Eskertu:

Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi janyndaghy Memlekettik rәmizder jәne geralidikalyq belgiler jónindegi saraptamalyq kenesten әzirge tek Semey qalasy men Jetisu oblysynyng tóltanbalary ghana ótken (surette). Qalghan 89 qala men 16 oblystyng rәmizderi búl saraptamalyq sýzgiden әli ótpegen kýide qalyp otyr. Al 195 audan men 2163 auyldyq okrugting geralidikalyq belgileri tipti qaralu kezenine de jetpegen, yaghny jýielik túrghyda tútas bir dengeyding rәmizdik kartasy әli kýnge deyin rәsimdelmegen kýide túr.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaev Týrkistanda ótken Últtyq qúryltay otyrysynda ónirlerding geralidikalyq tanbalaryndaghy mazmún men pishin jýiesizdigin joyyp, bir izge keltiru turaly naqty tapsyrma berdi. «Aymaqtardyng jәne qalalardyng tanbasyn birynghay ýlgige keltiru kerek dep sanaymyn. Qazir olardyng kóbining mazmúny men pishini әrkelki. Soghan baylanysty qoghamda jii syn da aitylady. Búl salagha múqiyat taldau jasap, ortaq ústanymdar әzirleu qajet», dedi ol. Biz geralidist ghalym Aydyn Rysbekúlyn әngimege tartyp, Preziydent tapsyrmasynyng oryndalu barysyn súrap bilgen edik.

– Aydyn myrza, biz kóterip otyrghan geralidika salasyndaghy jýiesizdikke «rәmiz» ben «nyshan» sózderining zandaghy qoldanysy sebep bolyp otyrghan synayly. Osy úghymdardyng ara-jigin aiyryp berseniz.

– Ghylymy túrghydan «nyshan» men «rәmiz» úghymdary syrttay úqsas bolghanymen, olardyng kategoriyalyq mәrtebesi men qyzmeti týbegeyli bólek. «Nyshan» – kóbine әdebi-estetikalyq kenistikte qoldanylatyn, erkin interpretasiyagha ashyq, kontekstke tәueldi belgi. Ol jýiege baghynbaydy әri maghynasy túraqsyz. Al «rәmiz» – geralidika jәne semiotika ayasynda qatang anyqtalghan, qúrylymdyq orny bar, әleumettik túrghydan bekitilgen, qúqyqtyq mәnge ie tanba. Demek, «nyshan» – beyneli kategoriya, al «rәmiz» – ghylymy kategoriya.

Geralidikada belgi kezdeysoq tandalmaydy: ol tarihy dәstýrmen, qúqyqtyq normamen, mәdeny kodpen bekitiledi. Múnday jýiede әr elementting orny, qyzmeti men maghynasy naqty reglamenttelgen. Sondyqtan «nyshan» siyaqty kómeski, erkin úghymdy qoldanu geralidikanyng basty qaghidasy – naqtylyq pen jýielilikti búzady. Kerisinshe, «geralidikalyq rәmiz» termiyni tanbanyng institusionaldyq mәrtebesin, semantikalyq jýktemesin jәne jýiedegi ornyn dәl kórsetedi.

Preziydent tapsyrmasynda naqty әri búljymas talap qoyyldy: aimaqtyq tanbalardyng mazmúny men pishini jýiesizdik pen erkin týsindiruge jol bermey, qatang týrde birizdendirilip, birynghay әdisteme negizinde bekitiluge tiyis. Búl – formaldy úsynys emes, memlekettik sayasattyng tútastyghyn qamtamasyz etetin mindetti norma.

– Osy orayda «Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderi turaly» zangha ózgerister engizilip, «nyshan» sózining bәri «rәmizge» auystyrylghanyn bilemiz. Degenmen onyng ishinde «ónirlik nyshan» degen úghym da jýr. Búl neni bildiredi?

– Ony Ghylym jәne joghary bilim ministrligining Til komiyteti janyndaghy Respublikalyq terminologiya komissiyasy bekitken. Búl sheshimning geralidikada ghylymy negiz retinde úsynyluy qisynsyz. Aldymen terminologiya komissiyasynyng emes, saraptamalyq kenesting talqylauynan ótui kerek edi. Sonyng saldarynan mәseleni talqylau barysynda «rәmiz» sózine ghana birjaqty nazar audarylyp, onyng әrtýrli qúqyqtyq mәrtebelerge ie boluy eskerilmegen.

Atap aitqanda, rәmiz úghymy memlekettik, ónirlik, vedomstvolyq jәne әskery dengeylerde qoldanylady jәne olardyng әrqaysysy derbes qúqyqtyq anyqtamagha iye. Osy túrghydan alghanda, mәsele rәmiz sózining ózinde emes, onyng qúqyqtyq mәrtebesin aiqyndauda jatyr. Eger taldau ataugha emes, «memlekettik rәmiz», «ónirlik rәmiz», «vedomstvolyq rәmiz» jәne «әskery rәmiz» degen qúqyqtyq sanattargha basymdyq bere otyryp jýrgizilse, olardyng ara-jigi naqty ajyratylady әri eshqaysysy bir-birining mәrtebesin tómendetpeydi. Búl jaghdayda úghymdyq ta, qúqyqtyq ta qayshylyq tuyndamaydy. Osyghan baylanysty, ónirlerding resmy belgilerin atauda «ónirlik rәmiz» termiynin qoldanugha qoyylghan shekteulerdi qúqyqtyq, ghylymy túrghydan negizsiz әri atalghan mәseleni Ýkimet dengeyinde qayta qaraudy oryndy dep sanaymyn.

