Danyshpan Abay babamyzdyng ómirding tereng syryn ashatyn «Lay sugha may bitpes qoy ótkenge» atty ólenin týsinu onay emes. Onyng týpki mәnin ruhany dengeyde ghana qabyldaugha bolady. Al keybir oqyrmandar ony qarapayym ómirlik kózqaraspen týsinip, bilgisi keledi. Ruhany ómirge ýniluge mýmkindik beretin tereng maghynasy olargha ashylmay, týsiniksiz bolyp qala beredi.

Búl óleng ómirding týpki maqsatyn kórsetip, Bolmystyng ishki syryn ashyp qana qoymay, sonymen birge, hakimning jan dýniyesine ýniluge mýmkindik beretin shygharmanyng biri. Ólenning mazmúny ýlken shygharmany kerek qylady. Biraq, biz ony bir maqalanyng ayasyna sighyzyp kórelik.

Óleng ómir kórinisinen bastalady. Ony bylay suretteuge bolady. Keshki inirde dóng basynda otyrghan hakim Abay tómende jayylghan qoylardy kóredi. Olar búlaqtan su iship, әri ótip ketedi. Alysta jýrgen qasqyr jýgirip kelip lay sudy jalay bastaydy. Bolmystyng әr kórinisinen ómir zandylyqtaryn tany biletin danyshpan babamyz tereng oigha shomylady.

Lay sugha may bitpes qoy ótkenge,
Kýlemiz qasqyr jalap, dәmetkenge.
Sol qasqyrsha alaqtap týk tappadym,
Kónilding jaylauynan el ketken be?

Qasqyr lay sudy nege jalaydy? Sebebi – ol ash. Tamaq ýshin kýres – tabighattyng bir kórinisi. Ash qasqyr da tamaq izdep dalany sharlap jýrip jayylghan qoylardy kóredi. Semiz qoylardyng múryn shýiirtetin iyisin sezedi, biraq olargha jaqynday almaydy. Manyndaghy qoyshylardan, shәuildep ýrgen kýzetshi itterden qorqady. Búlaqtan shólderin erkin qandyryp, әri ótkende qoylardyng artynda laylanghan su qalady. Ashyqqan bayghús  qasqyr qoy ótken song jýgirip kelip lay sugha bas salyp, jalay bastaydy. Ne sebepten ol lay sudy jalaydy? Sebebi – su qanday lay bolsa da, búl suda qoydan qalghan ózining ansaghan mayly tamaghynan birdene bar dep dәmetedi. Biraq, ókinishke oray, qasqyrdyng dәmetken mayy joq. Sebebi – lay sugha may bitpes qoy ótkenge. Qoydyng artynda iyisi qaluy mýmkin. Biraq ash qasqyrgha qoydyng iyisi jetkiliksiz – tamaghyn toydyryp, qúmaryn qandyratyn qoydyng mayy kerek. IYis qasqyrgha qanaghat bere almaydy. Biz búny bilemiz, sondyqtan «Kýlemiz qasqyr jalap, dәmetkenge».

Búl kórinis aqyndy tereng oigha batyrady. Ol fәny әlemdi lay summen balay otyryp, sudy jalap dәmetken qasqyrdan ózin kórgendey bolady. «Sol qasqyrsha alaqtap týk tappadym» degen tújyrymgha keledi. Sebebi, jýrek kózi ashylghan adamgha fәny әlem ómirding bylghanyshymen bylghanghan lay su tәrizdi. Jan qúmary fәny әlemnen ózine qanaghat izdeydi. Biraq, taba almaydy.

