Býgin belgili abaytanushy ghalym Asan Omarov 75 jasqa tolyp otyr. Mereytoy iyesin tughan kýnimen qúttyqtap oghan zor densaulyq, shygharmashylyq tabys tiley otyryp, Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» kitabyn taldaghan әdebiyet synshysy Núrghaly Mahannyng «Abaydyng «Tasdighy» tәpsirlendi» zertteu enbegin oqyrman nazaryna úsynyp otyrmyz.

«Abai.kz» redaksiyasy

Últ kósemi Álihan Bókeyhannan bastau alyp, irge tasyn ghúlama ghalym Múhtar Áuezov qalaghan qazaq әdebiyetindegi «Abaytanu» ghylymy ýshin ótken 2025 jyl men ýstimizdegi 2026 jyldar asa tabysty jyldar boldy dep esepteymiz. Búlay aituymyzdyng sebebi: 2025 jyly «Abaytanu» ghylymyna sýbeli eki ýles qosyldy. Onyng birinshisi M.Áuezov atyndaghy Ontýstik Qazaqstan uniyversiytetining dosenti Aqjol Qalshabek pen PHD doktorant Ázimhan Isabekting qúrastyruymen demeushiler qarajatyna jaryq kórip, jariyagha shyqqan «Abay. Mýrseyit Bikiúlynyng qoljazbalaryna sýienip jasalghan transkripsiya» atty enbek bolsa, ekinshisi; 2025 jyldyng 4-qyrkýieginde «Egemen Qazaqstan» gazetine jariyalanghan Sayat Baymúratúlynyng «Túlgha turaly tyng derek» atty Abay Qúnanbayúly haqyndaghy aqparatty-zertteu maqala.

Eng ókinishtisi sol: búl atalmysh enbekter turaly Asan Omarovtan ózge birde-bir «belgili abaytanushylar» júmghan auzyn әli asha qoyghan joq. Auyr sezimge jeteler tragediyalyq jaghday...

Dәl osynday janalyqtar bizding Abay sekildi «últ ústazy» dәrejesindegi qytaydyng Konfusiyi, nemese aghylshynnyng Shekspiyri, bolmasa nemisting Getesi turaly bolsynshy, olar jariyagha jar salyp, ol enbekterdi býge-shigesine deyin taldap, әlemdik dengeydegi aqparatqa ainaldyrar edi. Bizge kýiis-týiisi joq bolsa da, dýniyejýzilik kólemdegi «intellektualdy mýmkinshilikterimizdi» kórsetu ýshin, bizding kóbimiz múnday dýrmekke qosylyp ta keter me edik, kim bilsin...

Ózgeni zor, ózindi qor sanaytyn otarlyq sanadan әli aryla almay kele jatqan bizding ziyaly qauym, úly danyshpanymyz Abay ómiri men shygharmashylyghyna baylanysty «Abaytanu» ghylymyna jana qosylghan ýles-janalyqtargha «mәu» dep basyn kóteruge de jaramady. Sharasyzdyqtan ótken ghasyrdaghy últ ziyalylarymyzdyng izimen «ay-qap», «ay-qap», «Ayqap» dep, múz shaynap, túz jalaudan ózge shara bolmay túr...

Al, «Abaytanugha» qosylghan ýshinshi ýles – Abay shygharmashylyghyna baylanysty kez-kelgen mәselege ózindik kózqarasy men pikirin ashyq aitatyn, Abay Qúnanbayúly shygharmashylyghyna qatysty «Býgingi abaytanu», (2011) «Abay: ashylmay kelgen qyrlary», (2015) «Abay shygharmalarynyng hronologiyasy», (2017) «Senzurasyz Abay», (2020) «Abay ruhaniyaty», (2025) zertteu enbekterining avtory, bar sanaly ghúmyryn últymyzgha Abaydy tanytugha baghyshtap, búl kýnde Abay ruhany әlemining «shyraqshysyna» ainalyp otyrghan filosof-ghalym Asan Omarov aghamyzgha tiyesili.

Mine, osy Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» dep atalatyn, 2026 jyly Almaty qalasy «ADAL kitap» baspasynan jaryq kórgen ghylymy monografiyalyq enbegi – bizding oiymyzsha, songhy eki jyldaghy «Abaytanu» ghylymyna qosylghan ýshinshi ýles.

