(Alashtyng aimanday úly Túrsyn Júrtbaydyng 75 jyldyghyna oray «Barys» ordeni berilgenin estigende tughan oi-tolghau)

Qazaqtyng ruhany kenistiginde әdebiyet pen ghylymnyng arasyn jalghap, kórkem sózdi tarihy derekpen, arhiv qújattaryn últtyq jadpen sabaqtastyryp jýrgen Túrsekeng alty Alashqa maghlúm túlgha. Bir basynda – jazushy, ghalym, ústaz, filologiya ghylymdarynyng doktory, professor, abaytanushy, әuezovtanushy,  alashtanushy syndy san tarau toghysqan Túrsyn Qúdakeldiúly Júrtbay býgin de jetpisting jelkeninde, mereyli 75 jasta.

Pәndәuy dýniyeden onasha, bәldir-batpaq, shatpaqta shataghy joq, qalamyn qaru etip qazaghyna adaldyqpen, jan-tәnimen qyzmet etken T.Júrtbay ruhy ýlgi, ónege, temirqazyq. Ol arghy Alash ruhynyng býginge silemdengen altyn kópiri. Kónening kózi, búrynghynyng arty, qazirgining «qarty». Talmas, talyqpas, jalyqpas, jankeshtilik jalauyn jelbiretken songhy bahadýrding biri. Biri ghana emes, biregeyi.

Túrsyn Júrtbaydyng shygharmashylyq jolyna kóz salghanda, onyng bir ghana salanyng ayasynda qalmaghanyn angharamyz. Ol әueli әdebiyetke aqyndyq, prozalyq tuyndylarymen kelse, keyin jurnalistika men әdeby syn salasynda da baq synady. «Jetisu» gazetinde jetildi, «Bilim jәne enbek» jurnalynda bilim men ghylymnyng qyrynan kózge týsti. «Júldyz» jurnalynyng syndarly synynan, әdeby ótkelinen ótti. Búl kezeng onyng jazushylyq sheberligin shynap, әdebiyet ólkesin molynan tanuyna mýmkindik berdi. Odan әri ghylymy izdeniske bet búryp, qazaq әdebiyetining asa kýrdeli әri taghdyrly kezenderin zertteuge den qoydy.

Túrsyn Júrtbay shygharmashylyghynyng bir ereksheligi – kórkemdik pen zertteushilikting qatar damuy.

Onyng qalamynan «Beyuaq», «Dulygha», «Ketbúgha», «Talqy», «Kýiesin, jýrek…sýiesin!» «Besigindi ayala!», «Qúnanbay», «Sýre sóz» «Úranym – Alash!..» sekildi kóptegen kórkem jәne ghylymiy-tanymdyq baghyttaghy irgeli enbekter dýniyege keldi.

T.Júrtbaydyng ghylymgha kelui әdebiyetten alystau emes edi. Kerisinshe, ol әdebiyetting ar jaghyndaghy tarihy shyndyqty, adamnyng taghdyryn, últtyq sananyng qalyptasu joldaryn terenirek tanugha úmtyldy. Onyng zertteulerinde qúrghaq akademiyalyq bayandaudan góri kórkem oilau, tarihy sezinu, derekting astaryn ashu basym.

Últyn ózinen de artyq sýigen qalamger qazaq últynyng ótkenin tanugha, alash amanatyn býginge jalghaugha, últ ózegindegi ruhany jauharlardy arshyp-ashugha, býgingi úrpaq sanasyna sәule shashugha baryn arnady.

Búl tandau ony Abaygha, Áuezovke, Alash qayratkerlerine bastady. Onyng Abay turaly zertteuleri úly aqyndy jeke shygharmashylyq túlgha retinde ghana emes, tútas qazaq oi-sanasynyng altyn kezeni – asqar beli retinde qarastyrdy. Sol jolda ghalym eng әueli Abaydyng  zamanyna, әuletine, qoghamdyq ortasyna, oy jauharlaryna, ruhany baylanystaryna jәne sol kezdegi tarihy jaghdaygha nazar audardy. Osy túrghydan alghanda Qúnanbay beynesi de onyng zertteuinde erekshe oryn aldy. Qúnanbay Óskenbayúlynyng tarihy túlghasyn birjaqty baghalaudan arylyp, taptauryngha barmay, ony óz dәuirining kýrdeli qoghamdyq-qayshylyqty jaghdayynan qarastyrdy. Ómirding óz kelbetinen, qazaq dalasynan izdedi.

Qúnanbaydy týsinbey Abaydy tolyq týsinu mýmkin be edi?

