Syn jazu, syngha әuestenu әdebiyette buyn auysqan sayyn «qyzuy» bir kóterilip baryp basylatyn qúbylys. Ár buyn ózining erekshe payymyn, estetikalyq tanymyn ortagha salyp әdeby proses pen qúbylysqa sol zamannyng biyiginen qarap kóredi.

Halqymyz «syn týzelmey min týzelmeydi» degen úlaghatty pikirin tym ertede aitqan. Osy maghynadan alyp aitqanda, búl quanugha, qoldaugha tatityn jaqsy qúbylys. Endeshe, әdebiyetti óner dep týsinsek, onyng manyzdy bir tarmaghy bolghan әdebiyet syny da kez-kelgen júmyr basty pendening mandayyna búiyra bermeytin mehnaty da, lәzzәti de mol óner. Degenmen osy óner bosaghasyn әrkim әrtýrli attaydy. Bireuler tamasha daryn, ýlken dayyndyqpen kelip, tabaldyryqtan sypayy attap, úzaqqa jýgirse, bireuler kórseqyzarlyqpen kiymedey kirip, qaytadan artyna qayta almay ónerding qasiyetin qashyryp, ózin de, ózgeni de mezi ghyp jýredi. Endi bireuler kirgen boyda júdyryq júmsap, jagha jyrtyp, kýnderding birinde qatardan shyghyp jatady. Qysqasy, adam ónerdi emes, óner adamdy taldaytyn dәuir kelgendikten synmen ainalysam deushiler syn jóninde dúrys tanymgha kelip, óz shanaghyn shaqtap baryp ainalysqany jón. Tómende biz arghy-bergi, búrynghy-songhy materialdargha ýnile otyryp, әdebiyet syny jóninde oilap, týigenimizdi sarapqa salamyz.

SYN DEGENIMIZ NE?

Adamzattyng býgingi damyp jetken óresi osy barysta qolgha keltirgen ruhany jәne zattyq mәdeniyetining tabystary tynbay izdenudin, әr nәrseden kýmandana qarap janalyq ashudyng jemisi. Áriyne, aqiqatty dәleldeu, janalyq ashu op-onay qoldan keletin júmys emes. Ol ýshin auyr jan azaby men tәn azabyna tózu tiyis. Tipti sol jolda bas ketui de mýmkin. Álemde qatyp semgen mәngilik aqiqat joq. Mәlim mezgildin, mәlim kenistiktin, mәlim jýiening shenberineen shygha alghanda ghana aqiqattyng shúghylasyn kóre alamyz. Al, myna kýrdeli dýniyeni tanu, týsindiru bir auyz sózben nemese bir dәuirding tórelik aituymen nýktesi qoyylmaydy. «Aqiqatqa baratyn jol әrtýrli, qalauyndy ózing bil» demekshi әrtýrli mezgildik, kenistiktik sipat alghan kózqarastar qatar ómir sýredi. Endeshe sóz óneri jónindegi ghylymnyng bir tarmaghy bolghan әdeby syn da osynday. Onyng syryn-sipatyn aityp, tegin tektep, bir auyz sózben,bir maqalamen qortyndy shyghara salu tym asyghystyq. Ol jóninde aitylghan kóptegen sipattamalar, bayymdaular barshylyq. Qolda bar oqulyqtargha jýginsek «Ádebiyet syny degenimiz - әdeby lәzzәttanu negizinde, belgili obiektivti ólshemge sýienip mәlim әdeby qúbylysqa iydeyalyq jәne kórkemdik túrghydan ghylymy bagha beru bolyp tabylady». Ádebiyet synynyng qamtityn kólemi birshama ken. Ádebiyet - kórkemóner qozghalysy, әdebiyet aghymy (mektep), kórkem shygharma mine, múnyng bәri de әdebiyet synynyng zertteu obiektivteri. Al, әdebiyet teoriyasy әdebiyetting mәni men ereksheligin, jaryqqa kelui men damuyn, týrli janrlar men stilderding qalyptasuyn ózining zertteu obiektisi etedi. Jinaqtap aitqanda, sóz ónerining damuyndaghy mәlim zandylyqqa ie mәselelerdi saraptap, qortyndylap, belgili teoriyalyq jýie qalyptastyrady.

