Jeke múraghatymnan bir zertteuimning nәtiyjesinde 1987 jyly jazghan maqalamdy keziktirdim. Búl jyl býginde keninen mәlim dýrbelennen keyin oryn alghan «kishi 37»-ning kezeni ghoy, tiyisinshe maqalada sol shaqta enseni basqan aghymdaghy sayasat lebi sezilip túrghan-dy. Áytkenmen qozghalghan mәsele qazirgi tәuelsizdik dәuirinde de mәnin joymaytyn siyaqty kórindi maghan, sol sebepti búdan qyryq shaqty jyl búrynghy jazbamdy janghyrtqandy jón kórip otyrmyn...

Zertteuim patsha zamanynda jaryq kórgen bir kitap jayynda edi. «Túnghysh qazaq kalendary ótken ghasyrdyng (yaghny 19-shy jýzjyldyqtyn) ayaq sheninde orys әripterine negizdelgen jana alfavitpen basylyp shyqqan kórinedi», – dep bastap, aghymdaghy ahual jetegimen bylay jaghastyrghanmyn: «Biz orystarmen qandas bauyrmyz, – halqymyzdyng ótken ghasyrda ómir sýrgen tamasha úldarynyng biri osylay degen edi. Múnday pikirge sol zamannyng ózinde talay azamat qosyldy, talay azamat jasampaz tuystyqty bayandy ete beru isine óz hal-qaderinshe ýles qosty. Solardyng ishinde әigili aghartushy Ybyray Altynsarinning enbegi bir tóbe. Ol revolusiyalyq mәni bar sharuany jýzege asyrdy – últ aimaqtarynda patsha ýkimeti ashqan mektepterding missionerlik baghytyna batyl da senimdi týrde kýrt ózgeris engizdi. Onyng orys әripteri negizinde jana qazaq alfaviytin jasauy – qaranghy halyqty bilim danghylyna bastaytyn, Rossiyamen taghdyry tarihy tamyrlasqan Qazaqstandy orys mәdeniyetimen etene tabystyratyn tóte jol salghandyq edi. Búl aiday anyq aqiqat».

Odan әri jәilap zertteu obektime kóshkenmin: «Kómeskileui – sonau jana emlening baspa isinde qoldanylu dәrejesi. Kóne arab әripterining jetildirilgey týrin otyzynshy jylgha deyin paydalanghanymyzgha, al qazirgi grafikagha qyrqynshy jyly ghana auysqanymyzgha qaraghanda – Altynsarin janashyldyghy ózi qaytys bolghan song keng óris ala qoymaghan tәrizdi. Áytkenmen osynau ýlken qayratker-ústaz dýniyege әkelgen jana alfavitpen az da bolsa saz enbekterding jaryq kórgeni anyq degen tújyrymdy batyl jasaugha bolady. Búghan dәlel retinde ótken ghasyrdyng ayaghyna qaray túnghysh ret qazaq tilinde shyqqan kalendari-kitapshany algha tartpaqpyz. 91 bettik    búl kitapsha búdan  (yaghny maqala jazylghan 1997 jyldan) toqsan   jyl   búryn «Kalendari dlya kirgizov na 1897 god. 1897-nshi jylgha qazaq ýshin shygharghan kalandar» degen atpen Orynbordaghy B.A. Breslinning tipo-litografiyasynda jaryq kórdi».

Kalendaridyng eng aldymen sol zamanghy qogham mýddesin kózdeytindey etip qúrastyryluyn atap aita otyryp, onda halyqqa paydaly maghlúmattardyn, әsirese qaranghy halyqtyng qarabayyr dýniyetanymyn keneytuge septesetin maghlúmattardyng moldyghyna kónil audarghan ekenmin.  Sol shaqtaghy әrbir oqyghan jan den qoyarlyqtay bilim salalarynan jap-jaqsy týsinik beretin nasihattyq-aghartushylyq materialdardyng jýielep berilgenin eskere otyryp, onyng qazaqtardy progress jolyna jeteleytin tanymdy enbek bop shyqqanyna nazar sala kele,  kalendaridyng mazmúnyna shaghyn sholu jasappyn.

