Osy tústa әr aimaqta-aq últ-azattyq kóterilisi qúlashyn keng jaya bastaghan-dy. 1944 jyldyng kýzinde Ilening Nylqy audanynda Aqpar, Seyit, Ghany bastaghan kóterilis bolyp, ilezde býkil aimaqtyng barlyq audandaryn qamtidy. Álihan, Erkimbek, Jәiirbek qatarly adamdar kóterilis basshylarymen tize qosyp belsendilik kórsetedi. Aqyry Ile oipatynda kóterilisshiler bas qosyp, Ile halqyn azat etedi. 1944 jyly qarashanyng jetisi kýni "Shyghys Týrkistan memleketi" degen atpen derbes ókimet jariyalaydy.

Tularynda ai-júldyz belgisi bolady.

1940 jyldan beri qaruly kóteriliske basshylyq etip kele jatqan Ospan, Shyghys Týrkistan ókimetin qoldap, Altay aimaghyn azat etudi maqsat etedi.

1945 jyly nauryz aiynda Tarbaghatay aimaqtarynyng qazaqtary kóteriliske shyghady. Osy jyldyng mamyr aiynda Manas audanynda Qaliybek Rayymbekúly men Hamza Shómisbayúly halyqty úiymdastyryp, Qytay ókimetine qarsy kóterilis jasaydy. Manas audany - Ýrimji, Tarbaghatay, Ile aimaqtaryn jalghastyratyn strategiyalyq mәni bar jer-di. Qaliybek pen Hamza bastaghan kóterilis osy ýsh aimaqtyng jolyn keskendikten Qytay әskeri Manas ózeninen ótu erkindiginen airylady. Tarbaghatay aimaghyndaghy qytay әskerlerining baylanysy ýziledi. Hamza Shómisbayúly dereu Iledegi Shyghys Týrkistan halyq ókimetinen әskery kómek әkeledi. 1945 jyly Tarbaghatay azat bolyp, aimaq uәliyligine Bashbay taghayyndalady.

Altay aimaghyndaghy Ospan batyr bastaghan kóterilis te kýn sayyn jeniske jetip otyrady. Óitkeni Ýrimjiden keletin әskery kómek eriksiz ainalma jolmen jýruge mejbýr bolady. Manas kóterilisshilerding qolynda qalady. Ekinshi jaghynan, Ospan Shyghys Týrkistan Halyq Ókimetimen qarym-qatynasta bolady. Sóitip, eki jaqtan jýrgizilgen kýres nәtiyjesinde 1945 jyldyng 15 qyrkýieginde Altay aimaghynyng ortalyghy Sarsýmbe azat bolady. Ile, Tarbaghatay, Altay aimaqtary qytaylardan azat etiledi. Búl ýsh aimaqty ishine alghan Shyghys Týrkistan Halyq Ókimetining ortalyghy Ile bop belgilenedi. Altay, Tarbaghatay onyng bólinbeytin aimaqtary bolady. Ókimet bastyghy Álihan, әsker bastyghy Sqaqbek, Altay aimaghy әsker basshysy bolyp Ospan batyr taghayyndalady. Altaydyng ekinshi әsker basshysyna Dәlelhan Sýgirbayúly, Ile aimaghynyng uәliyligine Qasymbek bekitiledi.

Shyghys Týrkistan ókimeti Shynjan ólkesining jeti uәlayatyn (oblysyn) qytaylardyng otarynan, qol astynan qútqarghangha deyin últtyq kýresti jýrgize beretinin jariyalaydy. Taghy shabuyl bastalady. Kóterilisshilerding shabuylyna tótep bere almaghan qytay әskerlerining qashudan basqa amaly qalmaydy. Sóitip Shyghys Týrkistannyng әskery kýshi bir taraptan Manas, ekinshi taraptan Aqsu ózeni sekildi strategiyalyq mәni bar jerlerge jaqyndaydy.

Halifa Altay

"Altaydan aughan el" kitabynan

Abai.kz