Endi әdebiyet syny men әdebiyet tarihyna kelsek búl ekeuin de keybir mamandar bir-birimen paryqtandyrady. Mysaly, AQSh-tyng әdebiyet tanushysy B. U. Batesonnyng pikirine jýginsek; «Ádebiyet tarihy «A-nyn» «B-dan» kelip shyqqanyn aitsa, әdebiyet syny «A-nyn» «B-dan» artyq ekenin aiqyndaydy. Endeshe, búdan mynany bayqaymyz. Ádebiyet tarihy – anyqtaugha bolatyn shyndyqty tilge tiyek etse, әdebiyet syny – kózqaras, senim jóninde keninen pikir qozghaydy». Úzyn sózding qysqasy әdeby syndy bir auyz sózben, bir maqalamen jinaqtap, qortyndylap, qatparyna ýnilip, terenine boylaymyz dep aita almaymyz. Dese de tym syrly dýnie emes. Óner adamdarynyng kýndelikti ómirinde kem bolmaytyn qúbylys. Synsyz ósu joq. Ónerpazdardyng jasampazdyqtaryn jan-jaqtyly baghalap, qúpiyasyn ashyp, naghyz óner tuyndylarynyng saltanat qúruy, kem nәrsening tolyqtanuy ýshin әri songhy úrpaqtyng «tabylmaghan joqty tabuy ýshin» qashan da syn kerek.

ÁDEBY SYNNYNG ÓLShEMI BAR MA?

Eng aldymen әdeby synda ólshem bolu kerek ne joq mәselesine keleyik. Eger ólshem bar desek, ol qanday ólshem? Keybireuler әdeby synda ólshem joq, synshy óz tanym-biligi negizinde bagha aitady. Kez-kelgen shygharmany әr qyrynan týsindiruge bolady, ol ýshin aiyryqsha bas qatyryp, ereje-ólshemning qalybyna týsirip aludyng qajeti joq dep qaraydy. Bizshe bylay ýzildi-kesildi kesim aitu kelispeydi. Dýnie zandylyqtan qúralghan desek, әdebiyet synynda da shartty týrde belgili ólshem bar dep qarau aqiqatqa janasady. Qolda bar oqulyqtardy paraqtasaq, әdeby synnyng iydeyalyq ólshem, kórkemdik ólshem degen qaghidalaryn kóremiz. Bir shygharmanyng tútas túlghasyna bagha bergende osy eki ólshemdi negiz etip, atalmysh shygharmanyng dәni men qauyzyn, ozyghy men tozyghyn aiyrady. Múnda aitylghan iydeyalyq ólshemde shygharmanyng ózekjardy oiy, qoghamdyq róli, kótergen taqyryby qamtylady. Búrynghy-songhy qoghamdyq týzimdegi biylik basyndaghylar iydeyalyq ólshemdi basty oryngha qoyyp, oghan aiyryqsha nazar audaryp, әdebiyet-kórkemónerdi óz mýddesin qorghaudyng qúraly etip keldi. Búl jaqta bizding de basymyzdan ótken ashynyshty sabaqtar barshylyq. Túrpay sosiologiyanyng joly bolyp, jalghan realizm dәuirlep túrghan jyldarda kóptegen kelensiz jaghdaylar jaryqqa shyqty. Mysaly, Abaydyn, Búqardyng shygharmalarynan halyqtyq sipat izdep dauryqtyq. Tarihy shygharmalardy feodalizmnin, kapitalizmning enshisine berip jiberip, ózimiz taqyrgha otyryp qaldyq. Al, kórkemdik ólshemning ayasyna shygharmanyng kórkemdik formasy, avtordyng jazu stiyli, kórkemdik tәrbiyelenui, estetikalyq talghamy qatarlylar kiredi. Biraq búl ólshem últtyn, taptyn, dәuirding shektemesine úshyraydy. Engels 1859 jyly Lassalgha jazghan hatynda Getening ólenin taldap, Lassaldyng drammasyn synday kele «estetikalyq kózqaras, tarihy kózqaras degen pikirin ortagha qoydy».  Múnda Engels ózining synnyng ólshemi jónindegi oiyn bylaysha taratyp aitady; «Bir jaqsy nemese tәuirleu shygharmanyng jalpy kórkemdik erekshedigi kisini ә degende-aq bauray jóneletin quatqa ie boluy tiyis. Sonymen birge ol belgili kezendegi tarihy damu zandylyghyn beynelep, adamdargha birtýrli tarihy shyndyq pen real sezim baghyshtauy tiyis. Mine búl ekeuining tyghyz qabysuy-qabyspauy sol shygharmanyng artyqshylyghy men kemshiligin beyneleydi».