Tәpsir (tafsiyr) – terennen týsindirip, taldau degen maghyna beretin arab sózi. «Abaytanu» ghylymy tarihynan habary bar oqyrman retinde aitarym: Arnayy dayyndyghy joq, qarapayym oqyrmannyng týsinuine auyr, biz qazir 38-qarasóz dep atap jýrgen Abaydyng «Ghaqliyat Tasdiqat» dep atalatyn ghylymy traktatyn әli eshkim de qalyng oqyrman qauymgha týsindirip, tәpsirlegen joq-ty. Sondyqtan da, Abay «Tasdighynyn» tәpsirlenui, qarapayym oqyrmangha – quanysh, al, «Abaytanu» ghylymyna – janalyq, hәm tabys. Sebebi, Ghylym – ghylym ýshin emes, Ghylym – halyq ruhaniyaty ýshin.

Allany tanu, ózin tanu jәne jaratylys dýniyeni tany otyryp, pendening jan-jaqty jetilgen kemel adamgha jetu joldarynyng mәseleleri qarastyrylghan Abaydyng «Ghaqliyat Tasdiqat» enbegi – tilge jenil bolsa da, týsinuge auyr, kýrdeli enbek ekenin jogharyda aityp óttik. Búl enbekti týsinu ýshin filosofiya, teologiya, әleumettanu ghylymdarynan ghana emes, adamzatqa kókten týsken qasiyetti tórt kitap, Taurat, Zabur, Injil, Qúran Kәrimnen de habary bar, intellektualdyq mýmkindigi jogharghy dengeydegi oqyrman bolu shart.

Abaydyng «Tasdiqaty» sóz bolghanda, jan-jaqty bilim iyesi akademik Rymghaly Núrghaly aghamyzdyng әdebiyetshi ghalymdar arasynda tarap ketken: – Ýsh akademik otyryp, myna qara shaldyn, – dep aitady deydi, qabyrghadaghy Abaydyng suretin núsqap: – 38-qarasózin taldap, týbine jete almay әbden boldyrdyq. Bir qara shal ýsh akademikti esinen tandyrdy, – degen sózi eske týsip otyr. Akademik aghamyzdyng 38-qarasóz dep otyrghany – Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqaty».

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqatynyn» 38-qarasóz atalu sebebin Asan Omarov: «Tasdiq – ateistik iydeologiyagha qarama-qarsy shygharma. Soghan qaramastan Abaydyng 1933 jylghy túnghysh tolyq jinaghyna endi. Búl – stalindik týrmening ajal tyrnaghynan endi bosanghan Múhtar Áuezovting azamattyq erligi. Biraq, úly jazushy traktatqa «38-qarasóz» degen janasha at qoyyp, ony ózge qarasózderding arasyna jasyrugha mәjbýr boldy», – dep týsindiredi. (A.Omarov. 4-5-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Filosof ghalym Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» monografiyasy: 1. «Allany tanymaq», 2. «Ózin tanymaq», 3. «Dýniyeni tanymaq»,4. «Paydaly men zalaldy aiyrmaq», 5. «Tasdiyq» pen «Ýsh anyq» sabaqtastyghy atty bes bólimnen túrady hәm «Ghylym», «Ilim», «Maqsat», «Maqsút» jәne «Ghalam birligi teoriyasy» atty úghymdargha týsinik berilgen.

Býgingi bizding úghymymyzdaghy Ghylym – qúbylystar men әreketterding zandary men qaghidalaryn, tәrtibi men qúrylymyn, tәjiriybe men baqylaugha naqty esepteulerdi qoldanyp, qorshaghan orta turaly jýieli týsinik qalyptastyratyn tanym salasy.

Bir sózben aitqanda, tәjiriybe men baqylau, naqty esepteulerge sýiengen ghylym – qorshaghan ortany zertteydi. Ghylym turasyndaghy búl anyqtama – batys jýiesi boyynsha bilim alghan bәrimizge týsinikti ortaq tújyrym.

Al, Ejelgi Shyghystaghy islam әleminde ghylym – Allanyng ghylymy jәne Adamnyng ghylymy dep ekige bólingen.

Allanyng ghylymy – ghajayyp sheberlikpen Alla jaratqan ghalam yaghni, bizge kórinip túrghan jaratylys.