Ne sebepten Abay ózin ash qasqyrmen salystyryp otyr? Sebebi – ekeuining jaghdayy birdey, ekeuining de qúmarlyghy qanaghattanbaghan. Ash qasqyrdiki – tәn qúmary. Al Abaydiki – jan qúmary. Qanday qúmarlyq bolsa da, ol qanaghattanuy kerek. Qanaghat tappaghan tәn qúmarlyghy – tәndi, jan qúmarlyghy – jandy qinap, zardap әkeledi. Baqyt joghalady. Jabayy qasqyr instinktpen ómir sýretindikten óz jaghdayyn týsinbeydi. Onyng oilau qabileti jetilmegen. Al adam balasyna erik pen oilau qabileti berilgen, sondyqtan ol týsinip, zardaptyng sebebin tabugha úmtylady. Osylay. jany qinalghan Abay aqyl-esin paydalanyp, zardaptyng sebebin izdep, ózining ishki dýniyesine ýniledi. Adamnyng ruhany baylyghy syrtynda emes, ishki dýniyesinde jatyr. Biraq ol ishki dýniyesinen eshtene taba almay, «Kónilding jaylauynan el ketken be?» dep qayran qalady. Nege Abay ishki dýniyesin jaylaumen salystyrady? Sebebi qazaq jazghytúry jaylaugha shyghady. Búl  kezde aqyn Abaydyng ózi «Jazghytúry» óleninde surettegendey «Jazghytúry qalmaydy qystyng syzy, Masatyday qúlpyrar jerding jýzi» deydi. Masatyday qúlpyrghan jaylauda býkil tabighat gýldenip, adam quanysh-shattyqqa bólenip, baqytty  sezinedi. Tabighat adammen birge gýldenip, ómir jandanady. Osyghan úqsas, kónilding jaylauy qúlpyru ýshin ystyq qayrat, núrly aqyl, jyly jýrek tәrizdi adami  qasiyetter kerek. Tabighat jaylauyn el qúlpyrtsa, al kónilding jaylauyn osynday adamy qasiyetter qúlpyrtady. Jan qúmary týk tappaghan son, Abay ózining kónil jaylauynan búl qasiyetterdi taba almaghanday bolady.

Sebebi, fәny ómirding qyzyghy jan qúmaryn qandyra almaydy. Jalyqtyrady. Jalyghu turaly ózining jiyrmasynshy qara sózinde «Pendede bir is bar jalyghu degen... Oghan eger bir ilikse, adam balasy qútylmaghy qiyn. Qayrattanyp, silkip tastap ketseng de, aqyrynda taghy kelip jenedi... Onyng ýshin bәrining ghayybyn kóredi, bayansyzyn biledi, kónili búrynghydan da suyy bastaydy» dep týsindirip ketken. Jalyghudyng sebebi nede?  Jannyng qasiyeti – mәngilikti, sanasy joghary jәne lәzzatty bolsa, al tәnning qasiyeti oghan qarama-qarsy – uaqytsha, sanasy joq jәne qasiretke toly. Jalghan fәny әlem mәngilikti jandy úzaq uaqyt qyzyqtyra almaydy, jalyqtyryp jiberedi. Jalyqqan kónil barlyq qyzyghynan aiyrylyp, qanyrap bos qalghan tәrizdi.  Oghan endi tatymsyz fәny ómirding qyzyghy emes, baqy әlemning sheksiz lәzzaty kerek. Sony ansaydy. Osylay Abay ózining tórt jol ólenimen fәny ómirding shyn sipatyn ashyp otyr. Danyshpan babamyz fәny ómirden bas tartyp, baqy әlemge bet búrghanyn bildirgendey bolady.

Jan qúmaryn izdegen danyshpan bolmys syryna tereng boylap, Bolmystyng týpki mәnine ýniledi. Tughan-tuys, qorshaghan orta tәrizdi ómir kórinisteri ruhany jetiluge arnalghan qúral ekenin týsine bastady. Ómir zandylyqtary men tirshilik kórinisteri barlyq jan iyelerine birdey, ortaq berilgen. Ýilesimdi ómir sýru ýshin olardy dúrys paydalana bilu kerek. Aqyn búl oiyn bylay dep beredi:

Bergen be, Tәnirim, saghan ózge tuys?
Qylasyng jer-jihandy bir-aq uys.
Sharyqtap shar taraptan kónil sorly
Tappaghan bir tyyanaq ne etken quys?

Osylay tuystyq qatynastardy, basqaday ómir kórinisterin dúrys paydalana almay jýrgenin týsinip, ózin syngha alady.