Jogharyda sóz etkenimiz әdeby synnyng ólshemi jóninde aitylghan әrtýrli kózqarastar. Endi óz pikirimizge kóshsek, әdeby synnyng ólshemi shyndyq, izgilik, әsemdik bolu kerek. Osy ýsheuining túrghysynan qaraghanda ghana bir shygharmagha oidaghyday bagha berip, onyng kórkemdik qasiyetin tanimyz. Áriyne, búl ólshemdi oidan jaratyp otyrghamyz joq, aldynghy buynnyng taghylymyna negizdelip aityp otyrmyz.

Ártýrli jik, әrtýrli dәuir adamdary bir obiektivke bagha bergende olardyng kózqarasynda mynanday bir úqsastyq bolady. Ol – shyndyq. Shyndyq –shygharmanyng jany deymiz. Ádebiyet tarihynda әrqanday bir kesek shygharmanyng qúny dәuir shyndyghyn shynayy beyneleuinde jatyr. Áriyne , kez-kelgen ómir shyndyghy shygharmagha material bolmaydy әri óner shyndyghy ómir shyndyghynan joghary túrady. Dese de ómirding bet-beynesi qaghys qalmaydy, qamtylyp jatady. Gugo bylay deydi: «Úlylyq pen shyndyq osy ekeuinde bәride qamtylyp jatady. Shyndyq degenimiz moral desek, úlylyq degenimiz әsemdik». Óner jazushynyng ómir jónindegi dara oilarynan tuyndaydy. Osy barysta jazushy ózining sezimine, әserine, qyzghyndyghyna sýienedi. Sondyqtan biz shyndyqtyng ruhy sinip, aqiqattyng jalauyn jelbiretken kórkem shygharmany qúmarlana oqimyz әri «Óleng tarihtan da shyn», «Obraz realdyqtan da joghary» dep aita alamyz.

Izgilik ejelden adamzattyng úly múraty bolyp keledi, biraq izgilik pen jeksúryndyq egiz ómir sýrip kele jatyr, ekeui qashanda ólispey-berispey maydandasady. Óitkeni, jeksúryndyq adamzattyng boyynda obiektivti týrde ómir sýrip otyr. Sondyqtan ómirding jeksúryndy beynesi әdebiyetke kirui tiyis. Múnda basty mәsele jazushynyng oghan qalay pozisiya ústauynda, qalay qortyndy shygharuynda jatyr. Ádebiyette izgilikti jyrlau, jeksúryndyqty dattau –mәngilik taqyryp. Sondyqtan, bir shygharmagha bagha bergende sol shygharmanyng ón-boyynan izgilik ruhyn izdeuimiz kerek.

Ásemdikke qyzyqpaytyn pende joq. Degenmen bir auyz sózben әsemdikti aityp jetkizu qiyn. Ásemdik býkil ómirimizding mәni, maghynasy, olsyz ómir sýru mýmkin emes. Bәlkim key adamdardyng әsemdik jónindegi talghamy úqsamaytyn shyghar, biraq bәrimiz ortaq moyyndaytyn, tabynatyn әsemdik bar. Endeshe, adam tanu ghylymy atanghan әdebiyet arqyly ómirdegi әsemdikti tabu, tanu, әigileu,jyrlau jazushynyng qasiyetti boryshy bolmaq.