Búl súraq Túrsyn Júrtbay zertteulerining ózegindegi ýlken, iri saualdyng biri boldy.  Abaydyng dýniyetanymy ózdiginen payda bolghan joq. Onyng artynda qazaq dalasynyng ghasyrlar boyy jinaqtalghan qoghamdyq tәjiriybesi, biylik dәstýri, dala zany, islamdyq tanym, shyghystyq jәne batystyq bilim arnalary toghysqan kýrdeli ruhany orta túrdy. Ata-baba ruhynyng altyn ózegi jatty. Sondyqtan ghalym ýshin Abay – bir adamnyng ghana taghdyry emes, qazaq qoghamynyng ruhany evolusiyasyn tanytatyn alyp qúbylys boldy. Alash dәuirin qalyptastyrugha negi bolghan qazaq dalasynyng ainasy retinde Qúnanbaydy, Abaydy anyq kespir, shynayy bolmysymen kórsetti.

Mine, osylaysha, terennen qaynap shyqqan túma shyndyqtyng – dala mektebining endigi týlegi retinde onyng qalamyna eng әueli Áuezov ilikti.

Áuezovting ómiri men shygharmashylyghyn zertteu degenimiz – HH ghasyrdaghy qazaq ruhaniyatynyng kýrdeli tarihyna ýnilu degen sóz. Túrsyn Júrtbay osy baghyttaghy enbekterinde jazushynyng shygharmashylyq taghdyryn, qoghamdyq ortamen baylanysyn, Abay múrasyn iygeru jolyn jәne kenestik dәuirding iydeologiyalyq qysymyn qatar qamtydy.

Qalamger ghalymnyng zertteushilik әdisinde arhivtik derekting orny erekshe boldy. Ol ýstirt sózge, jenil sezimge, dәieksiz-mәieksiz mәnsiz dýniyege barmady. Ghalym ýshin arhiv – ótkenning ýnsiz qoymasy ghana emes, ol – últ tarihynyng joghalghan dauystaryn qayta estirtetin kenistik edi. Osy baghytta «Alash» úrany, ýni, tereni, júmbaghy, san-qyrly sayasy qaqpaqyly onyng nazarynan qaghys qalmady. Hattar, tergeu materialdary, resmy qújattar, estelikter men búryn jariyalanbaghan derekterdi týgel qamtugha tyrysty. Aqiqattyng aldaspanyn jarqyratyp, shyndyq shyraghyn ústaudan sharshamady.

Sóitip, endigi jerde últtyq sananyng qúndy shejiresi – «Úranym – Alash!..» qara qazaq balasyna jol tartty.

Onsyzda esim-soyy altyn paraqshagha ilikken T.Júrtbay túlghasy osydan keyin Alash tarihyn zerttegen alyp túlgha retinde tipti de irilene týsti. Solardyng bizge qaldyryp ketken amanatynyn, ar-ojdanynyng asyl qiyghynday, altyn synyghynday elestedi. Ólmes ruhtyng otyn kósedi. Sekseuilding shoghynday, mirding oghynday oghlan sózi jas úrpaqty oyatty. Jay ghana oyatqan joq, Abay, Áuezov bastaghan Alash ruhymen oyatty.

Onyng «Úranym – Alash!..» atty kóptomdyq zertteui – osy baghyttaghy eng kólemdi enbekterining biri. Múnda Alash qayratkerlerining taghdyry, olardyng iydeyalyq ústanymdary, sayasy qughyn-sýrgin kezenindegi tergeu isteri men tarihy qújattar keninen qarastyryldy. Anyzgha ainalghan keyipkerlerding aqiqy túlghasy shyndyq túrghysynan sóiledi.

Alash qayratkerleri turaly kenestik kezende qalyptasqan birjaqty baghalardyng tonyn aiyrdy, tonyn jibitti. Ruhyn tiriltti. Ony jay sózben emes, olardyng óz sózi, óz qolymen jazghan hattary, tergeudegi jauaptary, tarihy qújattary arqyly algha shyghardy. Shang basqan arhipten arshyp alghan tiri beyneler sóiledi. Jaltarugha kelmeytin, jal tabugha jol bermes naghyz derekter sanany silkiledi. Ol tarihty qayta jazu degenning ótkendi oidan qúrastyru emes, arhivting shang basqan betindegi shyndyqty qayta sóiletu ekenin jaqsy bildi. «Alash qozghalysy» tóniregindegi sot prosesterining materialdary, qújattar, jauaptar, hattar jәne basqa da tarihy derekter eshkimdi búltartpady. Túrsynnyng tezi, bezbeni eshkimdi, eshteneni aldamady.

Osy enbekter arqyly Alash arystarynyng tarihy oqyrmangha tek bayandau arqyly emes, tarihy qújat tilimen sóiledi.

