«Tasdiyq» traktaty (qazirgishe 38-shi qara sóz) – Abaydyng ekinshi qoljazba kitaby, ghaqliya múrasy ishindegi shyn irisi, ghalamaty. Onyng ózegi – «Ghalam birligi» iydeyasy. Atalmysh enbek últtyq brendimiz, qazaq aqyl-oyynyng shyny bolghandyqtan ony berisi týrki әlemi, әrisi býkil jer shary túrghyndaryna tanytu – abaytanu ilimi aldyndaghy keleli mindet. Oghan qarlyghashtyng qanatymen su sepkendey bolsa da, óz ýlesimdi qospaqpyn.   

 «Ýsh tanymaq» – ghalam birligining formulasy

Abay hakimning «Tasdiyq» traktaty avangard iydeyalargha toly. Manyzdy emesi joq. Bolmys shetsiz, sheksiz. Jaryq dýnie – onyng tómengi qabaty, kórinetin bóligi. Ony Abay ýshinshi anyq sanaghan (birinshisi – Jaratushy, ekinshisi – o dýniye, yaky aqiyret). IYә, jer beti, tabighat – adam balasy tirshilik etetin qútty meken. Alla taghala solay jaratqan. Biraq, biraq... jaralys syry jerde emes, ony Ruh әleminen izde! Jer betindegi barlyq tirshilik qúbylystarynyng jospary sonda jasalyp qoyylghan. Abay júmbaghyn ashatyn kilt – osy arada!

Sonymen, «Tasdiyq» traktatyna kirisip, onyng bastapqy teziysin oqiyq: «Qashan bir bala ghylym-bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng aty adam bolady». Atyn adam qylatyn ol qanday ghylym-bilim eken? Múny oishyl bylaysha naqtylaghan: «Sonan song ghana Alla taghalany tanymaqtyq, ózin tanymaqtyq, dýniyeni tanymaqtyq, óz adamdyghyn búzbay ghana paydaly men zalaldy aiyrmaqlyq sekildi ghylym-bilimdi ýirense, bilse dep ýmit qylmaqqa bolady». Mine, Abay bala ýirense, bilse dep atap otyrghan tórt nәrse – ýsh tanymaqtyq jәne bir aiyrmaqlyq! Kókirek kózi ashyluy osy tórteuge tәueldi. Múny bilmegen pende ómirden tiri ólik bop ótpekshi. Ol qalyng túmangha tap bolghan nemese eskeksiz qayyqpen tenizge shyqqan beybaqtay adasudan kóz ashpaytyn bolady.

Sóitip, traktat mazmúnyn ashatyn kilt – keltirilgen teziys. Óitkeni, tuyndy soghan sәikes jazylghan, qúramdas tórt bólimnen túrady.

Tórteuding songhysy – paydaly men zalaldy aiyrmaqlyq. Ol – is-әreket nemese tәjiriybelik filosofiya. Ony keyinge qaldyra túryp, aldymen Abaydyng «ýsh tanymaqtyq» teoriyasyn talqygha salmaqpyz. Ýsh tanymaq traktat mazmúnyn nelikten kóktey ótedi? Osyny týsinip alu manyzdy.

«Ýsh tanymaq» degenimiz – ghalamnyng ýsh qabaty (Alla – adam –  dýniye). Búlar «adamnyng ghylymy» degenning bәrin qamtityn absolut. Ýsheuden tys eshtene de joq. Jaralys birligin bilgen, ýirengen balanyng sanasy sәuleli, esi býtin bolmaq. Abay: «Eng bolmasa shala ýirensin» deydi. Álbette, últtyq tәrbiyening irgetasy da osy arada (ýsh tanymnan maqúrym qalghan, eng bolmasa shala ýirenbegen qanshama adamnyng taghdyry talqan boldy desenizshi).

Shyny kerek, «ýsh tanymaq» janalyq tanym emes. Ghylymda ony «Úly ýshkil» («Velikaya Triada») deydi. Bolmystyng qúramdas ýsh bóligi (Qúday, adam, dýniye) degen maghynada. Keyde makrokosm (ýlken ghalam) jәne mikrokosm (kishi ghalam) delinedi. Makrokosm degenimiz – ruhany jәne materialdyq jaqtar tútas qamtylghan sheksizdik. Mikrokosm degen – jan, ruh jәne tәnnen túratyn adam bolmysy. Ekeui qos tamshyday úqsas. Adam balasy – úshy-qiyry joq gharyshtyq bolmystyng tittey kóshirmesi sanalady.