Sózimizding týiinine kóshsek, shyndyq, izgilik, әsemdik әdebiyet synynyng birden bir ólshemi bolmasa da manyzdy ólshemi. Adam ómirinde búl ýsh ólshem kem bolsa tirshilik tym sýrensizdenedi. Sondyqtan kórkem shygharma da aitylghan shyndyq, beynelengen izgilik, jyrlanghan әsemdikting dengeyine qaray sol shygharmagha taldau jasap, bagha beruimiz kerek.

ÁDEBY SYNNYNG NEMESE SYNShYNYNG MINDETI NE?

Ayhay-sýrennen aulaq, tayazgha emes terenge boylaytyn, nemqúraydylyqqa salynbaytyn, sauaty, sanasy joghary naghyz synshynyng mindeti eng әueli – oqyrmangha shygharmany týsindirip beru, әri óz tarabynan bagha aitu, sol arqyly atalmysh shygharmany oqyrmannyng dúrys týsinuine, qabyldauyna kópir bolu bolyp tabylady.Pikirimizdi orys synshysy Cherchinovskiyding sózimen tolyqtay týssek «Synnyng maqsaty – әdeby shygharmanyng kemshiligi men jaqsylyghy turaly ozyq qauymnyng oy pikirin qalyng kópshilik arasyna jetkizip beru bolyp tabylady. Álbette, ol maqsat túra, nysana aiqyn bolghan jerde oidaghyday iske asady».

Synshynyng maqsaty sóz bolghanda, myna eki isten aulaq bolghan jón.

Birinshi, әdebiyetting iydeyalyghyn sayasy ólshem dep týsinbeu tiyis. Solshyldyq kәrine minip, túrpayy sosiologiya dәurendep túrghan jyldarda, búl jalghan prinsivting ziyanyn әbden tarttyq. Sayasat ónerdin, sayasilyq shyndyqtyn, dýniyege kózqaras jasampazdyq әdisting ornyn basty. Sonymen tónkeristik realizm men tónkeristik romantizmning birlesui degender ainalysqa týsip, bas qaharman ólmeu, maqabbatty jazbau, ózekti oidy aldymen aitu degen teoreyalar basty aghymgha ainaldy. Osynyng kesirinen jazushylarymyz jasampazdyq praktikada óz talanttyn tolyq sәulelendire almady. Onyng esesine kóptegen jasyq, nәrsiz shygharmalar dýniyege keldi. Mine búdan maqsat aiqyn, tanym dúrys bolmasa әdebiyet synynyng әdeby jasampazdyqtyng keng arnada damuyna barynsha túsau bolatyndyghyn kóremiz.

Ekinshi, ónerdi taza tәsil dep qaramau tiyis. Ónerge әriyne, sheberlik kerek. Biraq, óner bastanayaq sheberlik salystyryp, týr qualaudan túrmaydy. Áriyne, búl kózqarasty әdebiyetting qoghamdyq rólimen (tanymdyq, tәrbiyelik ) sanaspaytyn «óner – óner ýshin» dep jýrgen bir bólim adamdar jaqtaydy. Ádebiyet qoghamdyq ómirding tuyndysy eken, endeshe onyng qoghamdyq rólin joqqa shygharugha bolmaydy. Mysaly, Balzak ózin 19 –shi ghasyrdaghy fransuz qoghamynyng minez-qúlqyn, salt-sanasyn arhivke týsirip otyratyn hatshysymyn dep qarasa,  M. Áuezov ózining epopiyasy arqyly 19 –shy ghasyrdyng songhy jartysyndaghy qazaq ómirining san-salasyn shynay beynelep, әdebiyetting ómir tanytqyshtyghyn yaghyny qoghamdyq rólin taghy bir ret dәleldep shyqty.