Jinaq patsha әuleti jónindegi mәlimetpen ashylghan. Sosyn әr aidaghy kense ashylmaytyn merekeli kýnderding mәnderi jariyalanypty. Kelesi orynda 1897 jyldyng tabeli-kalendary túr. (Barlyq ai, kýn attary eki tilde qatar berilgen. Qazaqsha ay ataulary qazirgi qoldanystaghy kýntizbeden ózgeshe: dәlu, qút, qamal, sәuir, zәuzә, saratan, әset, sýmbile, mizan, aqyrap, qauys, jeddi dep berilgen. Búl ataulardyng sovet túsynda jasalghan 1923 jylghy qazaq kalendaryna da kirgenine qaraghanda, túrmysta kezinde keng qoldanylghan bolugha kerek). Odan song ay men kýnning tútylatyn uakyty, ol qúbylystardy qaydan baqylaugha bolatyny aitylghan. Kelesi taraularda Rossiyanyng jeri, halqy, halqynyng taypalyq, dini, әleumettik qúramy jayynda týrli statistikalyq derek, dýnie jýzindegi patshalyqtar, halyqtardyng jalpy sany, ortasha jas mólsheri, nekelesui, qúrlyqtar, tenizder, әlemning iri qalalary turaly mәlimetter bar. Pochta júmysyn bayandaghan tarauda hat, banderoli, posylka, telegramma salu tәrtibi egjey-tegjeyli týsindirilgen. Sonynan orys, qazaq ómirinde qoldanylyp jýrgen týrli ólshemderding salystyrmaly úghymdary keltirilipti. Búlardyng bәri kitapshanyng alghashqy 25 betin alyp jatyr.

Jinaqtyng kelesi 20 betindegi әri qarapayym, әri óz zamany ýshin ghalamat tanytqysh qasiyetke ie toptamagha tolyghyraq kónil bóluge túrady: «Qayda barsang da... bizdi kótergen bir qara jer. Kógerip múnarghan aspanmen talasqan taular, úzyndyghy bir ailyq sarqyrap  aqqan sular, kóz   jetpeytin tenizder, dariyalar, kólder... bәri de jerding ýstinde. Búl jer ne nәrse eken, qanday eken: tórt búryshty meken (ma eken – B.Q.), úzyn beken (ba eken – B.Q., sopaq beken (pa eken – B.Q.), bú jerdi kóterip túrghan ne nәrse eken dep oilaytyndaryng bar shyghar... neshe bir oqymystylardyn... tauyp, bilip, dәlel kórsetip aityp ketkenderinen sizderge bir azyraq sóz aitayyn», – dep bastaydy әngimesin ótken HIH ghasyr qalamgeri. Sosyn jerdin   «qarbyz   sekildi, alma sekildi, jә bolmasa júmyrtqanyn   ishindegi sary uyzy sekildi   domalaq»   ekenin   aityp, oghan birneshe dәlel keltiredi.

Kalendaridyng atalmysh tarauynda avtor «jol jýrip kele jatqanda, aradaghy jerding dónestigine baylanysty, alys taudyng әueli tóbesi, odan beli, taqalghanda baryp etegi kórinetinin» jazghan. Taghy sol siyaqty kórinisterdi eske salyp oilandyryp baryp, oqyrmandy teleskop jayynan habardar etedi. Sodan son: «Bir jerde túrghanda   jerdin   bizge tegis kórinetini: jer tym   ýlken,  biz   jerge   qaraghanda tym kishkentaymyz...   Eng biyik   taular   qarbyzdyng ýstine jabysqan bir týiir qúmnan kishi», – dep týsindiredi. Osylay dey kele, jerding júmyrlyghyn kýnning әr jerde әr týrli uaqytta  shyghatynymen de dәleldeydi. Árkimnen: «Jer tomalaq  (domalaq – B.Q.)   bolsa,   jerding astynda túrghan kisiler,  nәrseler  nege qúlap  ketpeydi?» – degen kýdikti әrkimnen estigenin aita otyryp, avtor qarapayym mysaldarmen jerdin   tartylys   kýshin   de týsindirip ótedi.