Áriyne, aita salghangha onay siyaqty. Alayda arhivte otyryp shang jútu, oy qorytu, ony ala qaghaz betinde órnekteu, sol arqyly ónegeli ghúmyrdyng sәulesin jarqyratu kóp adamnyng qolynan kelmeytin beynetti enbek. Ádebiyet aidyny men ghylym shalqarynda qatar jýzgen Túrsyn kemesi jartastargha soghylmay, tolqyndargha toghytylmay, alghan baghytynan jazbady. Dauyldy, nóserli kýnder ony múqatpady, toqtatpady. Dala qyranynyng qanatynday bolghan kýmis eskek tynymsyz serpildi, kómbege asyqtyrdy.

Túrsyn Júrtbay zertteulerinde Alash mәselesi tek HH ghasyrdyng basyndaghy sayasy qozghalys retinde ghana qarastylyrghan joq. Ol Alash iydeyasyn últtyq sananyn, tәuelsizdik úghymynyn, bilim men mәdeniyettin, til men memlekettilik mәselelerimen sabaqtastyrdy. Últtyng ruhany jadyn, oilau mәdeniyetin tanytudan janylmady.

Osy túrghydan «Birtútas alash iydeyasy» – últtyq iydeyanyng tarihy tamyrlaryn terennen izdegen, telegey oigha bet búrghan, býgingi bizge eng kerekti bolghan úly múrat, baghyt-baghdar beynesinde beynelendi.

Onyng shygharmashylyq sapary kórkem proza, әdeby syn, ghylymy zertteu, publisistika, arhivtik jinaq, arnayy kurs, ekspedisiyalyq kýndelik siyaqty barlyq joldy basyp ótti. Jazba tarih pen halyq jadyn altyn iynesimen sabaqtastyrdy.

Ghalym Túrsyn Júrtbaydy jazushy Túrsyn Júrtbaydan bólip qarau qiyn.

Ol kórkem shygharmalary arqyly tarihy túlghanyng ishki әlemin ashyp, zamannyng psihologiyalyq hal-kýiin sheberlikpen kórsete bildi. Tarihy oqighany jalang hronologiya retinde emes, adam taghdyry arqyly kórsetti. Sondyqtan da onyng tarihy keyipkerleri – belgili bir dәuirding aty-jóni ghana emes, arman-múny, kýdigi, tandauy, jauapkershiligi bar tiri adamdargha ainaldy.

Sosyn T.Júrtbaydyng eshkim de joq bógenayy bólek taghy bir qasiyeti –  ghylymy tilining ózine әdeby sezim, kórkem boyau qosa bilui. Osy jaghynan qaraghanda  tarihy jauapkershilikti arqalay jýrip, halyq qazynasyn – asyl tilin ardaqtaghan daralyq beynesi kózge úrady. Dala mektebi danyshpandarynyng sóz qoldanysyn joghaltpaghany, sózding tarihy qyzmetin tereng týsinetini aiqyn kórinedi. Bir sózben aitqanda – qara sózding qayyghy, sheshen sózding sheberi.

Qoryta kelgende, býgingi qazaq әdebiyeti men tarihynan Túrsyn Júrtbay esimin alyp tastasaq, bir býiirimizding ýnireyip qalatyny anyq. Bir býiirimiz jay ghana ýnireyip qalmaydy, sol bostyqtan boz boran anyrap bizdi tondyrar edi.

Onyng Alash ruhynyng altyn kópirine ainaluyndaghy taban et, manday teri teginnen tegin saryp bolghan joq. Últtyng ruhyn oyatu jolyndaghy jankeshti enbegi men beynetti júmysynyng bergeni az emes. Ol Abaydy zertteu arqyly últtyng ruhany biyigin tanydy. Áuezovti zertteu arqyly qazaq kórkem oiynyng taghdyryn zerdeledi. Alashty zertteu arqyly tәuelsizdik iydeyasynyng tarihy tamyrlaryn kórsetti. Al arhivke sýienu arqyly tarihtyng ýnsiz, kýngirt qalghan betterin sóilettti. Búl jolda jay ghana enbektengen joq, últqa qajetti eng ózekti ruhany asyl arnalardy ózara toghystyrdy.

Týiindep aitsaq, Túrsyn Júrtbay – qazaq әdebiyeti men ghylymynyng tarihynda óz dәuirining ruhany mәselelerin zerttep qana qoymay, sol zertteuler arqyly últtyng tarihy jadyn janghyrtugha kýsh salghan qarymdy qalamger, kórnekti túlgha.

Qazaq bar jerde Abay men Alash bar. Abay men Alash bar jerde Túrsyn bar.

Onyng enbekteri ómirshendigimen úrpaq sanasynda jarqyrap, jaynap, mәngilikke sәule shasha beredi.

Jәdy Shәkenúly,

Jazushy-tarihshy, Qazaqstan jazushylar odaghynyng mýshesi, Euraziya jazushylar odaghynyng mýshesi. Halyqaralyq Alash әdeby syilyghynyng iyegeri.

13.08.2026.

Almaty.

Abai.kz