Osy orayda Respublikalyq terminologiya komissiyasy konsulitativtik-kenesshi qúrylym retinde qúqyqtyq normalar belgileu qúzyretin iyelenbeydi. Ol zang qabyldamaydy, mindetti erejeler bekitpeydi, onyng kez kelgen sheshimi úsynymdyq dengeyden aspaydy.

– Endi Preziydent tapsyrmasy qalay oryndaluy kerek?

– Ol tapsyrma ózdiginen qúqyqtyq normagha nemese ghylymy aqiqatqa ainalmaydy. Onyng mazmúny memlekettik apparat arqyly naqty sheshimderge transformasiyalanady. Búl ýderiste atqarushy biylik ókilderi – oryndaushy buyn ghana, olar ghylymy tújyrym jasamaydy, tildik nemese teoriyalyq jýie qalyptastyrmaydy. Osy shekteudi elemeu – әkimshilik apparatty ghylymy jәne qúqyqtyq shekaradan tys әreket etuge iytermeleu.

Ghylymy qauymdastyqtyng róli – mazmúndy negizdeu, úghymdardy dәldeu, terminologiyalyq jýieni ishki logikagha say qalyptastyru. Ghylym dәlelsiz sheshimge jol bermeydi, ol әrbir terminning semantikalyq órisin, qoldanylu ayasyn, jýielik baylanysyn taldaydy. Sondyqtan ghylymy qorytyndysyz qabyldanghan kez kelgen termin – uaqytsha, túraqsyz әri qayshylyqqa beyim qúrylym. Múnday jaghdayda «sheshim qabyldandy» degen fakt onyng dúrystyghyn dәleldemeydi, kerisinshe, ol jýiesizdikting belgisine ainalady.

Alayda ghylymy qorytyndynyng ózi jetkiliksiz. Ol qúqyqtyq rәsimnen ótpeyinshe, mindetti normagha ainalmaydy. Konstitusiya aiqyndaghan tәrtippen qúqyqtyq normalar tek zang shygharu prosedurasy arqyly bekitiledi. Búl talap saqtalmaghan jerde kez kelgen «bekitu» – qúqyqtyq mәni joq deklarasiya ghana. Demek, ghylymy negizsiz әkimshilik sheshim qabyldau qanshalyqty qate bolsa, qúqyqtyq rәsimsiz ghylymy úsynysty mindetteu de sonshalyqty negizsiz.

Osy túrghydan qaraghanda, sheneunikterdi basym qoy – ghylymy negizdi yghystyru, al ghalymdardy absoluttendiru – qúqyqtyq rәsimdi elemeu degen sóz. Eki jaghdayda da nәtiyje birdey: jýiesizdik, túraqsyzdyq, qayshylyq. Preziydent tapsyrmasyn oryndau tetigi osy eki shekten de alshaq bolugha tiyis. Ol ghylymy dәldik pen qúqyqtyq rәsimning ýilesimine sýiengende ghana nәtiyjeli bolady.

Qalyptasqan tәjiriybede bayqalyp otyrghan negizgi mәsele – úsynymdyq sipattaghy sheshimderdi mindetti norma retinde kórsetu. Búl – institusionaldyq shekarany búzu. Konsulitativtik organnyng úsynymy ghylymy talqylaudyng materialy bolugha tiyis, al ol qúqyqtyq akt dengeyine kóterilgen jaghdayda, tiyisti zandyq rәsimmen bekitilui qajet. Osy tәrtip saqtalmasa, terminologiyalyq sayasat ghylymy dәldikten ajyrap, әkimshilik erikke tәueldi kýige týsedi.

Preziydent tapsyrmasyn oryndau barysynda «kimdi tyndau» emes, «qanday tәrtipti saqtau» sheshushi mәnge iye. Ghylymy negizsiz qabyldanghan әkimshilik sheshim de, qúqyqtyq rәsimsiz úsynylghan ghylymy tújyrym da tolyqqandy nәtiyje bermeydi. Tek ghylymy saraptamagha sýiengen, qúqyqtyq rәsimmen bekitilgen jәne әkimshilik túrghydan sauatty iske asyrylghan sheshim ghana memlekettik sayasattyng túraqtylyghyn qamtamasyz etedi.

– Sizding úsynysynyz qanday?

– Qazirgi talqylaudyng ózeginde atau mәselesi emes, últtyq geralidikanyng ghylymy jýiesin qalyptastyru mәselesi túr. Sondyqtan ónirlerding resmy tanbalaryn atauda kezdeysoq nemese jalpylama terminderden bas tartyp, geralidikalyq tabighatyna tolyq sәikes keletin úghymdardy bekitu qajet.

