باسىندا ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار ۇستانعان الاشتىق يدەيا بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدە ۇلتتى ۇيىستىراتىن كونسترۋكتيۆتى قىزمەتتى قازاقتىڭ سول كەزدەگى كوركەم ادەبيەت پەن قازاق تىلدەس باسپاسوزدەر اتقاردى. كەرەي مەن جانىبەك حان زامانىنان باستاۋ العان وسى قازاق دەگەن ۇلتتىق سانا-تۇسىنىكتى ءحىح ع. ءومىر سۇرگەن قازاق دالاسىنىڭ جارقىن جۇلدىزدارى ىبىراي، شوقان، ابايلار جاقسى ءتۇسىنىپ، سەزىندى. امەريكالىق عالىم گيتي روتتەر: «شوقان ءۋاليحانوۆ قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنىمەن بىرگە جەرلەستەرىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزىن قالادى، ءوز حالقىنىڭ «وزگە» ەكەندىگىن جانە قوعامدى رەفورمالاۋ ارقىلى ءبىلىمدى قازاق حالقىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن العا قويدى» - دەپ جازادى. (Rotter P.Creating the Kazakh nation. The intelligentsias guest for acceptance in the Russin empire, 1905-1920. Univ. of Wisconsin, 2005. P.197). دارا ۇلت تۋرالى يدەيانى تۋعىزۋداعى ش.ءۋاليحانوۆ قىزمەتىن اۆتور بۇدان ءارى بۇلايشا وربىتەدى: «ش.ءۋاليحانوۆ تاريحتى قازاق قوعامىنىڭ ارتتا قالۋ سەبەبىن دامۋدىڭ مونعولدىق جولىنا تۇسۋىنە بايلانىستى ەكەندىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن پايدالانادى; قازاق ينتەلەگەنتسياسى ءبىرىنشى ۇرپاعىنىڭ وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگى جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرى قازاقتاردىڭ لينگۆيستيكالىق، مادەني، الەۋمەتتىك جانە تاريحي اتريبۋتتارىن ايقىنداي ءتۇستى; بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە تاريحى، ءتىلى جانە جازبا ادەبيەتى بار دارا ۇلت تۋرالى يدەيانى تۋعىزدى» (Jbid. P.198). اۆتور ش.ءۋاليحانوۆتىڭ جانە باسقا دا زيالىلاردىڭ  قازاق قوعامىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى قىزمەتى ۇلتتىق قالىپتاسۋدىڭ نەگىزىن قالادى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. يتاليادا يتاليان ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا اتاقتى گاريبالدي قوزعالىسى سەبەبشى بولسا، بىرەگەي نەمىس ۇلتىنىڭ پايدا بولۋىنا، ءبىرتۇتاس گەرمانيانى بىرىكتىرىپ، قۇرۋشى ۇلى رەفورماتور بيسماركتىڭ زور ەڭبەگى ىقپال ەتتى. ءبىزدىڭ التى الاش، قازاق دەگەن ۇعىم-تۇسىنىگىمىز سوناۋ حV عاسىرلاردان باستاۋ السا، ال ورتا ازيانىڭ باسقا تۇركى تىلدەس حالىقتارىنا قاتىستى ولاي ايتا المايمىز. ولاردى ورىس وتارشىلدارى سارتتار، نە بولماسا تۇركىستاندىقتار دەپ اتاعانى تاريحتان ءمالىم. ورتا ازيا تۇرعىندارى ءوز ىشىنەن بۇقارلىقتار، حيۋالىقتار، سامارقاندىقتار، تاشكەندىكتەر، انديجاندىقتار، ناماگاندىقتار، فەرعانالالىقتار، قۇرامالار، كوشپەلى وزبەكتەر ت.ب. بولىپ ءبولىندى. ەتنيكالىق قۇرامى وتە كۇردەلى، سۋپەرەتنوس بولىپ تابىلاتىن وزبەك ۇلتى قالاي قۇرىلدى؟ وعان جاۋاپتى تىكەلەي كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىنان تابامىز. ءبىر كەزدە وسى ورتا ازيا حالىقتارىن قازاقتاردى دا قوسا وتىرىپ، تۇركىستاندىق ۇلى ۇلت جاساۋ يدەياسىنىڭ باسىندا قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى مۇستافا شوقاي  تۇرعان بولاتىن. قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ ىشىندە بۇل يدەيانى جان-جۇرەگىمەن قابىلداعان تۇرار رىسقۇلوۆ بولاتىن. كەڭەس وكىمەتى وسىنداي ءىرى ۇلت يدەياسىنان شوشىعان بولاتىن.

ولار  ورتا ازيا حالىقتارىن ءوز قالاۋلارى بويىنشا جاڭا ۇلتتارعا ءبولىپ، جىكتەۋدە كەڭەس وكىمەتىنە قىزىمەت ەتە باستاعان ءبىر كەزدەگى  رەسەيلىك شىعىستانۋشى، تۇركولوگتاردى جۇمىلدىرىپ، الا-قۇلا ەتنيكالىق توپتاردى ديالەكتىلىك، تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە وراي، جاڭا ۇلتتار جاساۋعا كوشتى. ولارعا ءبىر كەزدەگى بيلەۋشى، كۇشتى ەتنيكالىق توپ وزبەكتەردىڭ اتاۋىن  ەتنونيم عىپ بەردى. ولاردىڭ ورتاق ادەبي ءتىلىن سول كەزدەگى وزبەك عالىمدارىنىڭ  كوپشىلىگى قىپشىق ديالەكتىسىنىڭ نەگىزىندە جاساماقشى بولعان. بىراق كرەملدىك ساياساتتىڭ ىقپالىنداعى ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراستى ۇستانعان عالىمداردىڭ ءبىر توبى فارسي ديالەكتىسىندەگى  ءتىلدى تاڭداپ، بەكىتتىرىپ جىبەرگەن. وسىدان كەلىپ، بۇگىنگى وزبەك ءتىلى تۇركى تىلىنە ءتان بوياۋ-ناقىشىنان ايىرىلعان. تۇركى تىلدەرىنە  ءتان سينگارمانيزم زاڭدىلىعى جوققا ءتان. سوندىقتان ءالى دە كەش ەمەس، قازاقستان حالىقتارىن، ونىڭ ىشىندە پايىزدىق ۇلەسى باسىم قازاق ۇلتىن جاڭا ساپاعا  كوتەرىپ، ۇيىستىرۋداعى كونسترۋكتيۆيستىك ۇستانىمداردى باسشىلىققا الاتىن كەز جەتتى. كونسترۋكتيۆتى  ۇستانىم دەگەندە ءبىز قازاق ۇلتىن، قازاق ءتىلىن قايتا جاساۋ دەگەن ءسوز، ۇعىم تۋماۋ كەرەك. بۇل جەردە ءبىز كونسترۋكتيۆتىك ۇستانىمدار ارقىلى رەگەنەراتسيالاۋ (تۇلەتۋ، جاڭعىرتۋ) ۇلتتىق، ساياسي، مادەني تۇرعىدا مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى السىرەگەن ءتىل مەن رۋحقا، ۇلتتىق كۇش-قايراتقا جاڭاشا ءنار دارىتىپ، قان قۇيۋىمىز قاجەت دەگەندى ايتىپ وتىرمىز.

ءسابيت جامبەك

Abai.kz