Jerding kólemin úghyndyru maqsatymen ony shartty týrde qaq jaryp   bólip,   «bir jaghy qazannyng týbi sekildi tompaq, bir jaghy qazannyng qaqpaghy sekildi tegis dóngelek   eki birdey jarty jer» retinde qarastyrady. Jerding ghalymdar eseptep shyqqan ólshemderine «qaraghanda – jer onsha tomalaq emes, alma reuishti, asqabaq reuishtileu»* degen baylam jasaydy. «Keybireuler jerding tireui bar, jerdi bir nәrse kóterip  túr deydi... aitqan sózge bala-sәby sekildi nana bergenshe kóp jaqsy oilaugha kerek emes pe: jerdi bir nәrse kóterip túrsa, ol nәrseni kim kóterip túr dep. Kýnge, aigha, júldyzdargha karandar:   solardy   bir nәrse tirep, bolmasa solar bir nәrsege ilinip túr ma?» – degen sózdermen qaranghy halyq arasyndaghy soqyr senimge shýiilip,  aspan denelerining qozghalysy turaly jatyq ta týsinikti, ghylymy dәiekti әngimesin sabaqtay týsedi.

*«Kalendari dlya kirgizov na  1897 god.  1897-nshi jylgha qazaq ýshin shygharghan kalandar». – Orynbor, 1897 j.

Ara-arasynda oqyrmanmen tikeley tildesip otyru búl bólimde jii de oryndy qoldanylghan tәsil eken. Aytalyq, avtor: «...tang qalatúghyn shygharsyz: jer múnsha qatty úshady, ne sebepten biz ony bilmeymiz... dep?» – saualyn osylay qoyyp alady da, jauapty sol tanyrqaushynyng ýirenshikti tirshiliginen izdeydi. Mәselen, osynau bilim taratushynyn: «Ot arbagha minip, bolmasa úshqyr atqa minip shapqanda – bizding kózimizge bizder jýrip kele jatqan sekildi kórinbeymiz, joldaghy bizge úshyraghan nәrseler keyin qaray kóship   bara   jatqan sekildi  kórinedi», – deytin dәleli  kóshpendi  kókeyine qanday qonymdy!

Jalpy, astronomiya nasihatyn avtor týgelimen el ishindegi nadandyq kórinisterimen kýresuge úlastyrghan. Mәselen, kýn men aidyng tútyluyn   týsindirgen taraudan: «Nadandardan súrasan   әldeneni aitady, – dep ashyna jazylghan sózderdi oqisyn, – ...aydy bir qara  mysyq jeymin dep, aidy ústaghannan  – ai  qarayyp  tútylady  deydi,  sonyng ýshin  ay tútylghannan  bastap ýlkeni-kishisi  qalmay   shulap, aidy mysyqqa  jegizbeymiz dep  aiqaylaydy. Búl masqara kýlki emes pe?»

Qúiryqty júldyzdar jayynda ghylymgha  mәlim derekterdi bere otyryp, avtor taghy da teris ilanymgha qarsy kýres ashady. Kometany  kórgende:  «...búl bir  qúdaydyn   jibergen qahary: soghys bolar, ýlken órt bolar, jә júrtqa oba sekildi jaman auru payda bolar», – dep ýreylenudi halyqtyng nadan shaghyna tәn qate úghym retinde әshkereleydi. «Kometalardyng bizde isi joq... nanynyz, dúrysym, – deydi ol. – Adamnyn   baqytty-baqytsyzdyghy    kóbinese    ózinen...»*.