Adamnyng ghylymy – әrnәrsening týbin, hikmetin bilmekke yntyqpenen tabylatyn jan azyghy mәselesin qarastyratyn ruhany әlem. Bir sózben aitqanda, adamnyng ghylymy – Alla ghylymynyng zәredey bir bólshegi. Adamnyng ishki ruhany әlemi men jaratylys syryn birge, bir ýilesimdilikte (garmoniyada) qarastyratyn ghylym – Allanyng bir sipaty dep týsindiriledi Islam әleminde.

Ghylym turasyndaghy batystyq jәne shyghystyq kózqarastardy salystyra zerttegen A.Omarov: «Europanyng qayta órleu dәuiri ghylymgha degen kózqarasty ózgertti. Mәselen, ataqty nemis oishyly IY.Kant (1724-1804): «Metafizika» degen – transsenttik, yaghni, ony tanyp, bilu mýmkin emes nәrse. Oghan bes sezim mýshesi dәrimensiz, demek, ghylym bola almaydy», – degen baylamgha keledi. Osylaysha, «ghylym» úghymynyng shenberi taryldy. Jan syry syrt qalyp, jaratylys syryn tanu ghana «ghylym» delindi. Biz batys yqpalyndaghy elmiz. Ghylym – tek materialdyq әlemdi tanyp-bilu qúraly dep biletinimiz sondyqtan.

Qaytalap aitayyq, shyntuaytynda ghylym – dýniyening kóringen (fizika) jәne kórinbegen (metafizika) syryn, yaky ghalamdy tútas qamtityn termiyn. Abay: «Ghylym – Allanyng bir sipaty, ol – haqiqat» dep naqty anyqtama beredi. Ghylymnyng әleuetin: «Ghylymsyz aqiyret te, dýnie de joq. Ghylymsyz oqyghan namaz, tútqan oraza, qylghan qaj eshbir ghibadat  ornyna barmaydy» (10-sóz)  dep úqtyrghan, – deydi. (A.Omarov. 7-8-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Kýlli ghalam Allanyng ghylym-qúdiretimen jaratylghan. Adamnyng ghylymy onyng zәredey ghana bólshegi. «Adamnyng ghylymy, bilimi, haqiqatqa, rastyqqa qúmar bolyp, әr nәrsening týbin, hikmetin bilmekke yntyqpenen tabylady», – degen avtor, óz oiyn Abay sózimen tújyrymdapty. Kelispeske negiz joq.

Europanyng aghartushylyq dәuirining asa yqpaldy oishyldarynyng biri, nemis filosofy IY.Kanttyng «Ghylym» turaly tújyrymyna Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyndaghy aitylghan ghylym turaly oilaryn qarsy qoyghan avtor tәsili – Abaydyng ghylym turaly oilarynyng әlemdik dengeydegi kórinisin naqtylap, aishyqtap bergen.

Enbekte keltirilgen shyghys oishyly Abay men nemis filosofy Kanttyng ghylym turaly tújyrymdary – batys pen shyghystyng ghylym turaly oilarynyng shynayy kórinisi. Qos oishyldyng ghylym turaly kózqarastaryn oy eleginen ótkizer bolsaq, Abaydyng ghylym turaly oiy – kýrdeli de nәrli hәm oy ózegining ústyny tym terende jatyr.

Ghylym turaly Abay tújyrymy – týrli diny ghylymdar yqpalymen jaratushy bir Allany ghylymnan bólip tastap, ghylym men dindi bir-birine qarama-qayshy úghym retinde qarastyryp, ghylymdy qajet etpey otyrghan býgingi qazaq qoghamy ýshin auaday qajet, ózekti oy ekendiginde dau joq.

Abay tújyrymyna sýienip «ghylym» sózin shyghystyq jәne batystyq kózqarastar arqyly jan-jaqty taldaghan avtor: «Ghylym tamyry – teoriya, al, bilim – tamyryn praktikadan tartady. Ómir tәjiriybesinen bilgenderding bәri – bilim. Bilim – bilu, oqu, ýirenu arqyly keledi», – dey otyryp, «Ilim» sózi turaly: «Ilim – ghylymgha tuys úghym. Ereksheligi: ilim – jekege tiyesili; Onyng ashqan zany, qosqan ýlesi. Onyng naqty avtory bar. Mәselen: Konfusy ilimi, Faraby ilimi, Kant,Gegeli, Darvin ilimderi degen sekildi. Qoryta aitqanda, «Abay ghylymy» – tirkesi qatelik emes, alayda, «Abay ilimi» deu dúrysyraq. Óitkeni, ghylym – jalpygha, ilim – jekege qatysty termiyn», – deydi. . (A.Omarov. 8-10-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng asa kýrdeli «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn týsinip oqugha oqushysyn aldyn-ala dayarlaghan avtor, Abaydyng dýniyeni jan qúmary jәne tәn qúmary arqyly týsindiruin talday kele, Abay shygharmashylyghynda molynan kezdesetin «Maqsat» jәne siyrek kezdesetin «Maqsút» úghymdarynyng maghynalyq mәnin Abay shygharmashylyghynan mysaldar keltire otyryp, týsinikti de jenil tilmen óz oqushysyna úghyndyryp ótken.