«Ónirlik nyshan» atauy ghylymy talaptargha jauap bermeydi. Sebebi «nyshan» úghymy belgili bir qúqyqtyq mәrtebesi bar resmy tanbany emes, jalpylama belgi men isharany bildiredi. Ádebiyette, mәdeniyette nemese publisistikada qoldanyluy mýmkin bolghanymen, geralidika siyaqty naqty ghylymda onyng mazmúny túraqsyz. Sondyqtan resmy bekitilgen ónirlik gerbti «nyshan» dep atau ghylymy túrghydan da, qúqyqtyq túrghydan da dúrys emes.

Al «ónirlik rәmiz» úghymy mýlde basqa dengeydegi kategoriya. Ol belgili bir aumaqtyng tarihy jadyn, mәdeny kodyn, qúqyqtyq mәrtebesin jәne qoghamdyq biregeyligin bildiretin resmy tanba retinde tanylady. Biraq múnymen de shekteluge bolmaydy. Ónirlik gerbting ózindik últtyq atauy bolugha tiyis.

Men osy túrghydan «tóltanba» termiynin engizudi úsynamyn.

Búl atau kezdeysoq tandalghan joq. Qazaq geralidikasynda memlekettik dengeydegi negizgi rәmiz – Eltanba. «Eltanba» sózi últtyq sanada ornyqqan, ghylymy ainalymda qalyptasqan jәne halyqaralyq geralidikalyq týsinikke tolyq sәikes keledi. Endeshe ónirlik dengeydegi gerb te sol jýiening jalghasy retinde atalugha tiyis.

«Tóltanba» termiyni osy talaptardyng bәrine jauap beredi. Múndaghy «tanba» – geralidikalyq belgi úghymyn bildirse, «tól» sózi belgili bir ónirge tәndikti, tól iyelikti, tarihy sabaqtastyqty bildiredi. Basqasha aitqanda, Tóltanba – belgili bir oblystyn, qalanyng nemese audannyng ózindik tarihy bolmysyn beyneleytin resmy geralidikalyq tanba.

Mysaly, Týrkistannyng tóltanbasy desek, ol jay ghana suret nemese emblema emes, Týrkistan ónirining tarihy múrasyn, ruhany mәrtebesin jәne aiyrym belgisin bildiretin resmy rәmiz bolyp shyghady. Sol siyaqty Atyraudyng tóltanbasy, Úlytaudyng tóltanbasy nemese Almaty qalasynyng tóltanbasy degen ataular semantikalyq jaghynan da, qúqyqtyq jaghynan da óte dәl estiledi.

Álemdik tәjiriybege qarasaq, kóptegen memleketterde últtyq jәne aimaqtyq geralidika arasynda naqty iyerarhiya qalyptasqan. Mәselen, Germaniyada federaldyq gerb pen ónirlerding gerbteri, Ispaniyada memlekettik gerb pen avtonomiyalyq qauymdastyqtardyng gerbteri, Polishada memlekettik gerb pen voevodstvolardyng gerbteri bir jýiege biriktirilgen. Qazaqstanda da dәl osynday qúrylym qalyptasuy qajet.

Sondyqtan «Eltanba – memlekettik dengey», «Tóltanba – ónirlik dengey» degen qaghidat últtyq geralidikanyng tabighy әri logikalyq modeli bolar edi. Búl tek jana termin úsynu emes. Búl – ónirlik rәmizderding qúqyqtyq mәrtebesin naqtylau, úghymdyq shatasudy jong jәne Preziydent tapsyrmasynda aitylghan mazmúndyq әri pishindik birizdilikti ghylymy negizde qamtamasyz etu.

Shyn mәninde, tóltanba – ónirding tólqújaty. Onda sol aimaqtyng tarihy, mәdeniyeti, geografiyasy, qoghamdyq ereksheligi men tarihy jadyn qúraytyn belgiler jinaqtalady. Sondyqtan tóltanba jasau – suret salu emes, tarihy jauapkershilik pen ghylymy dәldikti talap etetin memlekettik manyzy bar júmys.

Eger biz ónirlik rәmizderdi jýieleudi shynymen maqsat etsek, onda mәsele tek tanbalardyng syrtqy pishinin birizdendirumen shektelmeui kerek. Eng aldymen olardyng ghylymy atauy, qúqyqtyq mәrtebesi jәne geralidikalyq jýiedegi orny naqtylanugha tiyis. Osy mindetti sheshuding eng qisyndy joly – «ónirlik rәmiz» úghymyn qúqyqtyq sanat retinde bekitip, onyng naqty geralidikalyq kórinisin «Tóltanba» atauymen aiqyndau.

«Tóltanba» tek balama sóz retinde emes, últtyq geralidikanyng jana ghylymy kategoriyasy, eltanbanyng ónirlik dengeydegi logikalyq jalghasy, әri Preziydent tapsyrmasyn oryndaudyng konseptualdyq negizi.

– Ángimenizge rahmet!

Ángimelesken – Jetisu oblysy tóltanbasynyng avtory Eset Dәurenbaev

Abai.kz