Ári qaray ishki dýniyesine ýnilip, danyshpan ózining ishki syryn ashady. Jan dýniyesin ol   bylay dep suretteydi:

Kýni-týni oiymda bir-aq Tәniri,
Ózine qúmar qylghan Onyng әmiri.
Haliyqqa^[1] mahlúq aqyly jete almaydy,
Oymen bilgen nәrsenin bәri – dәhri.^[2]

Ózgeni aqyl oigha qondyrady,
Bile almay bir Tәnirini boldyrady.
Talyp úiyqtap, kózindi ashysymen,
Talpynyp taghy da oilap zor qylady.

Kónilge shek, shýbәli oy almaymyn,
Sonda da ony oilamay qoya almaymyn.
Aqyldyng jetpegeni arman emes,
Qúmarsyz qúr mýlguge toya almaymyn.

Ruhany jetiluding joghary dengeyinde Bolmystyng tereng ashyluy adamnyng ynta-jigerine ghana emes, eng әueli Alla taghalanyng shapaghatyna baylanysty bolady. Abay babamyz osylay «Kýni-týni oiymda bir-aq Tәniri, Ózine qúmar qylghan Onyng әmiri» dep ózining búl dengeyi Alla taghalanyng bergen shapaghaty ekenin bildiredi.

Alla taghalanyng syr-sipatyn aqylmen tauyp, týsinuge bolmaydy. Sebebi Abaydyng ózi jazghanday «Alla taghala ólsheusiz, bizding aqylymyz ólsheuli. Ólsheusizdi ólsheulimen týsinuge bolmaydy» (38-sóz). Sondyqtan «Ózgeni aqyl oigha qondyrady, Bile almay bir Tәnirini boldyrady» deydi. «Kónilge shek, shýbәli oy almaymyn» dep imannyng tolyghyn bildiredi. Sonda da Jan qúmary oghan tynyshtyq bermey, úiqysyn búzyp, oiyn shartarapqa jýgirtedi. Lay sudan qanaghat tappaghan qasqyrday, ol da búl fәny әlemnen týk tappay «Qúmarsyz qúr mýlguge toya almaymyn» deydi. Búl sózding tereng maghynasy bar. Danyshpangha ruhany bolmys turaly oy jetkiliksiz, endi oghan Joghary Quatpen baylanysyp, qúmarlanu kerek. Oghan sheksiz jan qúmary kerek. Qasqyr qoydyng iyisinen onyng qayda, qalay ketkenin sezgeni tәrizdi, Shybyn jan da endi júpar iyisinen Ghaziz Jandy sezinip, Týp IYening ózine úmtylady. Búl sopylyq joldaghy «Maghrifat» dengeyi. Hakim Abay osy dengeyde boldy deuge bolady. Kelesi dengey – «Haqiqat», yaghni, Týp IYemen birigu. Búl – әuliyelik dengey.

Osylay endi Abay ómirding týpki maqsaty ne ekenin týsinedi.

Meken bergen, halyq qylghan Ol lәmәkan^[3]
Týp IYesin kóksemey bola ma eken?
Jәne Oghan qaytpaqsyn, ony oilamay,
Ózge maqsat aqylgha tola ma eken?

Danyshpan Abay ózining jýreginen shyqqan aqiqatty osylay órnektep otyr. Ol ómirding týpki maqsatyn týsindi. Búl maqsatty ol Qasiyetti kitaptardan bilip, ne bolmasa bireuden estigenin aityp otyrghan joq, jýregine tereng boylap, ishki dýniyesinen tauyp otyr.

Sonymen, Abaysha Týp IYeni kókseuimiz kerek eken. Nege? Sebebi, Týp IYege qaytu iydeyasy – Abaydyng jýreginde ghana emes, danyshpandardyng aityp, qasiyetti jazbalarda rastalghan aqiqat. Qay dindi alsaq ta búl tújyrymgha qarsy emes. Sondyqtan, kónilde ózge maqsat bolmauy kerek ekenin Abay nyqtap aitady. «Tolyq adam» degenimiz osy. Qarapayym adamdar búl maqsatty tolyq qabylday almaydy. Osylay Abay tirshilikting týpki mәnin kórsetedi. Ol mәn – Týp IYege qaytu. Qazaq halqynyng adam ólgende ony «óldi» demey «qaytty» deui de búl aqiqatty bilgeninen bolsa kerek.