Asan Omarovtyng payymdauynsha: «Maqsat» – ózgermeli. Ol kýndelikti ómir – tirshilik talabynan tuyndasa, «Maqsút» – jan tileginen tuyndaydy. Onyng sipaty – túraqtylyq.

Tilshi-lingvist ghalymdardyng óz tilindegi keybir sózderding maghynasyn anyq týsinu ýshin, sol sózderding balamasyn shet tilinen izdeytin tәsilderi bar. Mine, osy tәsil arqyly Asan Omarovtyng «maqsat», «maqsút» úghymdary turaly oiyn tújyrymdar bolsaq: «Maqsat-seli», «Maqsút-missiya». Sondyqtan, «Maqsút – alys, ómir – shaq», – degen danyshpan Abay: «Maqsútym – til ústartyp, óner shashpaq», – dep, jan tileginen tuyndaghan ózining ózgermeytin ómirlik maqsatyn sóz etken.

Abaydyng «Ghalam birligi teoriyasy» haqyndaghy: «...Ol «bir» degen ghalamnyng ishinde, ghalam Alla Taghalanyng ishinde», – degen sózderin: «Ghalamdy jaratqan bir Alla. Onan tys eshtene joq. Ne nәrse bar bolsa, sol Onyki. Qúday jalghyz. Ol – Absolut. Qúday arabtiki, qytay, orys ne aghylshyndiki bola almaydy. Diny senim boyynsha jaq-jaq bolyp bólinip, qyrqysu – bilimsizdik», – dep oy qorytqan Asan Omarov: «Sayaz jýzer sayqaldar, ghapyl qalar, Haqiqat ta din-daghy tereninde», – degen Abay sózderimen, Abaydyng «Ghalam birligi» teoriyasy haqyndaghy oilaryn qorytyndylapty. (A.Omarov. 10-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn ghylymy negizde taldap, tәpsirleudi maqsat etken Asan Omarov, aldaghy kezeng oqushygha týsinikti de jenil boluy ýshin «Tasdiyqtyn» «kilt sózi» bolyp esepteletin jogharyda aitylghan úghym men tirkesterge azdy-kópti toqtalyp, tәpsirley ketudi jón sanaghan synayly.

Búl tәsil – kópshil qauym, qarapayym oqyrman ýshin jazylghan Asan Omarovtyng «Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu» enbegining ýlken bir jetistigi dep baghaladyq. Sebebi, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktaty – ghylymy dayarlyghy bar abaytanushylardyng ózi úshyghyna jete almay jýrgen asa kýrdeli enbek. Sondyqtan da, A.Omarovtyng Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatyndaghy kýrdeli úghymdargha «Andatpa» bóliminde aldyn-ala týsinik berui – Abaytanu ghylymyndaghy jana qadam.

Abaydyng «Tasdighyn» tәpsirlep otyrghan abaytanushy ghalym A.Omarov «Ghaqliat Tasdiqattyn» qashan, qalay jazylghany haqynda: «Abaydyng barlyq jinaqtary: «Qarasózderding jazylu merzimi «1891-1898 jyldar» dep kórsetedi. Búl – qatelik. «Tasdiyqtyn» merzimi bólek. Ol – 1899-1902 jyldary jazylghan», - deydi. (A.Omarov. 5-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Osy oiyna dәlel retinde avtor Abaydyng 1898 jyly jazylghan «Ólsem ornym qara jer», «Auru jýrek aqyryn soghady jәi», «Jýregim mening qyryq jamau» ólenderin aita kele: «1898 jyly Múqyr saylauynda úly aqyngha qamshy siltengen-di», – dey kelip: «Soraqy oqighanyng bir ong saldary: Ol Tәniri: «Qorytyndy enbegindi qolgha al, qapy qalma» dep belgi bergendey әser etken Abaygha. Sóitip, 1899-1902 jyldar aralyghyn oishyl mýmkindiginshe oqshaulanyp ótkizedi. Sol tynysh uaqyttyng tamasha jemisi», – «Tasdiyq» traktaty», – dep, Abaydyng «Tasdiqy» Múqyr oqighasynan keyin jazyldy degen oidy tәpsirleydi. (A.Omarov. 5-bet. Abaydyng «Tasdiyq» traktatyn tәpsirleu. Almaty, «ADAL kitap» 2026)