Ádebiyet syndy dýniyege alyp keldi. Al, syn qaytadan ainalyp kelip әdebiyetting órkendeuine belsendi ról oinady. Sózimizding sonyn synshy Esmaghambet Smayylovtyng myna bir sózimen dogharayyq. «Syn tek kemshilikti aitumen ghana óristemeydi, әdebiyetting damu zandylyqtaryn, aqyn-jazushylardyng tvorchestvolyq ósu joldaryn, asa kýrdeli shygharmalardy jan-jaqty tekserip,keninen ashyp kórsetu arqyly da ózining eseygenin tanytady». Dýnie әdebiyetining asyl qazynasyna ainalghan kýrdeli, kesek shygharmalardyng kóbining taghdyry búralang bolghan. Mysaly, AQSh-tyng janashyl aqyny Uolt Uitmenning ólenderi salt-sanany búzdy, úrpaqty teris jolgha azdyrdy dep aiyptalsa, Lev Tolstoydyng «Soghys jәne beybitshiligi» ә degende suyq qabyldanghan, M.Áuezovtyng shygharmalary da talay it silikpege týsken. Búl kýnde aty dýrkirep túrghan Kafkanyng shygharmalary óz zamanynda oqyrmanyn tappaghan. Synshynyng talaby jәy oqyrmannan joghary, oi-órisi ken, bilimi úshan-teniz bolghanda ghana shyn asyldyng shymyrlap jatqan terenine boylap, qaltarysyn kóre alady. Sonda ghana ózining qasiyetti boryshyn oidaghyday adaqtaydy.

QANDAY ADAM SYNShY BOLA ALADY?

Eng әueli, synshy bolu ýshin  әdebiyetti bilu kerek. Ádebiyetti bilmeyinshe kórkemdik talgham qalyptaspaydy. Áriyne, kórkemdik talgham degenimiz kýrdeli úghym. Ol jóninde týrli-týsti keraghar pikirler qalyptasqan degenmen myna bir aqiqatty – әrqanday bir adamnyng tumysynan belgili kórkemdik talgham qabiletine ie ekendigin ortaq moyyndaymyz. Bir ghúlama «ónerding obiektivtiligi júrtshylyqtyng kórkemdik talghamyn jaratty», - dep tauyp aitqan. Sondyqtan synshy bay bilimge ie bolumen birge, sózsiz әdebiyetti «bilui» tiyis. Búl jerde «bilu» degen sózding maghynasy teren. Múnda jay oqyrman men synshynyng arasyndaghy paryq menzelip otyr. Key oqyrman ýshin Konan Doyyldan artyq jazushy bolmauy mýmkin. Al, synshy shygharmanyng minsiz syrtqy túlghasyna, qabysyp kelgen oqighasyna qarap tandayyn qaghyp, bәrekeldi demeui lazym.  Onyng ishki mәnine, kótergen taqyrybyna, jәy adam bara bermeytin astaryna ýnilui kerek. Búl órege sezimtal, qiyalshyl, oishyl bolghanda ghana kóteriledi. Lenin Chehovtyng «Altynshy palata» atty povestiyn oqyghan song «Meninshe býkil Resey altynshy palatagha úqsaydy» dep jazghan. Mine búl oilau men salystyra bilu kenistigining qanshalyq sheksiz ekenin bildiredi.

Ekinshi, synshynyng bilimi bay-mazmúndy, jan-jaqtyly bolghany jón. Jazushynyng shabyt qaynary tóte ómir tәjiriybesi bolsa, synshy ýshin kóp bilu, kóp kóru kerek. Synshynyng órisi jeke shygharmalardy zertteumen shektelmeydi, qayta salystyryp zertteu, tarihy zertteu jәne zaman auqymyn, dәuir tynysyn jete qadaghalaudy qamtidy. Búdan syrt synshyda berik senim,tasyghan jiger boluy kerek. Búlay bolmaghanda baghyt-baghdar, maqsat-múrat aiqyn bolmaydy.