*«1897-nshi jylgha qazaq ýshin shygharghan kalandar».

Planetalar turaly әngimesinde: «Kýnning qauymy ózimen toghyz.., sol toghyzdyng kóbinen Jer kishi.., al Marstyn, yaky Yupiyterding ýstinen qarar  bolsa – bizding Jer  noqattay-aq  bolyp»   kórinetindikten,   osynau   ghalamattarmen salystyra  oilaghanda  – «ózimizdi   ózimiz ýlken ústap, jetim-jesirlerge qaramay, tәkapparlyq etuimiz  aqymaqtyq eken», – dep, әldilerdi de sheneydi. Ghylymda «sizder esitpegen, kórmegen, týsinbeytin keremet kóp,  biraq   búl   keremetter  nadandar aitqan: «it aunasa mal óledi, mysyq betin jusa qonaq keledi» degen keremetter sekildi emes...»

Osynday rettermen pikir shayqasyn pәrmendi týrde damyta kele, kýresker-nasihatshy astronomiyalyq bólimdi: «Oqymystylardyng aitqan sózderi kanday anyq, qanday týsinikti: kóptirmey-semdirmey dúrysyn týsindiredi de qoyady. Oqudyng paydasy osy», – degen oimen týiindeydi.

Sharuashylyqqa paydaly an-qús, jәndikter turaly jinaqtyn  13 betin alyp jatqan mәlimetter men kenester bar. Kelesi 9 bet boyy túrmysta jii kezdesetin auru týrleri jәne olardy dәriger joqta emdeu joldary bayandalghan. Odan arghy 16 betke Dala erejesi (1891 jyly úlan-ghayyr qazaq dalasy patshalyq menshigi dep jariyalanghan «Dala Erejesi» degen atpen mәlim Zan)  basylypty.   Taghy   5 bette   Torghay oblysy qazaqtarynyng birigip pishen jinauy jónindegi erejesi ornalastyrylghan. Osyndaghy dәiekteme kónil audararlyqtay: «Ár uaqytta bar jighany, kýn kórgeni mal bola túryp, qazaq halqy... maldy qalay asyrap,  qalay  saqtauyn   kóp   qayghylanyp   oilay bermeydi. Qylyshyn sýiretip bir qoyan sekildi qys bola qalsa, tolyqsyghan baylar bar  malynan airylyp... qanghyryp... júrt   myqty   әbigerde   qalady...  1893 jyly Torghay   oblysynyn   gubernatory qazaqtyng esti  basty  adamdaryn jiyp,   jinalghan kópting kenesimen Torghay oblysy   qazaqtaryna ilgeri uaqytta   saqtaugha pishen   ýyge   tәrtip etti»*.

*«1897-nshi jylgha qazaq ýshin shygharghan kalandar».

Búl ereje boyynsha  qoghamdyq qorgha 20 qarasy barlar – 3 arba, 10 qaralylar – 2 arba, maly odan da azdar – 1 arba pishen ótkizuge tiyis eken. Ortalarynan kýzetshi saylaugha jәne onyng kiris-shyghys kitabyn qazaqsha  jýrgizuge   bolatyny   eskerilgen. Ereje sonynan   1897   jyldyng әr   aiyndaghy    aua rayyna Brus kalendary boyynsha boljam berilipti.

Jinaq kýnning әr dekada sayyn segiz týrli uaqyt beldeuinde shyghu jәne batu merzimderin kórsetken tablisamen ayaqtalghan.