Al, bas abaytanushy M.Áuezov: «Abay Maúqyr oqighasyn, búl kýnge deyin ru basshysy bolyp kelgen Abaydyng sayasy ólimi bolsyn dep, ishtey yrza bolyp, qabyl alghan siyaqty. Sekseninshi jyldardan bastap eki kisi bolyp bólingen Abay syrtqa kórsetip jýrgen tonyn osymen órtegisi keledi», – deydi. (M.Áuezov. 152-bet. Abaydy bilmek paryz oily jasqa. Almaty, «Sanat» - 1997)

Múqyr saylauyndaghy oqighadan song ru basy Abay ólip, shygharmashylyqqa bir jola den qoyghan danyshpan Abay qaldy degen oidy aityp otyrghan M.Áuezov – A.Omarovtyng Abaydyng «Tasdiqy» Múqyr oqighasynan son, 1899-1902 jyldar arasynda jazyldy degen pikirin quattap otyrghanday.

Ghylym ýshin úsaq-týiek degen úghym joq. Abaydy әlemdik dengeydegi oishyl dәrejesine kótergen «Ghaqliat tasdiqat» ghylymy traktatynyng jazylghan uaqyty – Abaytanu ghylymy ýshin tipten de úsaq-týiek mәsele emes. Sondyqtan da, Abay «Tasdiqatynyn» jazylu merzimi turaly bir-eki auyz sóz aitudy jón kórdik.

Aqyn shygharmashylyghynyng biyik shyny, «Ghaqliat Tasdiqat» traktatyn jazu – Abay oiyna 1896-97 jyldar arasynda orala bastasa da, traktatty jazyp bitken uaqyty – 1898 jyldardan keyingi, 1899-1901 jyldar shamasy ma eken dep oilaymyz. Sebebin tarqatyp kóreyik...

1893 jyldan bastap Mәskeudegi provoslav missionerlik qoghamynyng bastamasymen aiyna eki ret shyghyp túratyn «Pravoslavnyy blagovestniyk» jurnalynyng 1897 jyldyng mamyr aiyndaghy №8-9 sandaryna orys missioneri, din qyzmetkeri Leonid Pokrovskiyding «Zapisky kirgizskogo missionera Leonida Pokrovskogo za 1896 god» (Qyrghyz missioneri Leonid Pokrovskiyding 1896 jylghy jazbalary) atty estelik enbegi jariyalanady. Estelikte qazaqtyng úly aqyny Abay Qúnanbayúly haqynda búryn esh jerde aitylmaghan tyng derek sóz bolghan. Estelik maqalany tauyp, «Túlgha turaly tyng derek» degen atpen baspasóz betinde alghash jariyalaghan Astana halyqaralyq uniyversiyteti, óner jәne gumanitarlyq ghylymdary jogharghy mektebining dekany Sayat Baymúratúly. Biz búl maqala turaly týigen oiymyzdy «Derekkózderindegi Abay kitaphanasy» atty maqalamyzda jan-jaqty taldap, kórsetuge tyrystyq. (Qaranyz: Abay.KZ. portaly. 25 qarasha, 2025 jyl.)

Orys missioneri Leonid Pokrovskiy ózining 1897 jyldyng mamyrynda «Provoslavnyy blagovestniyk» jurnalynda jariyalanghan «Zapisky kirgizskogo missionera Leonida Pokrovskogo za 1896 god» atty maqalasynda: «Ya strogy musulimaniyn, no ne takoy, kak Vy dumaete. Ya mnogoe ne priznai, chemu uchiti islam. Koran strashno iskajen, v nem trudno otlichiti istinu ot lji. Mogometi, mejdu prochem, nikogda ne uchil o svyashennoy voyne, on vsegda pooshryal zanyatiya naukoy, propovedoval lubovi ko vsem ludyam. Chto kasaetsya religioznoy ne terpimosti, to vse eto vydumky pozdneyshih mull, glavnym obrazom turkov vydumavshih ee dlya podderjaniya svoego mogushestva, y tatar podpavshih pod vlasti russkih y vechno mechtayshih ob osvobojdeniy ot etoy vlasti. Glavnoy prapovednik nenavisty k nemagometanam – Kazanskaya medrese. Ny v Tursii, ny v Arabii, ny v Persiy – ne propoveduetsya takogo fanatizma, kak v Kazani. V nastoyashee vremya zdesi-to iymenno y iskajaetsya bolee vsego istinnoe magometanskoe ucheniye. Chto kasaetsya russkiyh, to ony ne iymeiyt dostatochnogo znaniya magometanstva, ne postigly vsu glubinu  ego. Bolishinstvo izuchaet magometanstvo po perevodam, a vse perevody, v tom chisle y G.Sablukova vesima ne pravilinyi. Ya, govoriti Ibragiym, rabotaiy nad vosstanavleniyem istinnoy religii  magomatanskoy v tom viyde, v kakom dal ee Magomet. Posle smerty moey trudy moy prochitait magometane y mojet byti naydutsya prodoljately moego dela»  (Provaslavnyy Blagovesniyk. №9, May. 1997 god)  (Qazaqshasy: Men shynayy músylmanmyn, biraq siz oilaghanday (músylman) emespin. Islam oqytyp ýiretetin kóp nәrseni moyyndamaymyn. Qúran qatty búrmalanghan. Onda aqiqat pen jalghandy ajyratu óte qiyn. Múhammed payghambar eshqashan (din ýshin bolatyn) qasiyetti soghysty nasihattaghan emes. Ol әrdayym ghylymmen ainalysqandy qoldap, adamzatty mahabbatpen sýidi nasihattady. Diny tózimsizdik – keyingi moldalardyng әsirese, týrikterding óz biyligin saqtap qaluy men tatarlardyng orys biyligining bodandyghynan qútylsaq degen armanynan tuyndaghan amal. Músylman emesterge óshpendilikti nasihattaytyn basty ortalyq – Qazan medresesi. Týrkiyada, Arab elderinde, Parsyda – Qazandaghyday diny fanatiyzimdi nasihattamaydy.

Qazirgi kezde, islam  dinining qatty búrmalanyp jatqan jeri – Qazan. Orystar islam ilimin jetkilikti dәrejede bilmeydi, onyng terendigin týsinbeydi. Orystardyng kópshiligi islamdy audarmalar arqyly oqidy. Al, barlyq audarmalar, onyng ishinde G.Sablukov audarmasy da – qate.  Men – dedi Ibragim – islam dinining Múhamed payghambar qaldyrghan shynayy aqiqat núsqasyn qalpyna keltirumen ainalysyp jýrmin. Men ólgennen keyin mening enbekterimdi músylmandar oqyp, bәlkim mening isimdi jalghastyratyndar tabylar.» Erkin audarghan N.Mahan)

«Men islam dinining Múhamed payghambar qaldyrghan shynayy aqiqat núsqasyn qalpyna keltirumen ainalysyp jýrmin», – dep, Abaydyng óz auzymen aitqan sózderinen «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatynyng jazylu sebebin anyq angharamyz.

Alayda, bizge keregi «Tasdiyqtyn» jazylu sebepteri emes, «Tasdiyqtyn» jazylghan uaqyty.

Missioner Leonid Pokrovskiy Abay auylyna 1896 jyldyng 5-qyrkýieginde kelgenin óz jazbasynda anyq jazghan. «Islam dinining aqiqat núsqasyn qalpyna keltirumen ainalysyp jýrmin», - degen Abay, búl uaqytta «Ghaqliat Tasdiqatty» bitire qoymaghany – anyq.

Bәlkim ol kezde traktatty jazugha әli kirispegen boluy da bek mýmkin. Ayta ketetin bir mәsele: Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» dep atalatyn ghylymy traktaty óte kýrdeli enbek. Múnday kýrdeli enbekti jazu – úzaq uaqytty talap eteri haq.  Sondyqtan, Abay búl enbegin jazugha aldaghy eki-ýsh jyl  uaqytyn arnady dep oilaymyz.

1898 jyldyng 18 iini kýni Múqyr saylauy ótip jatqan Kóshbiyke degen jerde Abay basyna qamshy siltenip, aqyn tayaqqa jyghylady. Búl oqighadan ruhany túrghydan ýlken soqqy alghan Abay, Semey oblysy prokuroryna aryz jazady.