Ýshinshi, synshy aldymen jazushynyng oqyrmany. Ol mәlim shygharmany bastan-ayaq oqyp shyqqan song ghana sol shygharma jóninde pikir kóterip, bagha aitady. Sondyqtanda belgili nysaydan, ózgeshe pikirden, aiyryqsha sezimnen ada bola almaydy. Áriyne, búl kemshilik emes, qayta basqanyng jeteginde ketpey, derbes pikirde bolyp syn minbesinen óz ornyn aluy ýshin sheshushi shart bolyp tabylady. Osy barysta synshy jazushy oilamaghandy oilap, aitpaghandy isharalap, avtordan asyp týsui mýmkin. Biraq, jazushydan airyla almaydy. Mine búdan orystardyng «Pushkin men Gogoli shyqsa, Belinskiy ózdiginen tuady» degen әzil sózining tym beker aitylmaghanyn bayqaymyz.

Tórtinshi, janalyqqa qúshtar, qatyp-semgen pikirden aulaq adam ghana jaqsy synshy bola alady. Belinskiy «syn jyljymaly – estetika», - deydi. Osy sózdi aitqan synshynyng býkil ghúmyry tolassyz izdenispen ótken. Ol ózinen búrynghy Sheliyn, Gegel, Feyerbahtyng enbekterin zer sala ýirenip, dýniyege degen kózqarasyn ýzdiksiz janalap otyrghan. Áne, sondyqtan da orys estetika tarihynda óshpes iz qaltyrdy.

Besinshi, synshynyng joly kýrdeli jol. Tarihta ótken әigili synshylardyng barlyghy da biylik basyndaghylardyng aitqanyna kónip, zaman jelining yghynda jýre bermegen. Qayta óz maydanynda berik túryp, keleshegine ýmit ýzbey, zaman shyndyghyn jasqanbay aityp, halyqtyng ruhany ósuine, azamattyq túrghydan oyanuyna aiyryqsha ýles qosqan. Al, onyng esesine qaqqy-soqqy kórgen, jer audarylghan abaqtygha qamalghan. Sondyqtan da synshygha zor parasat ghana emes, berik irada, ýlken jýrek kerek.

Altynshy, búrynghy-songhy ótken әigili synshylardyng ortaq bir ereksheligi bar. Ol sanaly, sanasyz týrde jazushynyng adal oqyrmany, ayauly ústazy bola bilgen. Bizshe búl eng manyzdy shart bolsa kerek. Synshy Múhametjan Qarataev búl úghymdy bylay ashalap aityp beredin: «Synshy bolu ýshin bir-aq shart kerek, әdebiyetti biletin, sýietin, jany ashityn qayratker bolu kerek». Baghanadan aitqan sózimizding týiini osydan shyqsa kerek.