Osy kitapshanyng әigili Qazaq tónkerisinen jiyrma jyl búryn jaryq kórip, sonau alys kezenning ózinde «qaranghy qazaq kógine» ilingen bilim shamshyraghy ispetti bolghany oigha oralghanda, onyng tirajy, taraluy, oqyluy jayyndaghy saualdar qosarlana boy kórsetedi. Búlardyn   barshasy   arnauly zertteumen ghana anyqtalsa kerek, sóitse de sondaghy sauat ashu dәrejesinen-aq keybir týiinge keluge bolyp qalar. Atalmysh enbek shyqqan kezde Altynsarin ashqan alghashqy mektepting júmys istey bastaghanyna 33 jyl tolghan, yaghny onda sonsha merzim ishinde birqydyru adam jana alfavitti ajyratatyn kýige jetti. Onyng ýstine Dala erejesin bekitip alghan son, patsha ýkimeti músylman mektepteri men medreselerin kýrt shektep, azaytu,  olardyng ornyna patshalyq mýddesine qyzmet etuge tiyis orys-qazaq mektepterining qataryn kóbeyte| týsu baghytyn ústanghany belgili. Tek kalendari shyqqan jyldyng ózinde Torghay oblysy mektepterinde 800-ge tarta qazaq balasy oqyp jýrgep eken. Endeshe zamany ýshin mazmúndy, tartymdy da paydaly kalendari-kitapshany әjetine jarata alarday oqyrman qauymy bolghan.

Kalendari-jinaqtyng tili taza, týsinikti, onyng qazirgi әdeby tilden aiyrmasy joqtyng qasynda. Ángimelenetin әr mәsele qazaqy úghymgha beyimdelgen, jenil oqylady. Eng arghysy, sol uaqyttaghy qazaq ómirining negizgi zany «Dala erejesin» tәrjimelep basqanda da «kirgiyz» degen resmy ataudy «qazaq», al kazaktardy «qazaq-orystar» dep qazaqylandyryp alghan. Ras, orys әripterin týgel paydalanyp, keybirining negizinde janadan tórt әrip jasap qosqanmen, jana alfavit qazaq dybystarynyng fonetikalyq erekshelikterin týgel bere almaghan, búl birden kózge úrady. Qyr ziyalylarynyng 1905 jylghy jazda júmysyn aq patshanyng ózi taghayyndaytyn premieri arqyly basqaratyn ministrler kenesine bergen petisiyasynda orys-tuzem mektepterine narazylyq bildiruine bir sebep osynda bolatyn. Áytse de Ybyray úshyrghan búl alghashqy qarlyghash qazaq halqynyng orys halqymen dostyghyn nyghayta týsude, orys mәdeniyetimen bauyrlasuyn ómir qajetine ainaldyruda ólsheusiz baghaly ról atqardy.

Kókeyde túrghan taghy bir súraq – kalendaridy kim qúrastyrdy? Oghan kirgen materialdardy jazugha kimder qatysty? Kitaptyng ózinde múnday derekter de kórsetilmegen. Degenmen olardyng demokratiyalyq qanatta bolghan adamdar ekenine shýbәlanu artyq. Ári, atalmysh kalendaridyng kazaq tarihyndaghy múnday sipatty túnghysh enbek ekenin eskersek, Qazan tónkerisinen keyin jetpis jyl boyy kósem túghyrynan týsirilmegen V.I. Lenin ýiretkendey, ol adamdar ózderinen búrynghylar jasamaghan sharuany jýzege asyrghany ýshin, onyng ýstine, bizding shaghyn sholuymyzdyng ózinen angharylatynday, kalendaridyng tәp-tәuir progrestik mәni bar, qaranghy da nadan halyqtyng sanasyn astan-kesten audaryp-tónkeretin tanytqysh kýshi mol, aghartushylyq ruhqa ie bolyp shyqqany ýshin býgingi úrpaqtan tiyisti baghasyn alugha әbden layyqtyghyn moyyndau jón.