Abay ómirin múraghattyq derekter arqyly kóp zerttegen abaytanushy ghalym Múzdybay Beysenbaev Múqyr saylauynda soqqygha jyghylghan Abay turaly: «1898 jyly Abay 4 jәne 9 shilde kýnderi eki ret Semey oblysy prokuroryna aryz jazady. 1898 jyly jazylyp, Semey okrugtyq sotyna berilgen Abay aryzy boyynsha, oblystyq basqarma «Qúnanbaevtyng jetkilikti dәlelderi bolmaghandyqtan»  isti qysqartqandyghy jóninde Abaygha 1900 jyldyng       4 yanvari kýni Semey okrugtyq prokurory arqyly habarlaydy. Osy habardy estigen Abay әdilet izdep, Peterburgtegi jogharghy Senatqa aryz jazady. 1900 jyldyng 3 dekabrinde Abay aryzyn Senat qarap, is qayta qaralsyn degen ýkim shygharady. 1901 jyly 21 fevralida Semey okrugtyq soty isti qayta qarau ýshin óndiriske qostyq dep Senatqa qyzmettik esep beredi. Abaydyng Senatqa jazghan hatynyng búdan arghy taghdyry belgisiz», – dep jazady. (Múzdybay Beysenbaev. Abay jәne onyng zamany. Almaty, «Jazushy» 1988)

Abaytanushy Múzdybay Beysenbaev enbekterindegi múraghattyq qújattargha sýiene otyryp aitpaghymyz: 1898 jyldyng 18 shilde kýni Abay soqqygha jyghylatyn Múqyr saylauyndaghy «Kóshbiyke» oqighasynyng sony ýlken daugha úlasqandyqtan, 1898-1901 jyldar arasynda Abay jaylanyp otyryp, «Ghaqliat Tasdiqatty» jazugha múrshasy boldy dep aita almaymyz. Sondyqtan, bizding oiymyzsha, Abay «Ghaqliat Tasdiqatty» orys missioneri Pokrovskiy kelip ketken 1896-1897 jyldary bastasa da, 1898 jәne odan keyingi jyldardaghy oqighalar sergeldenining minәii sebepterine baylanysty jaylanyp otyryp jaza almay, ol «Ghaqliat Tasdiqatty» 1901-1902 jyldary jazyp bitti-au dep jobalaymyz.

Bizding búl oiymyzgha «Tasdiqatta» aitylatyn filosofiyalyq oilarmen tórkindes, ýndes kelip, «Tasdiqattaghy» oilardy poeziya tilimen, óleng týrinde qaytalaghan Abaydyng 1902-1903 jyldary jazylghan «Allanyng ózi de ras, sózi de ras», «Totyqús týsti kóbelek», «Jýrek teniz, qyzyqtyng bәri asyl tas», «Jalyn men ottan jaralyp» sekildi ólenderi dәlel.

Áriyne, Mýrseyit qoljazbalary arqyly býgingi bizge jetken Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» ghylymy traktatynyng dәl qay jyly jazylghanyn dóp basyp aitu qiyn. Alayda, ghylym – dәlel men dәiek, sodan song qisyndy – jýie degen tújyrym boyynsha saralar bolsaq, Asan Omarovtyn: «Tasdiq – 1899-1902 jyldar arasynda jazyldy», – degen oiynyng qisyndy jýiesi shyndyq auylynan alys ketpegen sekildi.

«Tasdiyqtyn» qay jyldary jazylghany úsaq-týiek mәsele emes desek te, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktatynda qarastyrylatyn mәselelerding ózektiligin jete týsinu – «Abaytanu»  ghylymy men býgingi qazaq qoghamy ýshin óte manyzdy mәsele. Sebebi, Abaydyng «Ghaqliat Tasdiqat» traktaty Ghalamdy bir ghana jaratushy Haq Taghala jaratty dep, kýlli adamzatty ruhany birlikke shaqyratyn әlemdik dengeydegi enbek. Eger biz Abaydyng búl enbegin óz dengeyinde nasihattay almay» jýrsek, ol – bizding kinәmiz ghana emes, ol – Abay shygharmashylyghynyng dengeyin óz dәrejesinde týsine almay jýrgen býgingi myna bizding ruhany qalimizding aiqyn kórinisi de bolyp tabylady.

Birinshi bólimning sony

(jalghasy bar) 

Núrghaly Mahan

Abai.kz