Til – adamzattyng ózara pikir alysatyn qatynas qúraly desek, jazu osy qatynas qúralynyng qúraly. Ekinshi sózben aitqanda, jazu – tildi beynelep beretin tanbalar jýiesi. Jazudyng tapqyrlanuy adam balasy ýshin tilden qalsa, ekinshi manyzdy orynda túrady. Jazu adam oiyn shalghay aralyqtargha jetkize alady. Belgili bir kezendegi adam oiyn, kózqarasyn, qoghamdyq ómir tәsilin ózinen keyingi úrpaqtargha jetkize alady. Biraq, ol auyzdan-auyzgha taralyp kelgen ólen-jyr, anyz-ertegi, maqal-mәtel, amanat-ósiyet siyaqtylargha úqsamaydy. Ádebiyetting búl janrlary auyzdan-auyzgha taralyp kelgendikten, әr dәuirding sóz sheberleri oghan ózining iydeyalyq nysayyn, ómirge kózqarasyn, óz basyna qatysty quanysh, qayghysyn qosyp otyrady. Jazuda múnday ózgeris, qospa bolmaydy. Ol ózine týsken adam oiyn, kózqarasyn, qoghamdyq túrmys tәsilin shalghay aralyqqa da, bolashaqqa da qaltqy-býkpesiz, ózgeris-qospasyz qaz-qalpynda jetkizedi.

Bir zaman men bir zamannyng jazu arqyly beynelengen osynday zattyq jәne ruhany mәdeniyetining birligi mәdeniyet tarihyn qalyptastyrady. Biz Júngonyng bes myng jyldyq mәdeniyet tarihy bar, arabtyn, grektin, Indistannyng bәlen myng jyldyq tarihy bar degende, kóbinese osy jazu arqyly beynelengen tarihyna – óndirgish kýshter men óndiristik qarym-qatynastarynyng әr kezendegi damu jaghdayyn beyneleytin jazbalaryna, әr kezendegi ghylym, filosofiya, kórkemóner, din, әdebiyet siyaqty taraulardaghy jazbalaryna jәne olarda beynelengen iydeya, kózqaras, morali jaqtardaghy jay-kýiining ózara baylanysynyng tarihyna qarap aitamyz

Mine, osy túrghydan alghanda jazu – mәdeniyettilikting bir beynesi bolumen qatar, tútas últ mәdeniyetining barlyq damu satylaryn ózara jalghap túratyn qasiyetti jip. Jazu bolmayynsha bir últ mәdeniyetining beynelenui de, mәdeniyet tarihynyng jasaluy da mýmkin emes. Búl bizding jazudy manyzdy oryngha qoyyp qarauymyzdyn, jazba әdebiyet tarihynyng manyzdy bóligi retinde oquymyzdyng birinshi sebebi.

Ekinshi, qazirgi dýnie ghylymynyng bir salasy últtanu ghylymy dep atalady. Últtanu ghylymy óz ishine tolyp jatqan mazmúndardy alady. Búlardy ashalap aitsaq, últtyng tabighy fiziologiyalyq (antropologiyalyq) jaghyn da, qoghamdyq qúrylym, qoghamdyq sharuashylyq, mәdeniyettik kýi,  geografiyalyq orta, t.b. jaghdaylaryn da negizgi mazmún etedi.

Mine, osy últtanu ghylymy belgili bir últtyng әrbir kezendegi damu jaghdayyn, búlardyng óz arasyndaghy berik qatynasty zertteydi. Olay bolsa, bir últtyng jalpy tarihyn bilu, tanu, ony qazirgi kýngi sosialistik qúrylys, últtar yntymaghy syqyldy iygilikti júmystargha qyzmet etistiru tipti de kókeytesti maqsat bolmaq. Demek, búl maqsatqa jetu ýshin de mәdeniyet birligin iske asyruda belsendi ról atqaryp kelgen últ jazuyn zertteuding manyzdy zor.

Jazudyng әdebiyet tarihyn zertteu, bilude de manyzy zor. Óitkeni, qazaq әdebiyetining sonau erteden bergi núsqalarynyng birsypyrasy-aq jazugha týsip saqtalyp keldi. Sondyqtan, jazu klassikalyq әdebiyetimizding úzaq tarih barysyndaghy jay-japsaryn, ózara baylanysyn tura beynelegen birden-bir qaru dep tanimyz.

Al, sol әdebiyettik-tarihtyq mәselelerdi bilu ýshin, «Bizde jazu qashan payda boldy? Ol qanday damudan ótti? Ádebiyetimizding damuyna qanday ról atqardy?» degen mәselelerdi biluding manyzy zor bolmaq. Búl maqalada osy mәselege jauap beruge tyrysamyz.

1. Jazudyng payda boluy

Adamdar sóileu tili payda bolghan son, ózara qarym-qatynas qúralynyng taghy bir jana týrin qajetsine bastady. Onsyz ózining oi-pikirin, maqsat-mýddesin alys-jaqyndaghy adamdargha jetkizu, songhy úrpaqtargha jalghaudyng mýmkin bolmaytyndyghyn bildi. Biraq, olar ózderining ómirine qajetti bolyp jatqan nәrsening qanday nәrse ekenin, onyng formasy, týri-týsi qanday bolatynyn, ony qalay tabady, qalay paydalanady, ony ne dep ataydy – mine, múny olar oilap jetken joq bolatyn. Óitkeni, olar tabighattan enbektin, onyng song tilding arqasynda jana ghana bólinip shyqqan edi, aqyl-oy, sana jaqtan әli de sәby kýide túrghan. Sondyqtan, olar óz qajetterinen shyghu ýshin alghashynda stihiyaly týrde týrli zattardan, týrli shartty belgilerden paydalana bastady. Mysaly, olar ketken baghytyn basqalargha bildiru ýshin jolgha bútaq tastap, ne sadaqtyng oghyn aghashqa bekitip qoydy. Basqalar onyng qalay ketkenin osyghan qarap biletin boldy. Sandy bildiru ýshin syzyq syzu, marjan tizu, aghash oy, jip týy tәsilderin qoldandy.

Múnday tәsil jalghyz ghana qazaqtyng ata-babalarynda bolghan joq, basqa halyqtardyng ata-babalarynda da boldy. Mysaly, ertedegi indiandar basqa ru-taypalarmen soghysatynyn bildiru ýshin qarsy jaqqa aibalta jiberedi eken. Elshi әkelip ony jerge qoyady, eger qarsy jaq ony qolyna alsa, soghysugha razylyq bildirgeni eken.

Ertedegi qazaq taypalary da soghysamyz degen belgini bildiru ýshin qarsy jaqqa baraban soghyp, syrnay tartyp belgi beretin bolghan. Qazaq halqyndaghy búl qúbylys mol erteden kele jatqan salttyng jalghasy ekeni aidan anyq. Bireudi saghynghanyn bildirgisi kelse, bir tal sabandy oramalgha orap jiberetin, qoyynyng sanyn tayaghyna kertip qoyatyn qúbylystar qazaq arasynda HH ghasyrda da kórilgeni belgili.

Erteden bergi búl qúbylystar ne jazudyng bolmauynan, ne jazudy bilmeuden tuylghan jaylar. Demek, adam balasy tilden keyingi eng qajetti qatynas qúralyn – jazudy tapqyrlaghangha deyin úzaq uaqyt boyy saryla izdenumen, shartty týrde zattardan jәne olardyng suretinen paydalanumen boldy. Osylaysha izdenu arqyly olar eng alghashqy jazudy tapty. Búl jazuda aitylmaq oy suret arqyly beynelendi. Suretter jartastargha qashap týsirildi. Keybireulerinde anshylyq kәsibi men anshylar beynelense, keybireulerinde qúdaylargha tabynatyn diny nanymdar beynelendi. Jalpylay osy suretter arqyly óz oi-pikirin bayandau neshe on myndaghan jyldargha sozyldy. Mine, osy adamdardyng ózara qarym-qatynasy, tabighatpen qatynasy beynelengen jazudy ghalymdar keyingi kezde suretti (piktografiyalyq) jazu dep atady. Eskiden qalghan suretti jazulardyng kýrdelisi de, qarapayymy da boldy.

Kýrdelisine myna suret mysal bolady. Múnda shauyp ornatylghan bir tas túr. Tastyng betindegi suretting eng basqy jaghynda ayaghy aspangha qaraghan bir búghy, onan song basy salbyraghan adam, shúghyla shashyp túrghan kýn, aibalta, bir qaranghy ai, bir jaryq ai, eng astynda shalqalay qúlaghan qasqyr beynelengen. Al, ýstindegi búghy men adam suretining sol jaghynda 7 syzyq, ong jaghynda 9 syzyq túr. Ghalymdar búl kýrdeli suretting jazu maghynasy:

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

«Búghy atty kósem jeti joryqty, toghyz aiqasty ótkizdi. Aydyng eki tuuyna sozylghan joryqtyng kezinde aibaltamen óltirildi» dep oqyghan.

Keyin adamdar tabighatta kezdesetin barlyq denelerding (aspan denelerinin, ang men qústyn, ósimdikterdin, ýy mýkamal, qaru-jaraq, t.b.) suretin tolyq syzbay, onyng ornyna búrynghydan góri iykemdi, útymdy onay kóriktirer tәsil tabugha tyrysty. Sonyng nәtiyjesinde zattar men qúbylystardyng eng manyzdy maghynaly belgileri ghana syzylatyn boldy. Suretti jazudyng búl týrin keyingi adamdar maghynalyq (iydeografiyalyq) jazu dep atady. Múnday jazudyng әrbiri jekelengen zattardyng atyn bildirdi. Elimizdegi hanzu halqynyng jazuy mine osy jazudyng damyghan týri sanalady.

Múnday maghynalyq jazudy ertedegi qazaqtyng ata-babalary da qoldanghan. Múny qazaq ru-taypalary qonystanghan ertedegi mekenderden kóp kezdestiruge bolady. Mysaly, myna suretke qaranyz: búl surette obrazdalghan januarlar men zattardyng negizgi belgileri ghana syzylghan. Osy belgilerge bir qarap-aq qaysysynyng qanday januar, ne qanday zat ekenin bilu qiyn emes.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Búl suretter Shinjang úighyr avtonomiyaly rayonnyng Ile, Altay, Tarbaghatay aimaqtaryndaghy taulardyng jәne Erenqabyrghanyng jartastarynan kóp kezigedi. Múnyng bәri de sol bayaghy zamanghy maghynalyq jazudyng kuәlary. Bizding ata-babalarymyz búl jazudy qashannan qashangha deyin qoldanghany jóninde naqty derek joq.

Maghynalyq jazudyng birtelep damuy adam balasyn buyn jazuyna jetkizdi. Búl olardyng bir ne birneshe buyn birlesip bir sóz qúraytynyn bilgen song payda bolghan dep joramaldaugha bolady. Buyn jazuynyng ýlgisi bizding zamanymyzgha deyin ómir sýrip keldi.  Hanzu, indi, japon jazulary osy buyn jazuynyng damyghan týri bolyp esepteledi. Múnda әrbir әrip bir dauysty, bir dauyssyz dybystan qúralady.

Buyn jazuynyng tapqyrlanuy adamdardyng ózara pikir alysu, qarym-qatynas jasauyndaghy eng iri janalyq boldy. Jazu ghylymy ghalymdary dýniyedegi eng alghashqy jazbalardyng negizi osy buyn jazuynan keyin payda boldy dep qaraydy.

Adamdar buyn jazuyna jetkende әrbir buynnyng bir ne birneshe dybystyq elementten qúralghanyn bildi. Búl bilu adam balasyn jazudyng eng damyghan formasy – dybystyq (fonemalyq) jazugha jetkizdi. Eger buyn jazuy tapqyrlanbaghan bolsa, onda onan keyingi dybystyq jazudyng payda boluy mýmkin bolmaghan bolar edi.

Arheologiyalyq zertteulerden qaraghanda, dybystyq jazudyng eng kóne týri – finikiya jazuy dep atalatyn jazu. Finikiya jazuynan ertedegi aramey, grek jazulary taraghan. Ghalymdardyng aituynsha, ertedegi týrki tildes ru-taypalargha ortaq bolghan «Eski týrki jazuy» dep atalatyn jazu jәne arab, soghdy, latyn jazulary osy aramey jәne grek jazularynyng damyp jetilgen týrleri eken. Múnan jazudyng onay payda bola salmaghanyn, adam balasyn neshe on myndaghan jyldar boyy tolghandyryp kelip әreng payda bolghanyn bilemiz.

Jazudyng payda boluy әr elde әrkelki boldy. Qazaq halqynyng etnikalyq qúramyna engen rular men taypalarda biz aitqan dybystyq jazudyng qoldanyla bastaghanyna birneshe myng jyl bolghanyn dәleldeytin birsypyra derekter tabyldy. Qazirgi ghylymnyng dәleldeuine qaraghanda, qazaq ru-taypalarynyng eng alghash qoldanghan jazuy–  «Eski týrki jazuy» dep atalatyn jazu. Odan keyin qazaqtar soghdy, arab, latyn jazuy qatarly jazulardy qoldanghan. Týrki jazuyn zamanymyzdyng HI ghasyryna deyin, soghdy jazuyn V ghasyrdan HIV ghasyrgha deyin, arab jazuyn IH ghasyrdan qazirge deyin, latyn jazuyn 1960 jyldan 1983 jylgha deyin qoldandy. Tómende osy jazulardyng payda bolu, qoldanylu jәne onyng qazaq mәdeniyeti tarihyn qalyptastyrudaghy rólderine jeke-jeke toqtaymyz.

2. Eski týrki jazuy

Tarihy derekterding dәleldeuinshe, ertedegi týrki tildes ru-taypalarda eng alghash qoldanylghan jazu – «Eski týrki jazu» dep atalatyn jazu. Týrki tildes ru-taypalardyng ishinde túnghysh qoldanushylar – qazaq halqynyng etnikalyq qúramyna engen saq taypalary. Onan qalsa, qanlylar men ýisinder.

Eski týrki jazuy saq taypalarynyng asa ertede qoldanghan jazuy ekenin Ýndistannyng Harappa degen kóne qala ordasynyng qorymynan shyqqan jazu ýlgisi men jazudyng mazmúny tolyq dәleldedi.

1853 jyly Ýndistan arheology Aleksandr Kanningem Ind ózeni ónirindegi «Harappa» degen kóne qala qorymynan qara tastan jasalghan bir mór tauyp alghan. Ol osy mórde alty týrli tanbaly jazu barlyghyn bayqaghan. Biraq, osy jazudy kezinde eshkim oqy almaghan edi. Ghalymdar búl orda qaldyghyn jalghasty qazu barysynda jazuy bar sharshy, dóngelek jәne silindr formaly mórlerden kóp tabylghan. Búl mórlerdegi jazudy songhy jyldary Sovet týrkologtary týrki jazuynyng erte núsqasy dep tauyp, týrki jazuy siyaqty onnan solgha qaray oqyp, maghynasyn sheshti.

• Mórdegi «Ashupbash matyq bat» degen sóz bolyp shyqty. Múny qazirgi qazaq tiline audarghanda: «Álemge әigili Ashupbash  dýniyeden qaytty» eken.
• Mórdegi jazu «tat charaz alty ob amas san – taqy kes syny» bolyp oqylghan. Múny qazirgi qazaqshagha audarghanda: 1) «Kirme charz alty oba. Endi onyng sanyna sәikes asqa 2) qúrbandyq shalyp, kesip bólshekteyik» eken.
• Mórding jazuy: 1) «Kes as as chahay ýcha út. 2) syn os sok (g)». Múnyng qazirgi qazaqshasy: «Dәstýr boyynsha ógiz oshaq basyna ótkizilsin de, asqa soyylsyn, jany úshqan song jaryp bólshekteu kerek» eken.

Búl turaly Qazaqstan til mamany T. Sýleymenov bylay jazady:

«... birinshi mórding jazuy arqyly Harappa elining Ashupbash atalmysh әlemge әigili hany bolghanyn, onyng qaza bolghanyn biluge mýmkindik tuady. Bizding oiymyzsha, Ashupbash ólgesin el arasynda alauyzdyq etek jayyp, harappalyq halyqtar jauyna qarsy túra almaghan. Tegi olar Ashupbash  qaza bolghannan keyin Úly Aziya, Orta Aziya jәne qazirgi Qazaqstan jerine qaray yghysyp kóshse kerek».

Mamannyng búl oiyn dәleldeytin faktining biri Talas ózeninen tabylghan aghash tayaqtaghy jazudan bayqalghan. Sol tayaqtyng bir betine: «Ýsh ýlken (apa) atosh, aghyn, bapash» degen sóz jazylghan eken. Múny qazirgi qazaqshagha audarghanda: «Ashupbashqa tuys, olargha apasapaq moshaq tuys» bolyp shyqqan.

Arheologiyalyq zertteu «Harappa» orda qorymynyng bizding zamanymyzdan búrynghy ýsh mynynshy jyldyng basyna, tórt mynynshy jyldyng sonyna tura keletinin sypattaghan. Al, Talas ózeninen tabylghan tayaqtyng uaqyty bizding zamanymyzdan búrynghy II-III ghasyrlargha tura keledi eken.

Zamanymyzdan búrynghy tórt mynynshy jyldardyng sonynda Harappada ótken Ashupbashtyng zamanymyzdan búrynghy II-III ghasyrlarda atalghan Ashupbashpen qanday baylanysy bar? Búl әldeqalay bir kezdeysoqtyq pa, joq әlde qazaq ru-taypalary tarihynyng soraby ma? Búl súraugha jauap beru ýshin aldymen zamanymyzdyng II-III ghasyrlarynda Talas ózenining manynda kim jasaghan edi, soghan biraz toqtalayyq.

Erte zaman tarihyn zertteushiler aitylghan uaqytta Pamiyr-Alay  taularynyng soltýstik shekaralarynan Altay taularynyng batys silemderine deyingi úlan-ghayyr kóp jerdi saq taypalary mekendegen. Osy aralyqtaghy Balqash, Shu, Talas manaylarynda (yaghni, Jetisu ólkesinde) saq taypalarynyng bir tarauy – «Shoshaq tóbeli saqtar» mekendegenin túraqtandyrdy.

Qazaq halqynyng qúramyna engen saq taypalary әsilinde týrki tildes iri úlys bolyp, olar óz ishinen massaget, baksart, day (nemese dahiy), soghdy, qarat, qúmar, asqatagh, issedon (nemese assiy), arimasiyp, sarmat, kaspiy  degen tolyp jatqan taypalardan qúralghan. Saqtardy elimiz zamanymyzdan búrynghy mynynshy jyldarda «Bayjún», «Shyjún», «Shimu», «Shyja» dep, parsy tarihshylar «Saq» dep ataghan.

Elimizding erte jazbasy «Motiyanzynyng ómirbayany» atty enbekte bayandaluynsha, patsha Jumu Uang zamanymyzdan búrynghy IH ghasyrda batysqa sapar shegedi. Osy jolynda onyng Shimu taypalaryna jәne olardyng kósemi Shiuanmugha kezdeskendigi aitylady. VI ghasyrda Liyang әuleti dәuirinde ótken Shýn Hy degen adam ózining «Budda derekteri turaly» degen enbeginde «Han patshalyghynyng tarihy – batys ónir shejiresinen» mynaday ýzindi keltiredi: «...saqtar әsilinde úzaq zamannan beri Dúnhuang jerin mekendegen Yunshinder edi. Keyin iýzilerden (úly jýzderden – av.) yghysyp, Pamir tauynyng kýngeyine qonys audarghan».

Qazaq halqynyng arghy tegi bolghan ýisinderding qúramynda da saq taypalary bolghanyn elimizding ejelgi jazbalary dәleldeydi. Onda: «Ýisin halqy ishinde saq taypalary da, úly jýz taypalary da bar»[1] dep jazylghan.

[1] «Hannama». «Batys ónir» tarauy, 66-tarausha.

Mine, búl derekter saqtardyng Pamiyr-Alay taular men Altay taulary aralyghynda úlan-ghayyr mekende ghana emes, onan da arylap, elimizding Dúnhuan, Kensu, Chilan (Shýlen) tauly ónirlerine deyin qonys alghanyn kórsetedi.

Sóitip, zamanymyzdyng II-III ghasyrlaryna tәn Talas tayaghyndaghy jazu sózsiz týrde saqtar jazuy bolady. Arheologiyalyq tekseruler men basqa da tarihy tekseruler osy aitqanymyzdy rastaydy. Olay bolsa, búl saq jazuy men «Harappa» jazuynyng qanday baylanysy bar? Ondaghy «Ashupbashtardyn»  qanday baylanysy bar. Mine, búl – ekinshi týiin.

Búl turaly da zertteushiler «Harappa jazuy men onyng tili eski týrki jazuy men eski týrki tili» dep qorytyndylaydy.

Olay bolsa, Dúnhuan, Jetisu ólkelerin meken etken saqtar men Indi týbeginde Harappa memleketin qúrghan týrki halqy bir halyq, bir saq. Olar zamanymyzdan búrynghy ýsh mynynshy jyldardan ilgeri-aq Indi týbeginde Harappa degen memleket qúrghan. Olardyng ózindik jazu mәdeniyeti bolghan. Keyin jergilikti basqa halyqtarmen shyghysa almau saldarynan soltýstikke qonys audarghan. Bir bólegi ýisinder men úly jýzder qonystanghan Dúnhuan, Kensu (Gansu), Chilan (Shýlen) taularyna kelip ornalasqan. Endi bir bólegi onan da arylap, qazirgi Shinjiyan, Orta Aziya manaylaryna baryp irge tepken. Sóitip, olardyng qonysy Dúnhuan, Kensudan Pamiyr-Alaygha deyin bolghan. Bir sheti Altaydan Balqashqa deyin sozylghan. Keyin ýisin, úly jýz, qanly, qypshaq, jetiru syqyldy úlystarmen birge qazaq halqynyng qúramyna engen.

Mine, búl tarihy barys eski týrki jazuy degen jazudy eng alghash qoldanghan úlystyng saqtar ekenin kórsetedi. Saqtar Harappadan aughanda búl jazudy ózderimen birge ala kelip, ózimen qanattas otyrghan qazaq jәne basqa da týrki halyqtaryna taratqan.

Osy saq jazuyn qazaqtyng basqa taypa-úlystary da qoldanghanyn myna derekterden kóremiz.

Elimizding erte zamanghy tarihy jazbasy «Soltýstik patshalyqtar tarihynyn»  «Qanly tarauynda» bylay dep jazylghan: «Qanly jazuy kóldenennen jazylady. Olardyng ózi jazghan kitaptary bar».

Onan qalsa, zamanymyzdan búrynghy 108 jyly ýisin Kýnbii Eljau biyge úzatylghan Shy Jýn hansha men zamanymyzdan búrynghy 101-102 jyly ýisin Kýnbii Jónshi biyge úzatylghan Jie Iýy hansha jolda (Shiyanling qalasynda) ýisin til-jazuyn ýirengeni sóz bolady. Ásirese, Han patshalyghy ýisin qatarly eldermen qarym-qatynas jasau ýshin eki ret kurs ashqany aitylady. Birinde 100 adam, ekinshisinde 60 adam ýisin til-jazuyn ýirengen. Tarihy derekter búl jazulardyng onnan solgha qaray jazylatyndyghyn aitady.

Búl jazudy ýisinderding qoldanghany jónindegi ekinshi derek – «Oghyznama» turaly derek. Ataqty týrkolog A. M. Sherbaktyng dәleldeuinshe, «Oghyz jyry» eski týrki jazuymen (is jýzinde saq jazuymen) túnghysh ret jazylghan. Ol bylay deydi: «Oghyz jyry» – zamanymyzdyng IV ghasyrynda Ýisin memleketinin  territoriyasyndaghy oghyz-qypshaq tilinde genealogiyalyq (tuystyq) kóne anyzgha negizdelip jazylghan epikalyq tuyndy».

Akademik Bartolid Sherbaktan da ilgeriley týsip, búl tuyndynyng tórkinin: «Anyzdyng avtory úighyr emes, qayta qazaq dalasynyng túrghyndary»,- dep arnayy atap kórsetti.

Demek, ýisinder sonau IV ghasyrda-aq osy saq jazuymen «Oghyznama» syqyldy dastandar jazghan. Tipti, zamanymyzdyng HI ghasyrynda ótken nayman hany Inanysh Bilge qaghannyng eskertkishi de kóne qazaq tilimen, osy saq jazuymen jazylghan.

Eski týrki jazuyn (saq jazuyn) qazaqtyng qypshaq, qonyrat, kerey, dulat (týrgeshter), uaq, taghy basqa taypalarynyng da sol kezde qoldanghany tarihtan aiqyn.

Saq jazuyn basqa týrki tildes taypalar – ghún, týrik, úighyr taypalary da qoldanghan. Týrik taypalary biylikke otyryp, kóptegen týrki tildes taypalardyng basyn biriktirgen kezde (Batys, Shyghys týrki qaghanattary kezinde) qoldanghanyna «Bilge qaghan», «Kýltegin», «Tonykók» eskertkishteri (VII-VIII ghasyrlar) mysal bolady. Shyghys týrki qaghanatynyng izin basqan úighyrlar da osy jazudy qoldandy.

Sóitip, eski týrki jazuy dep atalatyn búl jazu «Harappadan» jazylghan, zamanymyzdan búrynghy HHH ghasyrdan zamanymyzdyng HI ghasyryna deyin qoldanyldy. Búl jazudy saq taypalary arqyly barlyq týrki tildes halyqtar ýirenip, týgel qoldandy. Sondyqtan, Mongholiyadan Europagha deyingi týrki tildes halyqtary jasaghan qonystardan búl jazumen jazylghan eskertkishter mol kezdesedi. Onyng keybireui tasqa, metalgha, qyshqa, aghashqa oiylghan bolsa, keybireui «Oghyznama» siyaqty qaghazgha týsken.

Endi osy jazudyng qalay-qalay atalyp kelgendigine biraz toqtalayyq.

«Eski týrki jazuy» dep atalatyn búl jazu keyin soghdy jazuy jәne islam dini arqyly kirgen arab jazuy jappay qoldanylu barysynda úmyt bolyp ketken edi. 1692 jyly gollandiyalyq Bidzen degen adam batys Sibiriyadan tasqa qashap jazylghan jazudy túnghysh ret kezdestirdi. 1730 jyly shvesiyalyq Strinberg degen adam Eniysey ózeni angharyna tasqa qashap jazylghan jazu tapqanyn jariyalady. Alghashynda búl jazudy dýnie jýzi jazu ghalymdary әr saqqa jýgirtip, әr týrli boljaular jasady. Bireuler ony pehlevy jazuyna telise, endi bireuler búl jazudyng Skandinaviyadan tabylghan jazu tanbalaryna úqsaytyndyghyna jәne sol jazu siyaqty oqugha kelmeytin qúpiya júmbaqtyghyna qarap «Runa[2]  jazuy» dedi. Endi bireuler Orhon-Eniysey angharynan tabylghanyna qarap, Orhon-Eniysey jazuy dep atady. Biraq, olar qalay etse de, búl jazudy kim qoldanghanyn, onyng tili qay til ekenin taba almady.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

[2] Runa – germandardyng bir taypasy esepteletin gottardyng tilinde «júmbaq, syrly» degen sóz.

1893 jyly Daniya ghalymy Tomsen jalpy týrki tilderining erekshelikterine sýiene otyryp, búryn «runa», «Orhon-Eniysey» jazuy dep kelgen jazudyng týrki tilin beynelegen jazu ekenin ashty. Mine, osydan bastap «Eski týrki tili», «Týrki – runika jazuy» degen ataular payda boldy. Qazir býkil dýnie búl jazudy «Eski týrki jazuy» dep ataydy. Búl jalpy týrki tildes halyqtar tegis qoldanghandyghyna qaraghanda dúrys atau. Alayda, arghy teginen qaraghanda «saq jazuy» dep atalugha haqyly siyaqty.

Shetel oqymystylary, tipti týrki tildes halyqtardyng óz oqymystylary da «júmbaq jazudyn» syry ashylghanyna deyin ózining sol júmbaqpen birge kómilip jatqan mәdeni, әdeby baylyqtaryn bilmeytin edi. Jazu syrynyng ashyluy tasada, kómeski jatqan halyq tarihyn bergi soghdy, arab jazuly mәdeniyet, әdebiyet tarihymen jalghady. Sóitip, tútas týrki tildes halyqtardyn, onyng ishinde qazaq tarihynyng arghy-bergi kezenderi ózara organikalyq týrde tútastyrylyp, halqymyzdyng qanday-qanday damulardan ótkenin, ol kezenderdegi mәdeniy-әdeby baylyqtar men songhy kezdegi baylyqtardyng baylanysyn, ózara әserin zertteuimizge jol ashyldy.

Búl arada aita ketin bir jay – jazudyng varianttary jóninde «Eski týrki jazuy» dep atalghan búl saq jazuynyng ózara varianttary qalyptasqan. Sonymen birge múnda til jaghynan da birsypyra paryqtar bar. Múnyng sebebin 1) týrki tildes barlyq halyqtar qoldanghandyqtan jәne týrki tildes ru-taypalardyng tilinde azdy-kópti ózgeshelik boludan, 2) búl jazudyng qoldanylghan uaqytynyng úzaqtyghynan, uaqytqa oray tilding de birte-birte damyp, ózgeruinen dep biluge bolady.

Jalpy týrki tildes halyqtaryna ortaqtau bolyp keletin dybystyq әrip – 37. Oghan eki týrli aiyru belgisi (?) nemese (?) qosqanda 39 tanba bar. Búl jazu kәdimgi qazir ózimiz qoldanyp jýrgen arab jazuy syqyldy onnan solgha qaray jazylyp, oqylady. Biraq arab әrpinen aiyrmasy – múnda әrbir әrip qosylmay bólek jazylady. Sóz ben sóz qos nýkte (:) arqyly aiyrylady.

Eski týrki әlippesi (alfaviyti) jasaluyna, aityluyna jәne estiluine qaray dauysty jәne dauyssyz dybystar bolyp eki ýlken topqa bólinedi. Dauysty dybys tórteu. Búlar (A. O, Y, Ú) segiz dauysty dybystyng ornynda qoldanylady (yaghni, A-E, Y-I, O-Ó, Ú-Ý oryndarynda da kele beredi). Dauyssyz dybys – 33. Búlar qos dauyssyzdar, jalang dauyssyzdar bolyp ekige bólinedi. Qos dauyssyzdyng ózi juan dauyssyzdar, jinishke dauyssyzdar bolyp ekige bólinedi. Juan dauyssyzdargha juan dauystylar, jinishke dauyssyzdar jinishke dauystylargha qosylyp jazylady. Juan-jinishke dauyssyzdar jinishke dauystylargha qosylyp jazylady. Juan-jinishke dauyssyzdyng tanbasy paryqty bolady: juan dauystylary bir tanbamen, jinishke dauystylary eki tanbamen tanbalanady.

Al, jalang dauyssyzdar juan sózderde de, jinishke sózderde de qoldanyla beredi.

Eski týrki jazuynyng taghy bir ereksheligi, jazu praktikasynda eki dauyssyz dybystyng arasyna dauysty dybystyng kelui óte siyrek úshyraydy.

Jalpy alghanda, әripter qanday oryngha qalay keledi, qalay jazylady, múnyng bәri de belgili zandylyqqa boysynady. Sondyqtan, eski týrki jazuy belgili qaghidagha týsken, әripteri birshama tolyq, kemeldi jazu boldy dey alamyz.

3. Soghdy jazuy

Qazaq halqynyng endi bir úzaq zamandar boyy qoldanghan jazuy – soghdy jazuy.

Soghdylar zamanymyzdan búrynghy IV-VI ghasyrlarda kóne Ahemen  memleketine baghynyshty saq taypalarynyng biri bolatyn. Olar zamanymyzdan búrynghy III ghasyrdyng basynda Grek-Baktriya  patshalyghyna, zamanymyzdyng I ghasyrynda Kushan patshalyghyna qarady. IV-V ghasyrlardyng ayaghynda olardy saqtardyng bir úlysy – eftalitter, VI-VII ghasyrlarda týrki qaghany, VIII ghasyrdyng basynda arabtar jaulap aldy. HIII ghasyrdan keyin Altyn orda, Shaghatay úlystaryna qarady. Keyin Qazaq handyghy qúrylghanda (1465 jyl) barlyq saq taypalary qazaq halqynyng qúramyna endi. Soghdy jazuyn túnghysh ret tapqyrlaushylar osy soghdylar boldy. Sondyqtan, búl jazu tarihy әdebiyetterde «soghdy jazuy» dep ataldy.

Soghdy jazuy VIII ghasyrda Týrkesh handyghyna, keyin Nayman handyghyna, IH ghasyrlar Úighyr handyghyna, H-HII ghasyrlarda Qaraqytay (Liyau patshalyghyna), HIII ghasyrda naymandar arqyly mongholdargha, HVI ghasyrda Manjular men Sibe qatarly halyqtargha qarady.

Týrkesh (dulat) jәne Nayman handyqtary soghdy jazuyn memleket jazuy esebinde qoldanghan. Sondyqtan, búl jazu bir kezde Týrkesh, Nayman atymen atalghan. Olar barlyq әmir-jarlyq pen ordanyng ishki-syrtqy júmystaryna qatysty hat-kelisimderdi osy soghdy jauzymen jazghan. 1204 jyly Nayman hany Tayan han Shynghys hannan jenilip qashqanda, Tayan hannyng bas bitikshisi (bas hatshysy) Tatatúngha (key materialdarda Tәutik, Tatatúngha, Tatatúnanghú) handyq tamghamen qolgha týsedi. Shynghys han ony hanzadalar men orda mansaptylaryna osy nayman jazuyn ýiretuge mindetteydi. Sonan bastap soghdy jazuy mongholdargha jalpylasyp, keyin «monghol jazuy» ataldy. Onan son, HVI ghasyrda búl jazudy manchjurlar men sibeler qoldandy. Soghan oray «manju jazuy», «sibe jazuy» dep ataldy.

Úighyrlardyng búl jazudy qoldana bastauy IH ghasyrdan keyin. Úighyrlar Túrpangha kelgende әli de bolsa eski týrki jazuyn qoldanatyn. Olardyng resmy qoldanuy H ghasyr deuge bolady. Sonan HIII-HV ghasyrlardaghy Joshy, Shaghatay úlysy kezine deyin qoldandy. Mine, osy songhy kezge deyin qoldanghanyna qarap ghalymdar soghdy jazuyn shartty týrde «úighyr jazuy» dep te ataghan.

Qazir saqtalyp otyrghan «Chashtany elig beg», «Altyn jaryq», «Maytry smiyt», Temir qútlúq jarlyqtary», «Toqtamys jarlyqtary», Jýsip Balasaghúnnyng «Qútaytqysh bilimi» (Vena núsqasy), «Baqtiyarnama», Ahmet Jýgnekiyding «Shyndyqtyng qaqpasy» qatarly shygharmalary mine, osy soghdy jazuymen jazylghan.

Soghdy jazuynyng arghy tegi – zamanymyzdan búryn payda bolghan aramey jazuy. Arameyler zamanymyzdan búrynghy HIV ghasyrdan búryn Arabiya týbegin mekendegen kóshpeli semit taypalarynyng biri bolatyn.  Arameyler búl jazudy ertedegi finikiya jazuyna negizdep jasaghan. Soghdylar VI-VII ghasyrlardaghy óz jazuyn osy aramey jazuyna negizdep jasady. Soghdy jazuy sonan 1480-shy jylgha deyin, VIII ghasyrgha jalghasty.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Soghdy jazuynda 5 dauysty, 18 dauyssyz, jiyny 23 әrip bar. Múnyng ishinde Y-I, O-Ú, Ó-Ý, B-P, K-G әripteri bir týrli tanbamen keledi. Z jәne J-nyng úyang týri (D)-dan basqa әripter bas, orta, song әripterden qúralghan. Jazu soldan ongha, jogharydan tómenge qaray bolyp eki týrli jazylady. Negizinen jalghamaly jazu esepteledi. Tynys belgisinen bir nýkte (.), qos nýkte (:), syrty qyzyl boyaumen qorshalghan qos nýkteler (:) qoldanylghan.

4. Arab jazuy jәne qazaq әlippesi

Arab jazuy – qazaqtar men basqa týrki tildes halyqtar eng úzaq qoldanghan jazudyng biri. Qazaqtar búl jazudy VIII ghasyrdyng sonynan beri qoldanyp keledi. Oghan 1000 jyldan artyq uaqyt ótti. Arab jazuy týbi shetten kirgenimen, osynday úzaq uaqyt qoldanylu sebebinen qazaq halqynyng óz tól jazuy bolyp ketti. Sonan beri jazudyng tilimizge ýilespeytinderi shygharylyp tastaldy, joqtary jasaldy. Sóitip, arab jazuynan ózgertilip jasalghan búl jazu tyng jazugha ainaldy.

Ásilinde, arab jazuy qalay jasalyp edi, bizge qalay kelgen? Endi soghan toqtalayyq. Arab jazuy zamanymyzdyng IV ghasyry shamasynda Arabiyada aramey jazuy negizinde jasalghan. VII-VIII ghasyrlardaghy arabtardyng syrtqy elderdi jaulau joryqtaryna ilesip, islam dinimen birge kóp elge jayylghan.

Arab jazuy onnan solgha qaray jazylady, negizinen jalghamaly jazu deuge bolady. Arab alfaviytinde 28 әrip bar. Múnyng sóz basynda, ortasynda, ayaghynda jalghanyp jazylatyndary – 22, ózinen búryn әripke jalghanyp jazylatyn, biraq keyingi әripke jalghanbaytyn әripter – 6. Búlar: «әliyf» (ا), «dal» (d), «zal» (z),  «z al» (saqau z), «ra» (r), «uau» (o) әripteri.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Arab jazuynda ýsh qana dauysty dybys әrpi bar. Olar: әlip «ا», uau «و», ya «ي» әripteri. Qalghan әripterding barlyghy dauyssyz dybys әripteri esepteledi. Jazyluda dauysty dybystargha keletin tanbalar bolady. Ol óz aldyna jeke jazylmay, dauyssyz dybystardyng asty-ýstine keledi. Búl belgini «zir-zabar» dep ataydy. Arabtar sóz maghynasyn osy belgileri arqyly shygharyp oqidy. Biraq, qazirgi kýnde múnday belgi qoy basty shart eseptelmeytin boldy. Óitkeni, olardyng qay sózining qalay jazyluy qalyptasyp qaldy. Osynyng saldarynan arabtarda sózding jazyluy men oqyluy basqa-basqa bolady. Mysaly, «Múhammed» dep jazugha tura kelse, (محمد) dep, «Sәlim» dep jazugha tura kelse, (سىلم) dep jazady. Múnday qalyptasqan jazu formasynyng zir-zabarmen kelui turaly fәn – «Tajuiyt» dep atalady. Múny olar mektepte aiyrym pәn retinde oqidy.

Tajuit qaghidasy boyynsha әlip (ا) әrpining ýstine bir kóldeneng syzyq qoyylsa (أ)- (Á) dep, eger syzyq әlipting astyna qoyylsa (ءى) dep oqidy. Al, eger әlip әripting ýstine ong ýtir (,) qoyylsa Ý bolyp oqylady. Múny qatar qoyyp (أ-  oqylghanda әlif ýsti – Á, әlif asty – I, әlif ýtir – Ý = Á, I, Ý dep oqidy. Búghan әliften basqa da kez kelgen әripti mysalgha alugha bolady. mysalgha س (búl әrip arabsha «si» bolyp jinishke oqylady) әrpin alyp kóreyik. Búl әripting ýstine kóldeneng syzyq tartylsa – (sә) bolyp, astyna kóldeneng syzyq tartylsa (si) bolyp, ýstine ong ýtir qoyylsa (sý)  bolyp oqylady.

Demek, arab jazuynyng asty-ýstine qoyylatyn búl belgiler dauysty dybystar Á, Ý, I-lerding belgileri bolyp tabylady. Biraq jazu formasy qalyptasyp qalghan arab eli ýshin qazirgi kýni búlar onsha qatty shartty emes.

V ghasyrdan bastap-aq arab jazuynyng eki týri payda boldy. Onyng birin «kufiy», endi birin «nәshi» dep atady. Kufy jazuy Efrat ózenining boyyndaghy Kufa qalasynyng atynan shyqqan. Búl «әshekeyli jazu» dep te atalady. Arab jazuynyng búl týri «Qúran» ýshin mindetti jazu dep sanalghan. Al, nәshy jazuynda әdebi, ghylymy shygharmalar jazylatyn bolghan.

Arab jazuyn býkil arab elderi men Iran, Aughanstan, Pakistan, Júngo (Shinjiyan, ishnara Niynshiya, Gansu, Sәnshy qatarly rayondardyng húizulary) Malayziya, Indoneziya jәne Afrikadaghy keybir elder qoldanady. Búl jazudy qoldanatyn adam sany 500 millionnan asady. Qoldanylu kólemi jaghynan hanzu, latyn jazularynan qalsa, ýshinshi orynda túrady.

Qazaqtar arab jazuyn VIII ghasyrdyng sonynan bastap qoldana bastaghan dep jogharyda aittyq. Sonan qazirge deyingi úzaq barystaghy qoldanu jayyn tórt kezenge bóluge bolady.

1-kezeng VIII ghasyrdyng songhy jartysynan HIII ghasyrgha deyingi aralyqty óz ishine alady. Búl kezde qazaqtar barlyq týrki tektes halyqtar syqyldy arab jazuyn óz qalybyn qúratpay (zir-zabarmen) qoldandy. Ábu Nasyr Ál-Faraby shygharmalary, Mahmút Qashqaridyng «Týrki tilderi sózdigi», Jýsip Balasaghúnnyng «Qútaytqysh bilim» dastany, Qoja Ahmet Yassauiyding «Hikmetter jinaghy», Ahmet Jýgnekiyding «Shyndyqtyng qaqpasy» qatarly shygharmalary osy kezendegi jazu núsqasymen jazylghan.

Ekinshi kezeng HIII ghasyrdan HH ghasyrdyng basyna deyingi aralyqty óz ishine alady. Búl kezdegi jazu arab jazuyn negiz etken parsy jazuy bolyp, búl keyin shaghatay jazuy dep ataldy. Shaghatay jazuy arabtyng bayyrghy jazuyna keybir dauysty, dauyssyz dybystardy qosyp jazatyn janalyqqa ie boldy.