Jinaq ózining birinshi betinde kórsetilgendey, Torghay oblystyq statistika komiytetining basylymy sanatynda dýniyege kelgen eken. Endeshe onyng qúrastyrushysyn da, avtorlaryn da әueli osy komiytetting qúramynan izdep kóru oryndy shyghar. Torghay oblystyq statistika komiytetining tolyq mýsheleri*  qatarynda sol jyldary alty qazaq bolypty. Atap aitqanda: kollejskiy assesor Qarabaev M., kollejskiy sovetnik súltan 2-Seydalin T., statskiy sovetnik súltan 1-Seydalin A., zauryad-horunjiy Berkimbaev D., kense qyzmetkeri Birimjanov Q., Dambar bolysynyng bii Nauryzbaev B. Shen-shekpenderine qarap, olardy ýstem taptyng yghayy men syghayyna jatqyzsaq ta, olardyng qyzmetteri men bilimderining ong әseri, sharapaty da boluy yqtimaldyghyn este ústaugha tiyispiz. Olay bolsa, osy atalghandardyng ishinde kalendari shygharugha qaysysy qatysty eken?

*«Adres-kalendari   Turgayskoy   oblastiy   na   1897   god». Orenburg, 1897 g.

Zertteushilerge «súltan 2-Seydalin T., súltan 1-Seydalin A.» esimderi belgili, alghashqysynyng – әskery jәne memlekettik qyzmetterde bolghan Tileumúhamed súltannyng XIX ghasyrdaghy qazaq eginshiligi turaly jazbalary kýni býginge deyin ghylymy ainalymda jýr. Demek, kalendari-jinaqtaghy sharuashylyqqa qatysty taraular, әkimshilik jasaghan birlesip pishen ýi erejesining tәrjimesi osy esimmen baylanysty bop qaluy ghajap emes. Al nauqastanghandargha alghashqy jәrdem kórsetu jónindegi kenesterding iyesin Múhamedjan Qarabaev** dep shamalaugha kep qalar, sebebi ol 1887 jyly Qazan uniyversiytetin bitirgen eski oqyghandardyng biri, mamandyghy boyynsha dәriger, kalendari jazylghan mezgilde Qostanay kalalyq auruhanasynda istep jýrgen eken.

*Qazak Sovet Ensiklopediyasy. 6-tom, 463-bet.

Sóitip, tizimdegi altaudyng ekeuin kalendari avtorlyghyna «tarttyq», endi biri jóninde týier oidy B. Qarataevtyn* jazbalarynan keziktirgen myna bir joldardan órbitip kóreyik: «...orys chinovnikteri men mekemelerine kelgende kirgiyz-kazaktardyng ótirik aitugha әri aldaugha dayyn túratyny nelikten degen saualgha... Qorghanbek Birimjanov 1886 jyly... mening kózimshe Torghay oblysynyng әskery gubernatory general-leytenant Barabashqa bylay dedi: «Qazaqtyng halyq danalyghyna qaraghanda, orys chinovniygi sening aghynnan jarylyp aitqan shyndyghyna senbeydi, alayda ol, eger sen oghan qiystyryp túryp ótirik aitar bolsang – qúlay senedi». Qorghanbek Birimjanovtyng búl sezderi dausyz aqiqat bolghandyqtan, sarizm chiiovnikterining betine bylsh etkizip týkirgen zәrli, ótkir mysqylgha toly qaqyryqpen birdeyi edi...»**

*Baqytjan Biysәliúly Qarataev (1860–1934), Sankt-Peterburg uniyversiytetin altyn medalimen bitirgen, yurist, aghartushy, revolusioner-demokrat, últ-azattyq qozghalystyng alghashqy saradarlanynyng biri, sovet ókimetin ornatugha belsene qatysqan kisi – avtor.

*Qazaq SSR Ortalyq Memlekettik arhiyvi. 1227-qor, 1-t.. 2-is, 1-6.

