ەسكەرتۋ:

مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جانىنداعى مەملەكەتتىك رامىزدەر جانە گەرالديكالىق بەلگىلەر جونىندەگى ساراپتامالىق كەڭەستەن ازىرگە تەك سەمەي قالاسى مەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ءتولتاڭبالارى عانا وتكەن (سۋرەتتە). قالعان 89 قالا مەن 16 وبلىستىڭ رامىزدەرى بۇل ساراپتامالىق سۇزگىدەن ءالى وتپەگەن كۇيدە قالىپ وتىر. ال 195 اۋدان مەن 2163 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ گەرالديكالىق بەلگىلەرى ءتىپتى قارالۋ كەزەڭىنە دە جەتپەگەن، ياعني جۇيەلىك تۇرعىدا تۇتاس ءبىر دەڭگەيدىڭ رامىزدىك كارتاسى ءالى كۇنگە دەيىن راسىمدەلمەگەن كۇيدە تۇر.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا وڭىرلەردىڭ گەرالديكالىق تاڭبالارىنداعى مازمۇن مەن ءپىشىن جۇيەسىزدىگىن جويىپ، ءبىر ىزگە كەلتىرۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردى. «ايماقتاردىڭ جانە قالالاردىڭ تاڭباسىن بىرىڭعاي ۇلگىگە كەلتىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. قازىر ولاردىڭ كوبىنىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنى اركەلكى. سوعان بايلانىستى قوعامدا ءجيى سىن دا ايتىلادى. بۇل سالاعا مۇقيات تالداۋ جاساپ، ورتاق ۇستانىمدار ازىرلەۋ قاجەت»، دەدى ول. ءبىز گەرالديست عالىم ايدىن رىسبەكۇلىن اڭگىمەگە تارتىپ، پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن سۇراپ بىلگەن ەدىك.

– ايدىن مىرزا، ءبىز كوتەرىپ وتىرعان گەرالديكا سالاسىنداعى جۇيەسىزدىككە «ءرامىز» بەن «نىشان» سوزدەرىنىڭ زاڭداعى قولدانىسى سەبەپ بولىپ وتىرعان سىڭايلى. وسى ۇعىمداردىڭ ارا-جىگىن ايىرىپ بەرسەڭىز.

– عىلىمي تۇرعىدان «نىشان» مەن «ءرامىز» ۇعىمدارى سىرتتاي ۇقساس بولعانىمەن، ولاردىڭ كاتەگوريالىق مارتەبەسى مەن قىزمەتى تۇبەگەيلى بولەك. «نىشان» – كوبىنە ادەبي-ەستەتيكالىق كەڭىستىكتە قولدانىلاتىن، ەركىن ينتەرپرەتاتسياعا اشىق، كونتەكستكە تاۋەلدى بەلگى. ول جۇيەگە باعىنبايدى ءارى ماعىناسى تۇراقسىز. ال «ءرامىز» – گەرالديكا جانە سەميوتيكا اياسىندا قاتاڭ انىقتالعان، قۇرىلىمدىق ورنى بار، الەۋمەتتىك تۇرعىدان بەكىتىلگەن، قۇقىقتىق مانگە يە تاڭبا. دەمەك، «نىشان» – بەينەلى كاتەگوريا، ال «ءرامىز» – عىلىمي كاتەگوريا.

گەرالديكادا بەلگى كەزدەيسوق تاڭدالمايدى: ول تاريحي داستۇرمەن، قۇقىقتىق نورمامەن، مادەني كودپەن بەكىتىلەدى. مۇنداي جۇيەدە ءار ەلەمەنتتىڭ ورنى، قىزمەتى مەن ماعىناسى ناقتى رەگلامەنتتەلگەن. سوندىقتان «نىشان» سياقتى كومەسكى، ەركىن ۇعىمدى قولدانۋ گەرالديكانىڭ باستى قاعيداسى – ناقتىلىق پەن جۇيەلىلىكتى بۇزادى. كەرىسىنشە، «گەرالديكالىق ءرامىز» تەرمينى تاڭبانىڭ ينستيتۋتسيونالدىق مارتەبەسىن، سەمانتيكالىق جۇكتەمەسىن جانە جۇيەدەگى ورنىن ءدال كورسەتەدى.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىندا ناقتى ءارى بۇلجىماس تالاپ قويىلدى: ايماقتىق تاڭبالاردىڭ مازمۇنى مەن ءپىشىنى جۇيەسىزدىك پەن ەركىن تۇسىندىرۋگە جول بەرمەي، قاتاڭ تۇردە بىرىزدەندىرىلىپ، بىرىڭعاي ادىستەمە نەگىزىندە بەكىتىلۋگە ءتيىس. بۇل – فورمالدى ۇسىنىس ەمەس، مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتى نورما.

– وسى ورايدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، «نىشان» ءسوزىنىڭ ءبارى «رامىزگە» اۋىستىرىلعانىن بىلەمىز. دەگەنمەن ونىڭ ىشىندە «وڭىرلىك نىشان» دەگەن ۇعىم دا ءجۇر. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟

– ونى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى بەكىتكەن. بۇل شەشىمنىڭ گەرالديكادا عىلىمي نەگىز رەتىندە ۇسىنىلۋى قيسىنسىز. الدىمەن تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ ەمەس، ساراپتامالىق كەڭەستىڭ تالقىلاۋىنان ءوتۋى كەرەك ەدى. سونىڭ سالدارىنان ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا «ءرامىز» سوزىنە عانا بىرجاقتى نازار اۋدارىلىپ، ونىڭ ءارتۇرلى قۇقىقتىق مارتەبەلەرگە يە بولۋى ەسكەرىلمەگەن.

اتاپ ايتقاندا، ءرامىز ۇعىمى مەملەكەتتىك، وڭىرلىك، ۆەدومستۆولىق جانە اسكەري دەڭگەيلەردە قولدانىلادى جانە ولاردىڭ ارقايسىسى دەربەس قۇقىقتىق انىقتاماعا يە. وسى تۇرعىدان العاندا، ماسەلە ءرامىز ءسوزىنىڭ وزىندە ەمەس، ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا جاتىر. ەگەر تالداۋ اتاۋعا ەمەس، «مەملەكەتتىك ءرامىز»، «وڭىرلىك ءرامىز»، «ۆەدومستۆولىق ءرامىز» جانە «اسكەري ءرامىز» دەگەن قۇقىقتىق ساناتتارعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ جۇرگىزىلسە، ولاردىڭ ارا-جىگى ناقتى اجىراتىلادى ءارى ەشقايسىسى ءبىر-ءبىرىنىڭ مارتەبەسىن تومەندەتپەيدى. بۇل جاعدايدا ۇعىمدىق تا، قۇقىقتىق تا قايشىلىق تۋىندامايدى. وسىعان بايلانىستى، وڭىرلەردىڭ رەسمي بەلگىلەرىن اتاۋدا «وڭىرلىك ءرامىز» تەرمينىن قولدانۋعا قويىلعان شەكتەۋلەردى قۇقىقتىق، عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز ءارى اتالعان ماسەلەنى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قايتا قاراۋدى ورىندى دەپ سانايمىن.

وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق تەرمينولوگيا كوميسسياسى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى قۇرىلىم رەتىندە قۇقىقتىق نورمالار بەلگىلەۋ قۇزىرەتىن يەلەنبەيدى. ول زاڭ قابىلدامايدى، مىندەتتى ەرەجەلەر بەكىتپەيدى، ونىڭ كەز كەلگەن شەشىمى ۇسىنىمدىق دەڭگەيدەن اسپايدى.

– ەندى پرەزيدەنت تاپسىرماسى قالاي ورىندالۋى كەرەك؟

– ول تاپسىرما وزدىگىنەن قۇقىقتىق نورماعا نەمەسە عىلىمي اقيقاتقا اينالمايدى. ونىڭ مازمۇنى مەملەكەتتىك اپپارات ارقىلى ناقتى شەشىمدەرگە ترانسفورماتسيالانادى. بۇل ۇدەرىستە اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرى – ورىنداۋشى بۋىن عانا، ولار عىلىمي تۇجىرىم جاسامايدى، تىلدىك نەمەسە تەوريالىق جۇيە قالىپتاستىرمايدى. وسى شەكتەۋدى ەلەمەۋ – اكىمشىلىك اپپاراتتى عىلىمي جانە قۇقىقتىق شەكارادان تىس ارەكەت ەتۋگە يتەرمەلەۋ.

عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ ءرولى – مازمۇندى نەگىزدەۋ، ۇعىمداردى دالدەۋ، تەرمينولوگيالىق جۇيەنى ىشكى لوگيكاعا ساي قالىپتاستىرۋ. عىلىم دالەلسىز شەشىمگە جول بەرمەيدى، ول ءاربىر تەرميننىڭ سەمانتيكالىق ءورىسىن، قولدانىلۋ اياسىن، جۇيەلىك بايلانىسىن تالدايدى. سوندىقتان عىلىمي قورىتىندىسىز قابىلدانعان كەز كەلگەن تەرمين – ۋاقىتشا، تۇراقسىز ءارى قايشىلىققا بەيىم قۇرىلىم. مۇنداي جاعدايدا «شەشىم قابىلداندى» دەگەن فاكت ونىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەمەيدى، كەرىسىنشە، ول جۇيەسىزدىكتىڭ بەلگىسىنە اينالادى.

الايدا عىلىمي قورىتىندىنىڭ ءوزى جەتكىلىكسىز. ول قۇقىقتىق راسىمنەن وتپەيىنشە، مىندەتتى نورماعا اينالمايدى. كونستيتۋتسيا ايقىنداعان تارتىپپەن قۇقىقتىق نورمالار تەك زاڭ شىعارۋ پروتسەدۋراسى ارقىلى بەكىتىلەدى. بۇل تالاپ ساقتالماعان جەردە كەز كەلگەن «بەكىتۋ» – قۇقىقتىق ءمانى جوق دەكلاراتسيا عانا. دەمەك، عىلىمي نەگىزسىز اكىمشىلىك شەشىم قابىلداۋ قانشالىقتى قاتە بولسا، قۇقىقتىق ءراسىمسىز عىلىمي ۇسىنىستى مىندەتتەۋ دە سونشالىقتى نەگىزسىز.

وسى تۇرعىدان قاراعاندا، شەنەۋنىكتەردى باسىم قويۋ – عىلىمي نەگىزدى ىعىستىرۋ، ال عالىمداردى ابسوليۋتتەندىرۋ – قۇقىقتىق ءراسىمدى ەلەمەۋ دەگەن ءسوز. ەكى جاعدايدا دا ناتيجە بىردەي: جۇيەسىزدىك، تۇراقسىزدىق، قايشىلىق. پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ تەتىگى وسى ەكى شەكتەن دە الشاق بولۋعا ءتيىس. ول عىلىمي دالدىك پەن قۇقىقتىق ءراسىمنىڭ ۇيلەسىمىنە سۇيەنگەندە عانا ناتيجەلى بولادى.

قالىپتاسقان تاجىريبەدە بايقالىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلە – ۇسىنىمدىق سيپاتتاعى شەشىمدەردى مىندەتتى نورما رەتىندە كورسەتۋ. بۇل – ينستيتۋتسيونالدىق شەكارانى بۇزۋ. كونسۋلتاتيۆتىك ورگاننىڭ ۇسىنىمى عىلىمي تالقىلاۋدىڭ ماتەريالى بولۋعا ءتيىس، ال ول قۇقىقتىق اكت دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن جاعدايدا، ءتيىستى زاڭدىق راسىممەن بەكىتىلۋى قاجەت. وسى ءتارتىپ ساقتالماسا، تەرمينولوگيالىق ساياسات عىلىمي دالدىكتەن اجىراپ، اكىمشىلىك ەرىككە تاۋەلدى كۇيگە تۇسەدى.

پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋ بارىسىندا «كىمدى تىڭداۋ» ەمەس، «قانداي ءتارتىپتى ساقتاۋ» شەشۋشى مانگە يە. عىلىمي نەگىزسىز قابىلدانعان اكىمشىلىك شەشىم دە، قۇقىقتىق ءراسىمسىز ۇسىنىلعان عىلىمي تۇجىرىم دا تولىققاندى ناتيجە بەرمەيدى. تەك عىلىمي ساراپتاماعا سۇيەنگەن، قۇقىقتىق راسىممەن بەكىتىلگەن جانە اكىمشىلىك تۇرعىدان ساۋاتتى ىسكە اسىرىلعان شەشىم عانا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.

– ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىز قانداي؟

– قازىرگى تالقىلاۋدىڭ وزەگىندە اتاۋ ماسەلەسى ەمەس، ۇلتتىق گەرالديكانىڭ عىلىمي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۇر. سوندىقتان وڭىرلەردىڭ رەسمي تاڭبالارىن اتاۋدا كەزدەيسوق نەمەسە جالپىلاما تەرميندەردەن باس تارتىپ، گەرالديكالىق تابيعاتىنا تولىق سايكەس كەلەتىن ۇعىمداردى بەكىتۋ قاجەت.

«وڭىرلىك نىشان» اتاۋى عىلىمي تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيدى. سەبەبى «نىشان» ۇعىمى بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق مارتەبەسى بار رەسمي تاڭبانى ەمەس، جالپىلاما بەلگى مەن يشارانى بىلدىرەدى. ادەبيەتتە، مادەنيەتتە نەمەسە پۋبليتسيستيكادا قولدانىلۋى مۇمكىن بولعانىمەن، گەرالديكا سياقتى ناقتى عىلىمدا ونىڭ مازمۇنى تۇراقسىز. سوندىقتان رەسمي بەكىتىلگەن وڭىرلىك گەربتى «نىشان» دەپ اتاۋ عىلىمي تۇرعىدان دا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا دۇرىس ەمەس.

ال «وڭىرلىك ءرامىز» ۇعىمى مۇلدە باسقا دەڭگەيدەگى كاتەگوريا. ول بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ تاريحي جادىن، مادەني كودىن، قۇقىقتىق مارتەبەسىن جانە قوعامدىق بىرەگەيلىگىن بىلدىرەتىن رەسمي تاڭبا رەتىندە تانىلادى. بىراق مۇنىمەن دە شەكتەلۋگە بولمايدى. وڭىرلىك گەربتىڭ وزىندىك ۇلتتىق اتاۋى بولۋعا ءتيىس.

مەن وسى تۇرعىدان «ءتولتاڭبا» تەرمينىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىن.

بۇل اتاۋ كەزدەيسوق تاڭدالعان جوق. قازاق گەرالديكاسىندا مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى نەگىزگى ءرامىز – ەلتاڭبا. «ەلتاڭبا» ءسوزى ۇلتتىق سانادا ورنىققان، عىلىمي اينالىمدا قالىپتاسقان جانە حالىقارالىق گەرالديكالىق تۇسىنىككە تولىق سايكەس كەلەدى. ەندەشە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى گەرب تە سول جۇيەنىڭ جالعاسى رەتىندە اتالۋعا ءتيىس.

«ءتولتاڭبا» تەرمينى وسى تالاپتاردىڭ بارىنە جاۋاپ بەرەدى. مۇنداعى «تاڭبا» – گەرالديكالىق بەلگى ۇعىمىن بىلدىرسە، «ءتول» ءسوزى بەلگىلى ءبىر وڭىرگە تاندىكتى، ءتول يەلىكتى، تاريحي ساباقتاستىقتى بىلدىرەدى. باسقاشا ايتقاندا، ءتولتاڭبا – بەلگىلى ءبىر وبلىستىڭ، قالانىڭ نەمەسە اۋداننىڭ وزىندىك تاريحي بولمىسىن بەينەلەيتىن رەسمي گەرالديكالىق تاڭبا.

مىسالى، تۇركىستاننىڭ ءتولتاڭباسى دەسەك، ول جاي عانا سۋرەت نەمەسە ەمبلەما ەمەس، تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ تاريحي مۇراسىن، رۋحاني مارتەبەسىن جانە ايىرىم بەلگىسىن بىلدىرەتىن رەسمي ءرامىز بولىپ شىعادى. سول سياقتى اتىراۋدىڭ ءتولتاڭباسى، ۇلىتاۋدىڭ ءتولتاڭباسى نەمەسە الماتى قالاسىنىڭ ءتولتاڭباسى دەگەن اتاۋلار سەمانتيكالىق جاعىنان دا، قۇقىقتىق جاعىنان دا وتە ءدال ەستىلەدى.

الەمدىك تاجىريبەگە قاراساق، كوپتەگەن مەملەكەتتەردە ۇلتتىق جانە ايماقتىق گەرالديكا اراسىندا ناقتى يەرارحيا قالىپتاسقان. ماسەلەن، گەرمانيادا فەدەرالدىق گەرب پەن وڭىرلەردىڭ گەربتەرى، يسپانيادا مەملەكەتتىك گەرب پەن اۆتونوميالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ گەربتەرى، پولشادا مەملەكەتتىك گەرب پەن ۆوەۆودستۆولاردىڭ گەربتەرى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىلگەن. قازاقستاندا دا ءدال وسىنداي قۇرىلىم قالىپتاسۋى قاجەت.

سوندىقتان «ەلتاڭبا – مەملەكەتتىك دەڭگەي»، «ءتولتاڭبا – وڭىرلىك دەڭگەي» دەگەن قاعيدات ۇلتتىق گەرالديكانىڭ تابيعي ءارى لوگيكالىق مودەلى بولار ەدى. بۇل تەك جاڭا تەرمين ۇسىنۋ ەمەس. بۇل – وڭىرلىك رامىزدەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ، ۇعىمدىق شاتاسۋدى جويۋ جانە پرەزيدەنت تاپسىرماسىندا ايتىلعان مازمۇندىق ءارى پىشىندىك بىرىزدىلىكتى عىلىمي نەگىزدە قامتاماسىز ەتۋ.

شىن مانىندە، ءتولتاڭبا – ءوڭىردىڭ تولقۇجاتى. وندا سول ايماقتىڭ تاريحى، مادەنيەتى، گەوگرافياسى، قوعامدىق ەرەكشەلىگى مەن تاريحي جادىن قۇرايتىن بەلگىلەر جيناقتالادى. سوندىقتان ءتولتاڭبا جاساۋ – سۋرەت سالۋ ەمەس، تاريحي جاۋاپكەرشىلىك پەن عىلىمي دالدىكتى تالاپ ەتەتىن مەملەكەتتىك ماڭىزى بار جۇمىس.

ەگەر ءبىز وڭىرلىك رامىزدەردى جۇيەلەۋدى شىنىمەن ماقسات ەتسەك، وندا ماسەلە تەك تاڭبالاردىڭ سىرتقى ءپىشىنىن بىرىزدەندىرۋمەن شەكتەلمەۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن ولاردىڭ عىلىمي اتاۋى، قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە گەرالديكالىق جۇيەدەگى ورنى ناقتىلانۋعا ءتيىس. وسى مىندەتتى شەشۋدىڭ ەڭ قيسىندى جولى – «وڭىرلىك ءرامىز» ۇعىمىن قۇقىقتىق سانات رەتىندە بەكىتىپ، ونىڭ ناقتى گەرالديكالىق كورىنىسىن «ءتولتاڭبا» اتاۋىمەن ايقىنداۋ.

«ءتولتاڭبا» تەك بالاما ءسوز رەتىندە ەمەس، ۇلتتىق گەرالديكانىڭ جاڭا عىلىمي كاتەگورياسى, ەلتاڭبانىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدەگى لوگيكالىق جالعاسى, ءارى پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋدىڭ كونتسەپتۋالدىق نەگىزى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن – جەتىسۋ وبلىسى ءتولتاڭباسىنىڭ اۆتورى ەسەت داۋرەنباەۆ

Abai.kz