Qoryta aitqanda, «ýsh tanymaq» ilimi – ghalam birligining formulasy (zany). Ol –  ghylym-bilimning de, tәrbiyening de qaynary. Es-aqyldyng býtindigi – ony bilu, sezu dengeyimen ólshenbek. Eger bala ýsh tanymdy, azdy-kópti bolsa da, ýirense, bilse aty adam bolary hәm dýniyege bir kirpish bop qalanary haq. Ýsh tanymaq ilimi jayly aitpaghymyz әzirge osylar, endi Abay maqsúty degenge keleyik.

Abay maqsúty – haqiqatty jetkizu

Jastargha tәrbie bergen kezende Abay: «Maqsútym – til ústartyp, óner shashpaq, Nadannyng kózin qoyyp, kónilin ashpaq» (1887) deydi. Búl jerde «maqsút» sózi – adam sanaly týrde iyghyna alatyn ruhany jýk (ghylymy leksikada «missiya») degen maghynany bildiredi. Oi-órisi, sanasy shapshang tolysqan tústa maqsút ta ózgermek. Abaydyng jana maqsútty kózdegeni – 1894-1895 jyldar. «Áuelde bir suyq múz aqyl zerek», «Lay sugha may bitpes qoy ótkenge», «Ólse óler tabighat, adam ólmes», «Kók túman – aldyndaghy keler zaman»,  «Alla degen sóz jenil» sekildi pәlsapalyq iri ólenderi jayshylyqtan tumaghan. Sonymen birge, pendelik minez, adaldyq, ózin tanu, Allanyng hikmetin sezu kóterilgen  qarasózder óz aldyna bir tóbe.

Sóitip, jasy eluden asqan Abaygha týpki sebep pen haqiqat (tura jol) perdesi týrile bastaghan-dy. Onyng ghajayyp, yaky ghalamat dep aitarlyq jemisi – «Tasdiyq» traktaty (arabtyng «tasdiyq» sózining mәnisi – haqiqatty izdeu). Ol qasiyetti kitaptargha negizdelgen, әlemdik dengeyde – «dýnie oiran bolmauy» kózdelgen tuyndy. Atalmysh risalada bolmysty tútas qabyldau,  Allagha ghashyqtyq mәnisi, pendelikting kәmalaty, Haq joly, dinning ishki mәni, imannyng tazalyghy siyaqty problemalar qamtylghan jәne sheshimin tapqan.

Osy tústa byltyrghy jylghy ruhany oljamyz – 1896 jyly svyashennik Leonid Pokrovskiy men Abay (Ibragiym) Qúnanbayúly arasynda bolghan súhbatqa búrayyq. Din – adam men Allany baylanystyratyn nәrse. Yaghny onyng dәni, ishki mәni – mahabbat sezimin oyatu hәm kópshilikti Haq jolyna salu. Shirkeu qyzmetkeri men Abaydyng arasyndaghy súhbat negizinen osy mәsele tónireginde órbigen-dýr.

Abay janaghy tereng mәselege tótesinen kóshedi. Svyashennik Leonidting óz auzynan estiyik: «Bolishinstvo izuchaet magometanstvo po perevodam, y vse perevody, v tom chisle y G. Sablukova, vesima ne praviliny. Ya, govoriyl, Ibragiym, rabotaiy nad vosstanovleniyem istinnoy religiy magometanskoy v tom viyde, v kakom dal ee Magomet.  ...Magomet, mejdu prochiym, nikogda ne uchil o svyashennoy voyne, on vsegda pooshryal zanyatiya naukoy, propovedyval lubovi ko vsem ludyam» (maqala atauy – «Zapisky Kirgizskogo missionera svyashennika Leonida Pokrovskogo za 1896 god».    – «Pravoslavnyy blagovestniyk» jurnaly. – Mәskeu, 1897 j. – №9 ).