JAZUShY MEN SYNShYNYNG QATYNASY

Jazushylardyng basym bóligi syngha ong qabaq tanyta bermeydi. Onyng da jóni bar. Shygharma qansha degenmen ishten shyqqan shybar jylan emes pe! Onyng ystyq-suyghyn bastan ótkermegen qaydaghy bireu syrttan kesip-piship pikir aityp, it silikpesin shygharyp jatsa, oghan kim tózsin!  Alayda, synshynyng aty soyylshy emes. Búl qaghidany bәrimiz bilemiz, bilgendi qoyyp bәrimiz tebirenip, emirenip aitamyz. Solay bola túra, synar ezulenip ketip, tyrnaq astynan kir izdeytin, retin tauyp sher shygharatyndar barshylyq. Búl keraghar qúbylys bizding әdeby synymyz da ghana emes, jazba mәdeniyeti erte qalyptasqan órkeniyetti elderding әdeby synynda da ómir sýrip otyr. Sondyqtan da bolar Lev Tolstoy «synshy degen әli kelmeytin iske aqyl aitqan aqymaq» dese,  Ernest Heminguey odan asyp týsip synshyny ash bitke tenegen. Eki әdebiyet alybynyng osynsha qatty ketuine qarap, synshy men jazushyny bir-birimen ot pen suday otaspaytyn qarama-qarsy jaular deuge kelmeydi. Jaqsy synshy qashanda jazushynyng ústazy, nasihatshysy bola biledi. Goncharovtyng «Oblomov» romany dýniyege kelgen son, әigili orys synshysy Doboroliovtyng «Oblomovshyldyq degenimiz ne?» degen maqalasynda Resey qoghamyn keninen taldap kórsetip, atalmysh romannyng oqyrman arasynda keninen anys tudyruyna sebepshi boldy. Áygili qytay sayasatkeri  әri әdebiyetshisi Suy Su-bay ótken ghasyrdyng otyzynshy jyldarynda Lu Sini shygharmalaryna túnghysh ret janasha metodika túrghysynan taldau jasap, jetistikterin, kemshilikterin, qayshylyqtaryn atap aitty. Sonymen birge jazushynyng «tórtinshi mamyr» qozghalysynan keyin Qytay әdebiyet tarihynda ústaytyn ornyn túraqtandyrdy. Múnday mysal tize bersek sandap tabylady. Mine, búdan synshynyng jazushynyng jasampazdyghyna belgili dәrejede yqpal ete alatyndyghyn, synsyz ósu joq ekendigin kóre alamyz. Keyde jaqsy synshy jazushynyng ózi bolatyn jaghday da joq emes. Sholohovtyng «Tynyq don» romany baspadan shyqqan song gazet-jurnal betinde týrli-týsti talas-tartys kóterilip, úzaqqa sozylady. Bireu maqtap, bireu dattap jatady. Keyin kezekti jazushylar siezinde Sholohov óz shygharmasy turaly ayaldap bylay degen eken. «Men adamnyng erligi men bauraghyshtyghyn jazdym. Odan basqa eshtene de joq». Áriyne, múnday ótimdi, keskin pikirdi odan búryn da, odan keyin de eshkim aitqan joq. Hemingueyding «Kәriya men teniz» atty povestiy dýniyeni dýr silkintken son, ol jóninde de týrli-týsti topshylaular týtin ýzbey kóterilip talas-tartys tudyrdy. Keyin jazushy bir dosyna jazghan hatynda ózining jasampazdyq nysanasyn bylay bayymdap jazdy. «Bir adamnyng tózimining qanshalyq dәrejege jetetindigin, adam ruhynyng újdanyn surettedim. Eshqanday simvoldyq nәrse joq, teniz degenimiz teniz, shal degenimiz shal, bala degenimiz bala, balyq degenimiz balyq...».

Synshylyq pen jazushylyq syndy qos qasiyetti boyyna teng siniru kez-kelgen qalam iyesining qolynan kele bermeydi. Múnday egey talanttar mynnyng ishinen, jýzding arasynan әreng tabylady. Sondyqtan da belgili bir mәdeny sәuiyasy joghary, әdebiyetti biletin adamnyng bar ghúmyryn sanaly týrde әdeby syngha arnauy zandy qúbylys. Qoldaugha әbden tatidy. Jaqsy synshy jazushynyng úrpaqtar jaghynan dúrys týsinilui ýshin kópirlik ról atqarsa, әdebiyet tarihynan óz ornyn aluy ýshin nasihatshy bolady. Ári últtar men últtar arasyrdaghy auys-kýiis, barys-keliske de múryndyq bolady. Jazushy jaqtyrmaydy eken dep, jaghymdy obrazgha enip «badyraq kóz sen tiyispesen, men de tiyispeymin» dep órli-qyrly, ondy-soldy domalay berude synshy ýshin jaqsy qasiyet emes. Endeshe, synshy óz pikirin batyl aita alatyn, jazushy óz әlsizdigin tanyp, tәjiriybe-sabaq qortyndylay alatyn bolghanda ghana ekeuining ara qatynasy oidaghyday sheshilip, últ әdebiyetining damuynan zor ýmit kýtuge bolady. Búl ýshin jazushy da, synshy da ózin etikalyq, moraldyq jaqtan ýzdiksiz tәrbiyelep, tolyqtyryp otyruy kerek.

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz