Oljas Sýleymenov shygharmashylyghynyng filosofiyalyq ayasy (konteksi)

Traktat
Spit chelovechestvo vechn
no kajdyy vek
iz hrapyashey tolpy
podnimalsya odin chelovek.
On prosypalsya vnezapno
iz tysyachy ily sta
vskrikival ot ojoga:
eto ego zvezda, s neba sryvayasi,
padalo na nego
(“Qysh kitabynan”, poema).

Ásili, batyr Oljabay әuleti, Úzyn Sýleymen úrpaghy – úshqan úyadan jetken úlylyqqa deyingi aralyqta – úzaq (ýlken) jol jýrip ótipti. Jýrgen sayyn jol silemi qyrdan jongha, shoqydan jotagha, qúzdan shyngha kóterile bergen eken. Endi, etegin qaraghayly orman, qalyng terek, top qayyng japqan tau basynda jan-jaghyna kóz jiberip túryp, saparyn esine týsirip jatyp, sayahatyn bayyptay alady.

Kezinde: “Asau túlpar qolda jýrgen, taghdyr kólik baqigha, Ómir úzaq jolda kórgen kishkentay bir uaqigha”, – dep ózekti taqyrypqa qalam tartqanymyz da ras.

Nisshe somdaghan әdebiy-filosofiyalyq qaharman Zaratushtra, ýstirt ýsti, qyrat betimen qydyrghanda, shynnan shyngha attap, qúzdan qúzgha auysyp, jyraq seruendeydi eken. Ol tómen qarap kele jatady, etektegiler jýzin kóterip, joghary telmiredi. Qarghyp shyqqandardyng adymy ýlken, jyldamdyghy qatty. Oljas biyikte ómir sýrdi. Ghúmyry asqaq edi, endi – úzyn bolsyn. Tileuqormyz.

Qala perzenti (“Ya syn goroda, mne voevati so stepiu”: passaj qyrda shahar mәdeniyeti órkendegenin bildiredi), geologiyalyq kәsipti iygerushi (“Shurfy”), jornalshy (“Kazahstanskaya pravda”), shayyr (“Argamakiy”), poema avtory (“Zemlya, poklonisi Cheloveku”), tiltanushy (“Az y Ya”, “Ulybka Boga”, “Yazyk pisima”, “Peresekaishie paraleliy”, “Kod slova”), týrkolog (“Turky v doistoriiy”), shumerolog (“Tysyache y odno slovo”). Ári, deputat, últ qayratkeri, gharysh jyrshysy, Elshi...

Esimizde, enbegi eren, esimi elge tanymal aqyn, oqymysty. Óreli, oishyl túlgha. Qanday madaq aitylsa da, qansha aitylsa da – az.

1. Tanym tabaldyryqtary

Songhy eki ghasyrda irgeli ghylymdar iri tabystargha qol jetkizip, tanym aldynan jana kókjiyekter ashyldy. Metafizikada – kózqaras, filosofiyada – qúndylyqtar, fizikada týsinikter ózgerdi.

Kezinde Batysta shirkeu tabaldyryghynan attap, kóshege shyqqan kitaptar tәrizdi, ghylymy jetistikter ýy tirshiliginen tehnologiyalyq túrmys zattary týrinde kórindi. Kompiuter, prosessor, printer, klaviatura, skaner, kseroks tәrizdi apparattardyng әrqaysysy bizdi qorshaghan kýndelikti anturajdarymyzdyng birine ainaldy. Qalalyq peyzaj, aula landshafty tehnikalyq-tehnologiyalyq komfortqa tәueldendi, әmbebap dýkender úzardy, terendedi, biyiktedi, birte-birte shahardyng shaghyn ýlgisine ainaldy, sauda kózderi yqsham audandar qúrady, adamdy gharyshqa úshyrghan rasionalistik kózqaras, progreske degen senimdilik, tanys ghalam pishini, sóitip, ýlken postmodernistik tónkeristerge úlasty. Moderndik arhiytektura aqparattyq qogham, tәuekel qogham, jahandanghan qogham týziluine septesti. Saltanatty sheru ghalamtor shenberinde jalghasty.

Bilim tabighaty, aqiqat qúrylymy, aqparat mәni qayta daugha týsti. Tez qimyldaghan tehnologiyalyq qúral-jabdyqtar adamdy enbekten bosata bastady: bos uaqyt kóbeydi, artyq aqsha oiyn-sauyq salasyna aghyldy, ermekting jana týrleri qalyptasty, alghashqy ailary kapitalister júmyssyzdar tobyn ózderi asyrady, memleket әleumettik sipat aldy.

Ghalamtordyng payda boluy, manyzdylyghy túrghysynan, dýniyeni jaratqan alapat jarylystyng saldarynan kem emes edi. Paraleli әlem qalyptasty.

Immanuil Kant aqiqat qúrylymyn, aqyl-oy qabilet-qarymyn, tanym shekarasyn aiqyndap edi, boljamdary kvanttyq fizika ayasynda rasqa shyqty. Geyzenberg belgisizdigi jaratylystyng qanshalyqty kýrdeli ekendigin jariya etti. Kezinde, Eynshteyn gharysh kenistiginde absoluttik túraqty uaqyt joq ekendigin mәlimdedi. Býginde elektrondy bólshekterding әli ashyla qoymaghan júmbaq qasiyetteri basqarugha kónip, bizding smartfondarymyzgha ainalyp otyr. Hat ta, jiberilgen belgi de, ystyq-suyghy da, alys-jaqyny da, bәri elektrondar qarym-qatynasynan týziledi, qatystylyghynan qúralady.

Biraq, postmodernistik ghylymnan búryn adamgha tabynghan rasionalistik paradigmalyq gnoseologiya adamzattyng alghashqy jetistikterine quana qol soghyp jatty. Biz búl jenisterimiz ýshin, keyin, jauap beretinimizdi aldyn ala boljay alghan joqpyz.

2. Modern gharyshtary

Tәrelkelerge mingen basqaplanetalyqtardy ýide otyryp kýtip jýrip biz, tegi, kommunikasiyalyq dýmpudi anghara da almay qaldyq. Pende boyynda tildesuge degen sheksiz qajettilik bar ekenin keshigip baryp bayqadyq, basymyzgha týskende bir-aq bildik. Kókjiyekterden kórinip qalar dep dәmetip kýtken әue kemeleri ornyna júrt smartfondarmen qúshaqtasyp úiyqtaytyn boldy. Ári baylanys qúraldary kórsetip jatqan virtualdy әlem realdy ómirden alynsa da, apparatqa kóshirilgen son, basqa jana qasiyet tabady, suret tabighy molekula, atomdardan túratyn týpnúsqa beynesinen, ómir sýru formasynan airylyp, jasandy elektrondardan qayta týziledi, beyneler ýsh koordinatty kenistikten eki ólshemdi elektrondy týzilis qalybyna kóshedi. Atalghan prosester әlemdi ózgertedi. Bir prinsip býkil Jer sharyn basqarady. Modern postmodernge ótti.

Adam balasynyng kosmosqa úshqan romantikalyq zamany moderndik tarihtyng qorytyndysy edi. Fabula finaly asqaq formula ýlgisimen ayaqtaldy. Toqtadyq. Ári qaray, gharyshqa terendeuden qoryqtyq. Bilimimiz jetpedi ne tehnologiyalyq mýmkindikterimiz shekteldi. Ony shektegen, adamzatty toqtatqan әlemning kóptigi, әrqaysysynyng óz aldyna jeke-dara sheksizdigi, aqiqat modern shyndyghynan әldeqayda kýrdeli ekendigi, eng sonynda, progress iydeyasynan bas tartqany sebep boldy.

Mening oiymsha, modern men postmodern arasyna jýrgizilgen shekara – Gagarin kosmosqa úshqan 1961jyldyng boyymen ótedi.

Modern kóp týrli (dadaizm, ekspressionizm, futurizm, surrealizm, “sana aghysy”, “absurd” jәne t.b.), postmodern san qily (sosiologiya, joghary modernizm, ghalamdanu jәne t.b.). Ekeuinen basqa da aghymdar jetkilikti: fenomenologiya, ekzistensializm, neopozitivizm, poststrukturalizm, germenevtika, rasionalizm, neokantshyldar... tizim úzaq.