Mәtindi múqiyat oqyghan adamnyng qiyrdaghy Shynghystau baurayynda jatqan Abaydyng «islam dini qazir –  formasy bar, ruhy joq, men sony qalpyna  keltirmekpin!» degen synay tanytqanyna qayran qalary sózsiz. Netken asqaq arman, biyik mindet desenizshi! Payghambarymyz (s.gh.s.)-nin  ýiretkeni – «ghylymgha inkәrlik pen adamzattyng bәrin sýng, oghan jekkórushilik pen soghys jat» degeni nege túrady?! Mine, búl Qúrannyng tәuliyine (shyn maghynasyna) qanyq kisining sózi. Amal qansha, Europada ghylym dindi jengeni sekildi, islam ishki mәndi formasy, dәndi qauyzy jendi. Oghan payghambarymyz Múhammed (s.gh.s.) ýmbetining sýnnit jәne shiit bolyp ekige jaryluy aiday aighaq.

Abyz Abay kiyeli tórt kitapty týgel teksergen. Bәrine ortaq nәrse – Alla taghalanyng salghan joly, yaghny mahabbat pen ghadalәt zany ekenin bilgen. «Búlardyng kerek emes jeri joq, kirispeytúghyn da jeri joq. Ol – jaratqan Tәnirining isi» deytini sol. Biraq dinning syrtqy formasy jenip, Tәnirining isi (әmiri, zany) bastapqy mәnin joghaltuy mýmkin: «Din adamdy bir bauyr qylmaq edi, Ony bólip, dúspandyq qaru jasar» (Shәkәrim). Abay  «Tasdiyqta»: «Tәnirining isin oilan» degen hadiske, «Qúday adal adamdardy sýiedi» degen ayattargha eshkimning yqylasy, kónili men ghylymy jetip qúptaghanyn kórgenim joq» deydi.  Búl hәlden aryldyq deuge qazir de auyz barmaydy.

Sóitip, biz taldau jasaghan Abay 1896 jyly svyashennikke aitqan bir auyz sózi –  әlemdik oilau shenberine kóterilgenining aishyqty kuәsi.

«Ýsh tanymaq» – Abaydyng tól ilimi

Aytpay ketu jaramas, Abay ilimi, ghylymy janalyghy desen, boldy, bitti, búl neghylghan asyra maqtau, býlk etpes bóspelik dep búrtiya qalatyn jandar aramyzda barshylyq. Onyng sebebi, ruhany ezgige týsken, ensesi basylghan halyqpyz, Batys ilimining bәrin altyngha balap, aqylgha salmay-aq, oghan bas úrugha әzir túramyz.  Biraq shyndyq – qymbat. Sol shynnyng kózimen qarasaq, Abay – fenomen qúbylys. Ol ózining tughan halqyna әuliye-hakim bolyp jiberilgen, ruhany shyngha shyqqan ilim iyesi. Ghalamdy eng biyikten tanyghan adam – geniy, kemenger, ol barlyq adamzattyng ruhany ústazy. Mine, Abay, Shәkәrim jayly osyny aitamyz.

Adamgha janynan ilim shygharu búiyrmaghan, búl – aksioma.  Ilim degenimiz – tabighatta jәne tylsym әleminde Jaratushy bar qylyp jaratqan, biraq syryn ishine býkken zandylyqtardy ashu.  «Meniki dep jýrgenning bәri Oniki» (Abay) demekshi, adam enshisi – Allanyng sheksiz hikmetterin birtindep ashyp, onan payda alugha sayady. Platon, әl-Farabi, Yassaui, Kant, Gegeli, meyli, Niuton, Darvin (evolusiya zany), Marks (ekonomika zanyn ashqan), Mendeleev deyik, qay qaysy da búryn beymәlim syr ya zandy ashyp tarihta qalyp otyr emes pe. «Tasdiyq» traktatyna qalam terbegen Abay ilim, jýie jasamaq niyetten ada. Tәniri erekshe aqyl men ótkir sezim darytqan, aqiqatty qabyldau qabileti (intuisiya) óte kýshti geniy bolghandyqtan ózine ashylghan tylsym dýnie syrlaryn qaghaz betine týsirgen. Boldy, bitti. Áuliye-hakim boludyng mәnisi osy arada.

Qala qalama, jaralys syryn týptep qoparu – Tәniri әmirimen Abaygha búiyrghan. Alayda Abay ilimi batys oqymystylary týgil, islam әlemine de mәlimsiz. Mine, qazaq ghylymy kýsh salugha tiyisti jәitting biri osy.

«Ýsh tanymaq» – Abay ilimi deuge dәlelder qaysy? Osyghan kósheyik.

Ghalam ýsh qabat, onyng qúramdas ýsh bóligi – Alla, adam, dýniye. Kәne, búghan kim talasar?! Alayda atalghan ýshkildi týptep qoparghan, olar birligin búltartpastay dәleldegen ghylymy traktat bar ma jaryq dýniyede? Mine, qúpiyanyng kókesi osy arada.

Europa pәlsapasynyng Kant, Gegeli syndy myqtylary týpki haqiqatqa jete almady.  Tylsym syryn mengere almaghandyqtyng aighaghy – batys әleminde mistisizm, ezoterizm, sonday-aq, ekzistensizm (ómir mәnin izdeushilik) deytin jýie, ilimder payda boldy. Qay qaysy da, shyny kerek, materializmning әri jaq-beri jaghy. Batystyng maqtan tútatyn psihologiya ghylymyn Shәkәrim: «Jan joq» – deydi psiholog, – Sau adam múny úghar ma?» dep syngha alady. Sóitip, kindigi progresske baylanghan batystyng pәlsapasy tyghyryqqa tirelip-aq otyr. «Europanyng batuy» («Zakat Europy») demekshi, búl jaghday onalar, týzeler deuge ýmit joqtyng qasy.

Shyghys pen Batys aiyrymy nede? Batys әlemi kisini zan-zәkónimen tәrbiyeleydi, oghan tirshilik damuy manyzdy, sol sebepti syrtqy ghylym – naqliya jýirigi. Shyghystyng ereksheligi – tәlim-tәrbiyesi qúdayshylyq (sharighat, salt-dәstýr arqyly), jýrek tazaruy manyzdy, ishki (batini) ghylym – ghaqliya jýirigi. Demek, ruhany túrghydan ekeui – eki әlem.

«Ghaqliya jýirigi» degennen shyghady, «olar ashpaghan bolmys syry, sirә da, joq» dep әuliyelik statusqa jetken ataqty sufizm ókilderine (ibn Rushd, ibn Arabi, әl-Kindi, ibn Tufeyli, Mәulana Rumy jәne t.b.) jýginemiz. Biraqta «Tasdiyq» dengeyinde ghylymy risala, traktat bar ma? Ghalam birligi, Alla men adam bolmysy, haq joly, pendelikting kәmәlaty syndy haqiqatty Abayday úqtyrghan danyshpanyng qaysy? Joq, kóre almadyq (qazir internet zamany ghoy, әrkim ózi teksere alady). Mysalgha islamnyng úly ghalymy әl-Ghazaliyding «Ihiya» («Ihiya ilm ad-diyn») atty әigili shygharmasyn «Tasdiyqpen» salystyrayyq. Aldynghygha onsha qinalmadyq, oqyp týsindik, al songhyny týsinuge, shyny kerek, ondaghan jyldy sarp ettik. Nege deseniz, svyashennik Pokrovskiyge: «Endigi júmysym – músylman qauymgha din islam ishki mәnin, dәnin týsindiru» demekshi, «Tasdiyqta» Abay ruhaniyat problemasyn keshendi sheshken. Eger «Tasdiyqtyn» avtory nemis, aghylshyn ya arab bolsa she, onda bayaghyda jer-jahandy jaulap, adamzat sanasyna silkinis әkeler me edi, sóitip, dinderdi búrmalau da tyiylar ma edi shirkin...

Osy aitylghandar «ýsh tanymaq» – Abaydyng tól ilimi deuge jetkilikti siyaqty. Ol – ghayyptan týsken  «Tasdiyqtyn» iydeyalyq ózegi, mazmúny. Abay: «Ony ýiren, bil, eng bolmasa shala, sonda mahabbatyng tolady, atyng adam bolady» deydi. El bolashaghy, sóz joq, Qúdaygha qaraghan, jýregi taza, Abay arman etken sanaly úrpaqqa tәueldi. Áytpese joq. Qazaq danalyghy da: «Bala ber, bala berseng – sana ber, sana bermeseng – ala ber» demey me.

Sonymen, «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty. Ondaghy «ýsh tanymaq» (ony «ýsh anyq» desek te oryndy) – ghalamdyq ghylym-bilimning irgetasy.  Oghan «Abaydyng ýsh tanymaq ilimi» dep at qoyyp, jer-jahangha keninen taratyp, tanytu – memlekettik mәsele. Qúday qoldasa, traktat mazmúnyn tórt bólimge bólip, әrbirin shama-sharqymyz jetkenshe taldap, tәpsirlep shyghu aldaghy boryshty sharuamyz bolmaqshy.

Asan Omarov,

abaytanushy

Abai.kz