Oyshyl sonymen birge, Týp IYege qaytudyng adamgha nege negizgi maqsat ekenine dәlel keltiredi: Ol «meken bergen, halyq qylghan» Jaratushy, jәne adam ómirine qajettining barlyghyn bergen Týp IYe. «Ózge maqsat aqylgha tola ma eken?» dep basqa maqsatty izdeu bilimsizdik ekenin bildiredi. Sonymen birge, Jaratushy barlyq jaratqandaryna meken berse de, ózi mekensiz (lәmәkәn) dep, Abay Týp IYening basqa jandardan aiyrmashylyghyn kórsetedi.

Týpki maqsatqa ómir joly jetkizedi. Ómir jolyn dúrys paydalanu ýshin, ómirding ne ekenin bilu kerek. Ómirding ne ekenin Abay tórt jolmen bylay dep týsindiredi:

Ómir joly – tar soqpaq, bir iygen jaq,
IYiltip eki basyn ústaghan Haq.
IYmek jolda tyyanaq, tegistik joq,
Qúlap ketpe, tura shyq, kózine baq.

Danyshpannyng búl tórt jol ólenin týsingen adam ómirding týpki syryn da týsine biledi. Búl joldarda ómirding ne ekeni, ony Kimning jәne qalay jasaytyny, ol joldyng qasiyeti men maqsaty qysqasha osylay tezisti týrde berilgen. Tereng filosofiyalyq qabattardy qamtityn búl ghibratty joldardy týsinu ýshin  olardyng әrbir sózine tereng boylap, jýrekpen sezinip, týsine bileyik.

Ómir joly – Abaydyng ózi aitqanday, soqtyqpaly, soqpaqsyz kýrdeli jol. Haqtyng Ózi osylay jaratqan. Ómir joly iygen jaq (sadaq) tәrizdi tyyanaqsyz, tegistik joq. Jәne jaqtyng eki jaghyn ústap, iyiltip túrghan Haqtyng Ózi. Yaghni, adam ómirin Haqtyng Ózi basqarady. Ómir jolyn qalay iyiltu – Haqtyng qúzyrynda. Is-әreketting jaqsy, ne jaman boluyna baylanysty ómir joly әrtýrli iyilip, tiyanaqsyz bolady. Ómirding әdilettigin saqtaytyn qarymta zandylyghy boyynsha әrkim ózining qadir-qasiyetine say tiyesili ýlesin alady. Qogham da sol. Artyq ta emes, kem de emes. Álemdik әdilet zandylyghy býkil әlem ómirin basqarady. Ne ekseng – sony orasyn. Osylay Jaratqan Ie әrkimge ózining tiyesili nesibesin beredi. Jaqsylyghyng ýshin – jaqsylyq, jamandyghyng ýshin – qayghy-qasiret. Búl tabighy zandylyq. Osylay tar soqpaqta, quanysh-qayghy arqyly adam ózining qatelikterinen sabaq alyp, shyndalyp, jetilip, dúrys ómir sýruge ýirenedi.

Múnday tar soqpaqpen jýruding ózi qauipti. Úly Abay «Qúlap ketpe, tura shyq, kózine baq» dep ómirdi dúrys týsinuge, jauapkershilikke ýiretedi.

Osylay, hakim Abay lay su tәrizdi kórinetin búl tirshilikten dúrys sabaq ala bilip, ómirding týpki maqsatyna jetu kerek ekenin týsindirip, oghan jetu jolyn da beredi.

[1] Haliq (arabsha) – jaratushy degen maghynada.

[2] Dәhry (arabsha) – aqyretke senbeytin qúdaysyz, dinsiz. Búl jerde senimsiz, kýdikti degen maghynada.

[3] Lәmәkәn (arabsha) – mekensiz.

Dosym Omarov, abaytanushy, teolog-ghalym

Abai.kz