Qargha tamyrly kóshpeli júrt, jerge baylanghan otyryqshy adam planetadan birneshe minutqa qol ýzip, saghynyshyn (gravitasiyalyq kýshin) jenip, qúshaghynan bosap shyqqanda, aldynan shet-qiyrsyz shalqyp jatqan alyp kosmosty kórdi.

Gagarin qazaq bolsa týsiner edi, әlemning kiygiz ýy tәrizdi búryshy joq, gharyshtyng betpaq dala sekildi shekarasy bolmaydy. Ýrkerdey toptanghan shoq júldyzdar, taryday shashylghan irili-úsaqty aspan deneleri qiyrda qonyp otyrghan auyl siyaqty, alystaghan sayyn jinaqy, jaqyndaghan sayyn seldireydi, bólek-bólek, búl sheksizdik zany, biyik, asqaq nәrse der kezinde emes, uaqyt ótken song kórinedi. Baghalanady.

Al, bir orynda túryp, jan-jaghyn baqylaghan subekt júldyzdar shoghyrynyng bir-birinen jaylap qashyqtap bara jatqanyn bayqar edi, búl qúbylys, parallaks, jalpy, Álemning úlghayyp bara jatqandyghynyng kórinisi. Bәri salystyrmaly. Biz kosmosty qashanda, qay nýkteden qarasaq ta, tek ótken shaqta kórip túramyz. Sebebi, alapat jarylys ýnemi alda, bizden búryn, ilgeride ozyp bara jatady. Bilgen ósken sayyn bilmegendi ósiredi. Eselep. Shenber ýlkeye beredi. Eshkim sheksiz ghalamdy týbine sheyin sarqyp, tanyp-bilip bolmaydy, biraq, biluge, tanugha, ýirenuge qúshtar adam balasynyng bilimge degen mahabbaty tausyla ma, búlaghyna bas qoyyp, qansha susyndasa da, shóli qana ma. Býginde, joghary tehnologiyalar zertteuler merzimin qysqartty, tanym dәldigin kýsheytti, shyndyq sany ósti, sәtti jýrgizilgen eksperiymentter arqasynda, tәjiriybelerding ong nәtiyjeleri kóbeydi. Biraq, jalpy, adam bilimge toya ma. Gharysh bizden syrt emes, biz gharyshtyng ishindemiz. Shanyraq – kenistik túrghysynan sheksiz, uaqyt túrghysynan – mәngilik.

Zemlya – eto krug,
perecherknutyi
tonkim krestom.
Chetyre dugy v sentre glyadyat
s chetyreh storon
(“Qysh kitabynan”, poema).

Óz zamanynda payghambarlardyng izbasarlary shaghyn bolatyny da sondyqtan. Úly nәrseni der shaghynda úlyqtaugha ornyqtylyq, tiyanaqty týsinik kerek, týsinik úzaq jyldar boyy qalyptasatyn dýniye. Fridrih Nisshe ózin adamzat eki jýz jyl ótip baryp tany alatynyn algha tartqan edi.

Júmyr basty pende planetadan gharyshqa qarghydy. Qús jolyna qaray alghashqy qadam jasady. Shekaradan attady. Álde attandy.

Oljas – modern týlegi. Moderndik sapary postmodernistik sayahatqa ainaldy. Álemdi Gagarin kózimen kórdi. Kýlli adamzat quanyshyn jyrgha qosty. Poema aqyn fantaziyasy ne shabyty emes, Jer sharyn jaylaghan, adamzat kónil kýiin biylegen eyforiyanyng beynesi, atmosferasy, qajet deseniz, pafosy edi.

“Adamgha tabyn, Jer, endi” degen poema atauy ateistik kózqaras tújyrymdamasynan tughan joq, ghylymdy mengergen nәsilding alghashqy tabystaryna, qúdyretine sengen, quanghan essiz quanysh-shattyqtyng belgisi bolatyn. Dindar (teologiyalyq) hәm dilmar (filosofiyalyq) tanym kezenderinen ótip, pozitivizm postulattaryna jettik.

Biraq, ekinshi taraptan, dýniyejýzilik revolusiyany ansaghan kommunister jasaghan qoghamdyq morali, burjuaziyalyq memleketterding fetishke qúrylghan kapitalistik qúndylyqtary filosofiyalyq jýielerde kórinis tauyp jatqan shaq edi. Europada, XX ghasyrda, qaptaghan, qoghamtanushy aghymdar filosofiyasy jappay jýrip jatqan modern/postmodern ýderisterin, týzilisterin, qúbylystaryn týsinuge, týsindiruge tyrysty. Tehnikalyq, jaratylystanu ghylym salalary gumanitarlyq pәndermen birikti. Tekti, tektonikalyq ózgerister jýrdi, jalghan salt-dәstýrlerdi qúlatty, jyldamdyq artty, kosmosty sәtti iygeru aspan kenistigine Jer serikterin úshyrugha septesti. Baylanys kosmosta ilinip túrghan ne ainalyp jýrgen kýrdeli mashinalar arqyly úshtasty. Keyin mashinalar ornyna kompiuterler keldi. Búl revolusiya býkil әlemdi ózgertip, jana satygha kóterdi, alayda, taghy basqa problemalar tughyzdy.

Oljas jazghan gharysh jyrlary jana masshtabty talap etti. Nisshe atap kórsetken bes anti-iydeyanyng biri “Qúday qazasy” konsepsiyasy, shyn mәninde, kisi jýreginde Qúdaygha degen senimning ólgenin, kókireginde úly mahabbatynyng núry sóngenin bildirdi. Postmodernister ajal konsepsiyasyn damyta, keneyte týsti, kóptegen instituttar aqyry jariyalandy: avtor óldi, tarih tausyldy, filosofiya qúrydy, aqiqat joyyldy, shyndyq salystyrmaly. XIX ghasyr XX jýzjyldyqtyng mazmúnyn qúrady, tipti, XXI ghasyrdyng ózine әser ete bastady.

Karl Marks, Ludvig Feyerbah sekildi oishyldar enbekteri, kristian dinine qatysty aitylghan Seren Aabie Kierkegor, Blez Paskali oi-payymdary iman keltirgender qarasy siyrep kele jatqanyn anghartty.

Álemdi jaylaghan qúdaysyzdyq konsepti, dәlirek imansyzdyq belgisi, sóitip, Nisshening mәtinderinen boy kórsetti.

3. Mәdeniyetter men órkeniyetter:

Oljastyng súraqtary

Oljas óz jauabyn somdau ýshin bir-birine ózektes til men tanba arasyndaghy dialektikalyq qarys-qatynastardyng bastauyn izdep tapqysy keldi. Til XX-XXI ghasyrlarda ózekti mәselege ainaldy. Tilding qúrylymy, tabighaty, pishini, әmbebaptyghy, dybystyq ýlgisi men tanbalyq belgisi jana modelider jasaugha negiz boldy.

Oljas manyzy asa zor eki mәselege qatty kónil audardy: biri – tiltanu, ekinshisi kosmosty iygeru. Ekeuining de shyghu tegi turaly әngime kóp, qyzmeti jónindegi talas-tartys әli kýnge sheyin tolastaghan emes. Tilding qaynary tabylsa, qúrylymy da belgili bolady.

Biraq, ekeuin de kim jaratty? Ana tilin ústazsyz, oqusyz mengerip alatyn bala qabiletining syry nede? Qazir tildi iygeru júmbaghy tórtinshi instinkt atalyp otyr. Matematika tili, arhiytekturalyq til, kino tili, baghdarlamalar tili... Lingvistika algebramen tútasty.

Últ qazynasymen qatar, dýnie jýzilik mәdeniyet-óner qaynarynan susyndaghan, er túlghaly eren aqyn Oljas Sýleymenov jas adamzat zamanynda bәrimizge ortaq bir til bolghany jóninde dәlelderin kitaptarynda keltire bastady.

Ózi shetel әdebiyetin sarqyp oqyp, Batys pen Shyghys aiyrmashylyghyn joyghan, әlemge, gharyshtargha, teginde, planeta júrtshylyghy, býkil adamzat atynan sóilegen aqyn.

Býginde adam balasy til boyynda tarih ta, shejire de, bilim de, bolashaq ta jatqanyn týsinip otyr. Biz kosmosta jalghyz emespiz, ghalymdar aiqyndaghan anyq, ghylym tújyrghan aqiqat. Til, mәtin – bizding shifrlanghan hattarymyz. Shayyr kitabynan “sivilizasiya” damuyn oqyp, “kulitura” mәnin bile alamyz.

“Kulitura” men “sivilizasiya” sózi – etimologiyalyq izdenisterge, shejiresin tarqatugha, soyy-tegin aiqyndaugha asa qolayly metaforalar. Dingir tanymy da kórshilerimizding bar ekendigin bildiredi. Biz kosmosta jalghyz emespiz.

Ludvig Vitgenshteyn til men әlemning bir-birine teng ekendigin negizdedi. Álem obektiler jiyntyghy emes, derekterden (fakt) túratyn qúram. Dýniyede bar aqiqattyng anyqtamasy da bar. Beysana til tәrizdi qúrylghan, Jak Lakan. Týsiniksiz sóz tanym qyzmetinde qoldanugha jaramsyz. Eng qolaylysy – әdepki nemese, Ahmet Baytúrsynúly aitqanday, әnsheyin til. Til bolmysty týgel qamtyp, ózine syighyzyp túr. Belgi – basqanyng atynan sóileuge qabileti bar silteme, simvol, deydi Charliz Pirs, túnghysh anyqtama berushi. Ústazy Charliz Morris belgiler turaly ghylym salasyn oilap tapty: semiotika nemese semiologiya. Ferdinand de Sossur boyynsha, til – belgiler jýiesi – mәtin. Jak Derrida: Mәtinnen tys eshtene joq.

Til әlemning ýlgisine ainaldy. Demek, tilding tabighatyn tanu, syryn ashu – dýniyetanudyng negizi. Kóp filosoftar tilding abstraksiyasyn kýsheyte otyryp, realdy ómirden qol ýzip aldy. Ádepki (әsheyin) tilge oralu kerek. Tildi qyzmetine qarap tanimyz. Onyng mәni – әlemning ómir sýru formulasyn tabamyz. Martin Haydegger: “Til – bolmystyng alghashqy (bastapqy) atauy”.

Sóitip, til tanym kilti retinde kóptegen qúpiyanyng qúlpyn ashty. Oljas Sýleymenov tútas bir ghylymiy-zertteu institutynyng mindetin atqaryp otyr. Onyng jasaghan qyrauar enbegi tiltanuda, dýniyetanym qalyptastyruda әlemdik manyzgha iye.

Dana oishyldyng izdenisteri tarihtyn, lingvistikanyn, filosofiyanyn, etnologiyanyn, әleumettanudyn, logikanyn, shumerologiyanyn, әdebiyettanudyn, týrkologiyanyn, slavyantanudyng jalpy damuyna, jana strategiyalar, perspektivalardyng ashyluyna qatty әser etti.

Sheksiz gharyshtyng sany da sheksiz, kenistigi de, uaqyty da – ólsheusiz, biraq, Qús joly qaltarystarynyng birinde eleusiz jatqan, Stiyven Hoking boljaghan eldi mekender bir kýni kýtpegen jerden tabylaryna ýmittimiz.

Ol tanym kókjiyegi keneyip, mazmúny terendegen intellektual ghasyrdyng (XX) tuy boldy, adamzattyng jýzjyldyq aqyny atanyp, asqar oidyng asqaq shynyna shyqty, tanymnyng tereng qoynauyna týsti.

Er Oljas týrki tildes últ-úlystardyng joryq jyryna, jortuyldarda salghan әnine, tastaghan úranyna, Túran halqynyng jaghalay kótergen bayraqtaryna ainaldy.

“Sayypqyran Shynghyshan zamanynda tusa, Oljas qol bastaghan týmenbasy bolar edi”, – degen uәj aittyq.

Kóp jazdy. Parasatty qalamy sýrinbey, úshan-teniz bilimi sarqylmay, jan-jaghyn tang qaldyryp jana ghasyrgha keldi, aitar aqyl-kenesi, kórseter kómegi tausylghan joq. Oljastyng qay kezde jazatyny júmbaq, sosyn, qalay, qaytip kóp oqyghany júmbaq. Ýnemi el aldynda, júrt nazarynda, halyq ortasynda jýredi. Biraq, bәrin biledi. Týgel oqyghan.

El qúrmetine bólenip, әlemdik ataq-danqqa ie boldy. Engezerdey aqyn qazaqtyn, týrki júrtynyng ensesin kóterdi, kóne grekter, úly dala abyzdary, kórshi dao oishyldary tәrizdi, tau túlghaly, Tolaghayday – alyp-túghyn: oiy da, boyy da, soyy da.

Shynynda, Oljastyki – qayratty poeziya. Qol bastaghan er jyraulardyng tolghaularynday.

Teginde, súraqtary kóp edi. Nisshening shynyraulardan qarghyp, shyn-qúzdar kezgen, kóshe jaghalap, ýy qydyrghan mәngilik mәseleleri XX-XXI ghasyrda Oljastyng bosaghasyna baylanyp, jauabyn kýtip esigin qaghyp túrdy.

Búl arysy Enki, Shumer, berisi oghyz-qypshaq zamandarynan kele jatqan, dala qydyryp jýrgen sansyz súraqtar edi.

Búrynghy, ileridegi bir essemizde: “Oljas zamanynda týrkologiya men etimologiya, tipti, Shynghyshan joryqtary, onyng shyqqan tegi sәndi, nәshti taqyryptargha (modnye temy), júrt qyzyqqan (modnye otrasly nauki) ghylymy salalargha ainaldy”, – dep jazdyq. Sonda, tómendegi derekti de keltire ketken edik.

“Amerikalyq “Kommunizm mәseleleri” jornaly 1986 jyly “Az y Ya”-ny Soljenisynnyng “GULAG Arhiypelagy” atty enbeginen keyingi Qayta qúrudy dayyndaghan ekinshi kitap dep bagha berdi”.

4. Planetalyq adam

Jer betinde planetalyq sana qalyptasyp kele jatyr, әzirshe bizding qazirgi ýiimizden basqa mekenimiz joq, sondyqtan, Antuan de Sent-Ekzuperiyding jas hanzadasy sekildi, planetamyzgha úqyptap qarap, kýtip ústauymyz kerek. Ósimdigin suaryp, jerin taza ústap, týtindetip auasyn býldirmey, aspanyn tespey, qamqorlyghymyzgha alyp, úrpaqtan úrpaqqa miras etip qaldyryp otyrugha tiyispiz. Oljastyng filosofiyasy osy.

Júrt Oljas shygharmashylyghyn, ghúmyrnamasyn, jyrlaryn jatqa da biledi, jaqsy da biledi.

Álbette, aqyn múrasyna ghasyrlar toghysynda, jana zamandar qarsanynda, tarihy bagha beretin kez keldi. Kóp maqtadyq, bәigeden kórdik, jenimpaz atadyq. Ol jengen ýstine jene berdi. Birde, Baqytjan Momyshúly: “Oljas Sýleymenov maqtaugha ýirenip alghan, oghan eshqanday marapat әser etpeydi”, – dep aityp edi.

Búl essening maqsaty – jekelegen shygharmalaryn taldau emes, jalpy shygharmashylyq filosofiyasyna toqtalu edi. Kisilik negizderin týsinu, qaynar kózin tabu, taqyryptaryn jikteu, júmbaqtaryn sheshu. Jahandyq dengeyde, jalpy adamzattyq shenberde, dýniyejýzilik masshtabta, alyp teoriyalar ayasynda – Oljastyng ornyn izdeu.

Talasbek Ásemqúlov aituynsha, Oljas – “osnovateli analiticheskoy poeziiy”. Demek, sintetikalyq jyr ýlgilerining alghashqy avtorlarynyng biri. Keybir óleni ghylymy gipoteza tәrizdi, poemasy, tuyndylarynyng basym kópshiligi – oqyghan, biletin oqyrmangha arnalghan tuyndylar.