Búdan biz Q. Birimjanovtyng birbet, batyl, ójet kisi bolghanyn angharamyz. Osy әngimeden on jyl ótkennen keyin de onyng sol gubernatordyng qol astynda (Ya.F. Barabash 1897 jyly da Torghay oblysynyng әskery gubernatory әri statistika komiytetining predsedateli, al Q. Birimjanov sol komiytetting kense qyzmetkeri)  istep jýrgenine qaraghanda – úlyq aldynda belgili dәrejede bedeli bolghan, yaghny qazaqtargha arnap kalendari shygharu mәselesin kóterui әbden mýmkin. Bәlkim, múnday oidy oghan oqyghan balasy, bolashaq belsendi Alash qayratkeri  Ahmet Birimjanov salghan shyghar. Óitkeni sol shaqta ol (eki jyldyq orys-qazaq uchiliyshesinen, Orynbor gimnaziyasynan son) Qazan uniyversiytetining zang fakulitetin tauysqan. Keyinirek, Rossiyadaghy 1905–1907 jyldarghy revolusiya kezinde ol – alghashqy eki birdey Memlekettik dumagha deputat bolyp saylanghan «halyq qalaulysy»***. Birinshi Dumada qazaqtargha agrarlyq komissiyadan oryn beriluin talap etip sóz sóilegen demokratiyalyq baghyttaghy burjuaziya qayratkeri. Endeshe onyng joghary bilimmen jana ghana qarulanyp kelgen jas kezinde – әkesi isteytin kensede әzirlenip jatqan jinaqqa atsalysuy bek mýmkin ekendigi mýldem tabighy nәrse.

*«Biografiya g.g. chlenov Gosudarstvennoy Dumy». SPB., 1906 g., s. 10Z.

Bizding әzirge osynday boljamdardan asa almauymyzdyng sebebi tap osy 1897 jyly qazaq tilinde shyqqan túnghysh kalendaridyng kýni býginge deyin zertteushiler nazarynan qagha beriste qalyp jýrgeninde jatyr. Tanyrqaytynyng – ol ghylymgha belgisiz de emes, tek, nege ekenin, Qazaq Sovet Ensiklopediyasy ol turaly mynanday sholtighan jansaq habar berumen ghana shektelgen: «1897 jyly Orynborda orys tilinde, qazaqtargha arnalghan «Kalendari dlya kirgizov» basyldy» (5-tom, 189-bet). Taghy bir ghajaby, osynau búrmalanghan pikirdi «Halyq kalendary»* dep atalatyn tamasha kitap jazghan M. IYsqaqov ta qaytalaydy: «1897 jyly Orynborda orys tilinde «Kalendari dlya kirgizov» degen atpen 91 bettik jinaq shyqty» (18-bet), Ras, kitabynyng 290-betinde ol jogharydaghy joldaryna silteme jasamay-aq, qateligin: «Kalendaridan qazaq tilinde jazylghan kitaptardyng túnghyshy retinde 1897 jyly Orynborda Breslin baspahanasynda orys әripterimen basylyp shyqqan «Kalendari dlya kirgizov – qazaq ýshin kalendari» atty jinaqty aitugha bolady», – dep birshama týzetedi.

*IYsqaqov M. «Halyq kalendary». Almaty, «Qazaqstan», 1980 j.

1987 jylghy shaghyn zertteuimdi: «Kórip otyrsyzdar, jaryq kórgenine 90 jyldan asyp bara jatqan qazaqsha kalendari-jinaq kýni býginge sheyin tiyisti dәrejede zerttele qoymaghan. Al ony qazaqtyng qapasty XIX ghasyry ýshin qalaysha qúbylysqa sanamassyn. Búl qúbylystyng tamyry terenge ketken. Búl qúbylystyng tamyry – bizding sosialistik qoghamymyzdyng bagha jetpes asyl qazynasyna ainalghan, bastauy әride jatqan halyqtar dostyghynda, Ybyray Altynsarinning janashyldyghynda jatyr. Endeshe osynau qúbylys-kalendaridy syndarly zertteu obektisine ainaldyrghannan útylmaspyz. Ony ótken ghasyrda atqarylghan aghartushylyq júmystargha baylanystyra qarastyryp, ózining layyqty orny men baghasyn beru – bizding azamattyq paryzymyz bolsa kerek», – dep ayaqtaghan ekenmin.

Shynyn aitqanda, býginde –  zertteushilik óris keneyip, túlghatanu salasy airyqsha damyp kele jatqan shaqta –  jogharyda atalghan kisilerding tilge tiyek bolghan kitapqa qatystary, yaky solargha baylanysty tarihy oqighalar turasynda talay tanymdy derekterdi janghyrtugha bolar edi.

Mәselen, jogharyda 1-shi, 2-shi Seydalinder dep kórsetilgen  (әskery injener, shyghystanushy, audarmashy) Álmúhamed pen Tileumúhamed súltandardyng Ábilqayyr hannan taraytyn әigili әuletterding birinen, atap aitqanda Pugachev kóterilisine qatysqan Seydaly súltan úrpaqtary qatarynan ekenin este ústaghan jón bolar edi.  Osy Seydalinder әuletindegi tarihta Alash qozghalysynyng qayratkerleri bolyp enbekterimen ózindik iz qaldyrghan zangerlerlerding biri –  Jansúltan Álmúhamedúly Seydaliyn. Ol zang ghylymynyng magistri, Orynborda gubernatordyng erekshe tapsyrmalar jónindegi kómekshisi,  Qapal, Aqmola ýiezderinde sudiya, Troisk qalasynda okrugtik sottyng mýshesi, sot tóraghasy bop   istegen. Al ekinshisi – onyng inisi Jansha (Jihansha) Álmúhamedúly Seydaliyn. Ol ISPU-di bitirip, gruzinder elindegi Ozurgeli qalasynda zang qyzmetin atqaryp oralghannan keyin  qazaqtyng qoghamdyq-sayasy tirshiligine belsene aralasqan. Janshanyng qaryndasy – aghasy Jansúltannyng qyzy Mәriyam Seydalina jurnalist, aqyn, «Ayqap» jurnalynyng qyzmetkeri boldy, 1-shi jahandyq soghys kezinde batys maydandaghy qorghanys júmystaryna alynghan qazaqtar arasynda kýieuimen birge júmys jýrgizuge barghan saparynda dýnie saldy.

Torghay oblystyq statistika komiytetining tolyq mýshesi  zauryad-horunjiy D. Berkimbaevtyng ómir joly da taghylymdy. Qazaqtar kezinde qúrmettep «jarty patsha» dep ataghan Derbisәli Berkimbayúly Torghay oblysy qazaqtary arasyndaghy erekshe tapsyrmalar boyynsha shtattan tys agha sheneunik, Orsk okrugi aumaghyndaghy Jaghalbayly taypasynyng basqarushysy, biyi, Aqtóbe ýiezdik komissiya mýshesi, polkovniyk. Jeti auyl mektebin, Or – Qazaly poshta jolyn ashugha, Or qalasynda meshit jәne jәmy salugha yqpal etip, jәrdemin tiygizgen, júrtqa paydaly ózge de ister atqarghan belgili qogham qayratkeri.  Statkomiytetting taghy bir mýshesi – Qostanay ýiezindegi Dambar bolysynyng bii (bolys basqarushysy da bop istegen) Baymúhamet Nauryzbaev. Ol kezinde elinde meshit salghan kózi ashyq túlghalardyng biri  retinde tanylghan adam.

Bayqap otyrghanymyzday, 19-shy ghasyrdaghy qazaq kalendary haqyndaghy әngime arqyly sol zamanghy talay oqyghan azamattyng taghdyryn kóz aldymyzgha elestedi. Solardy bolashaq zertteulerge arqau ete otyryp, býgingi úrpaqty tarihpen tәrbiyeleu isine tiyimdi atsalysugha әbden bolady ghoy dep oilaymyz.

Beybit Qoyshybaev

Abai.kz