Oljastyng әkelgen ózgeristeri kóp. Jauhar jyrlarynan qazaq poeziyasynyng ekpini, kýsh-quaty seziledi. Shygharmashylyghy lingvistikalyq izdenisterden, aqyndyq ónerden, tegeurindi kósemsózden qúralady. Dilmar. Sheshen. Qaulap, jalyndap sóilegende, úiytyp әketedi,

Ol – Qayta Órleu, Aghartu zamandary amanattaghan gumanizmdi modernistik jiyrmasynshy ghasyrda pash etken abyz ýni. Ókinishke qaray, Rene Dekart, Ogust Kont sharttary men talaptary ýdesinen shygha almaghan kosmostyq dәuir kvanttyq fizika júmbaqtaryn sheshe almay qaldy. Adam kóne grekterden kýni býginge deyin túrghan, túryp kele jatqan altyn túghyrynan qúlady. Tas-talqany shyqty. Qylmystar kóbeymese, azayghan joq, mashinalar qoghamnyng ózine qauip tóndire bastady, úly romandar adam boyyna izgilik qasiyetin sinire almady, bir adamzat nәsili birneshe dinge, ortagha, elderge bólindi.

Sóz týsinikti bylghady. Kisilik múrattardy kózdegen qaruly memleketter gumanizm atymen beybit qalalardy bombylady, jazyqsyz jandar, beykýnә sәby balalardy qyrdy.

Kisi óltiru tehnologiyasy ghylymgha arqa sýiedi, kemeldendi, kýrdelendi.

5. Aqyndardyng aqyny

Pafos basyldy. Jahandanu kez kelgen jergilikti qauip-qaterdi ghalamdyq dengeyge shyghardy. Ortaq problemalar sany artty. Orman órtteri, ozondaghy sanylaular, terroristik shaghyn toptar bir elding emes, býkil planetanyng dertine ainaldy. Ony, qorqynyshty búqaralyq aqparat qúraldary eselep kýsheyte týsti.

Smartfondar kórsetken virtualdy әlem realdy dýniyeden góri shynayyraq kórindi.

Búl – postmodernistik kezen. Biraq adamzattyng altyn uaqyty – modern әldiylegen aqyl-oydyng rasionalistik pafosy – әli kýnge sheyin bizdi basqa jaqtargha, baqytty ómir sýruge shaqyrady.

Biraq, biz “tura qazir, dәl osy jerde” qalaymyz. Kommunistik ýmitten kýder ýzgeli kapitalistik baqytqa senbeymiz. Nәsilding naghyz dosy Qúday ghana.

Qazirgi kýnde jarnama qalalardyng janama obrazyna ainaldy. Sauyq mәdeniyeti jenip, biylep-tóstep kele jatyr. Eng kýshtisi men, deydi media-jýzder, bizding filimdi tamashala, kórshi taqta – jayylghan dastarqan – dәm auyz ti, syradan kór, syrdan (irimshik) tat, bizding asty ish, tәtti toqashtan jep kóriniz... Eliktiru, eltu mәdeniyeti ornady.

Ónerge oryn joq, úly kitaptar oqylmaydy, kórkem sóz ónerining dәuiri, dәureni ótkeni me, kim bilsin, jauapty bar ma, ne kinәli.

Joq, pafos talghamdy búzdy ma, әlde falish estetikany býldirdi me, biz progresting jasampazdyghyna kýmәn keltirsek te, asqaq stilige senemiz, bir-birine tuys týsinikter – әsemdik te, әdemilik te, kisilik te mәngi jasary sózsiz. Ádemilik әdeptilikke kóshedi, әsemdik әdilettilikke úlasady.

Oljas Sýleymenov – әlemning úly aqyndarynyng biri, úly aqyndardyng úlylyghy tyndarmandar syimaghan alyp auditoriyalardyng shýpirlep tolghan kendiginen kórinedi. Ol alyp auditoriyalar minberine kóterilgende alapat uaqighalar, joyqyn zamandar, tarihy halyqtar atynan sóileydi.

Ár uaqyttyng óz kenistigi, әr kenistikting óz uaqyty bar. Bәri ótpeli – bayansyz, berekesiz, ainymaly, tek tasqa jazylghan tanbalar ghana túraqty, qaripte kórsetilgen mazmún ghana manyzdy. Oidyng tiyanaqtalghany – ornyqty sózding ornyn tapqany.

Búryn, aitylghan sóz ólmeydi deushi edi, qazir tanbalanghan týsinik – mәngi.

O, Dulat, chelovek bessiylen
prervati razvitie znaka...
(“Qysh kitabynan”, poema)

Didar Amantay, jazushy

Abai.kz