Shaghatay jazuymen jazylghan shygharmalardan Rabghuziyding «Rabghuzy qissalaryn», Dýrbekting «Jýsip-Zyliqasyn», Sakkaki, Atai, Sayf Sarai, Lýtfi, Nauai, Búqar, Mahambet, Abay qatarly aqyn-jazushylardyng shygharmalaryn ataugha bolady.

Ýshinshi kezenge HH ghasyrdyng 13-shi jylynan qazirge deyingi jazu núsqasy jatady. Búl núsqany arab jazuy negizinde qazaq halqynyng fonetikalyq til qasiyetine layyqtastyryp jasaushy Qazaqstannyng ghúlama ghalymy Ahmet Baytúrsynúly boldy. Ahmet Baytúrsynúly tek jazu jaratushy ghana emes, ol sonymen birge qazaq tili grammatikasyn túnghysh ret jýiege salyp qúrastyrushy bolyp ta esepteledi.

Suret: Avtordyng jeke múraghatynan alyndy.

Onyng arab jazuyna negizdelip jasaghan jazu núsqasyn «Ahmet Baytúrsynúly emlesi» dep te ataydy. Ahmet Baytúrsynúly qazaq halqy úzaq uaqyt qoldanghan shaghatay emlesindegi ýsh dauysty (A, O, Y) әripke Á, E, I, Ú, Ý, Ó әripterin qosyp toghyzgha jetkizdi. Sonymen birge tilimizge qajeti joq segiz әrip tanbasyn: ث (saqau S), خ, ذ  (saqau z – zal dep oqylady). ص (juan S – sat dep oqylady), ظ (juan Z – zat dep oqylady), ط (T-nyng bir týri – ytqy dep oqylady), ز (juan Z-nyng bir týri – yzghy dep oqylady), غ (ghayn dep oqylady) shygharyp tastady. ع (ain dep oqylatyn edi) әrip Gh-nyng ornyna (ghalym, ghayyp degende keletin) qoydy. Búrynghy shaghatay jazuyndaghy kem әrip – U әrpin dauyssyz dybys ornyna tolyqtady. Sóitip, qazaq tilining fonetikasyna layyq jana qazaq jazuy qalyptasty.

Ahmet Baytúrsynúlynyng jazuy Qazaqstanda 1929 jylgha deyin qoldanyldy da, onan song olar latyn әripine kóshkendikten qalyp qoydy. Elimiz 1960 jylgha deyin qoldandy. Elimiz qazaqtary 1960 jyldan son, 1983 jyldan keyin qaytadan búrynghy arab jazuyna kóshti. Qazir elimizdegi qazaq halqy osy jazudy qoldanady.

Ras, Ahmet Baytúrsynúly jasaghan әripter keyingi keybir halyqtar ara til auysu, ghylym-tehnika janalanu barysyndaghy qajetke bola keybir әripter (v) elimiz til mamandary jaghynan tolyqtandy. Jazuda shúbalshandyq tudyratyn keybir әripterding (Y, I, Ú, Ý әripteri men I, U әripterinin) jazylu jýiesi túraqtandy. Shetten kirgen sózderding jazylu normalary bekitildi. Sóitip, qazirgi qazaq tilining jazuy birshama jetilgen týrge jetti.

Solay da jazuy men oqyluda qiynshylyq tudyratyn jaghdaylar әli de ómir sýrip otyr. Múny dauysty dybys jýiesindegi auyr kinәrat deuge bolady. Mysaly, A men Á tanbasy, O tanbasy men Ó tanbasy, Ú tanbasy men Ý tanbasy, Y tanbasy men I tanbasy, Y tanbasy men Y tanbasy qoldanu men jazuda keybir shatasushylyqqa mýmkindik tudyrady. Sondyqtan, búl әripterding juan-jinishkesin aiyruda әli de arabtardyng әmzәsin (ء) nemese jinishkertkish belgisin) qoldanyp kelemiz. Osynyng bәri de aldaghy kýnning júmysy. Til, jazuymyzdyng dúrys arnamen damyp órkendeui ýshin múnday kemistikterdi tolyqtamay bolmaydy.

Sóitip, qazaq halqynyng jazu tarihy, suretti jazudy qoldanghandyghy jónindegi derekterden bastap eseptegende, neshe myndaghan jyldargha sozylyp jatady. Al, jazu mәdeniyetining joghary formasy bolghan dybystyq әripti qoldanghan Harappa jazuy dәuirinen bastap eseptegende úzaq tariyhqa ie ekendigi belgili. Qazaq halqy sol «saq jazuy» dep ataghan jazudan (eski týrki jazuynan) keyin soghdy, arab, latyn, (Sovet odaghy men Mongholiya qazaqtary qazirgi kýnde latyn jazuynan ózgertilip jasalghan slavyan jazuyn qoldanady) jazularyn qoldanghan.

Qazaq halqy tarihtyng belgili kezenderinde mani, brahma, sanskriyt, tiybet jazuyn da qoldanghan. Qazaq halqy sonau erteden beri jasap kele jatqan bayyrghy qonystardan tabylghan derekter osyny aighaqtaydy.

Tarihy derekterge qaraghanda, qazaq halqynyng búl qoldanghan jazulary tútas týrki tildes halyqtargha ortaq jazu bolghan. Týrki tildes halyqtar tarihtyng úzaq salqar kóshinde aralas, ne qatar qonystanyp, ózara til, mәdeniyet jәne óndiristik tәsilderdi ýirenisip, birge jasaghan. Jazu da osylaysha ortaq til, ortaq dýniyege ainalyp ketken. «Eski týrki jazuy» men «soghdy jazuyn» qazaqtyng saq taypalary tapqyrlap qoldanghanymen, búl jazulardy jalghyz qazaqtyng ghana jazuy deuge kelmeydi.

Osyghan oray osy jazularmen (arab jazuy da sonyng ishinde) jazylghan eski múralardy da bir ghana qazaq halqyniki dep aitu dúrys bolmaydy. Basqa halyqtardyng da olay aituyna bolmaydy. Óitkeni, týrki tildes halyqtar ejelgi zamanda zattyq jәne ruhany mәdeniyet-әdebiyet baylyqtaryn birge jaratqan. Búl ortaqtyq zamanymyzdyng HV ghasyryna deyin (keybir týrki tildes halyqtar ýshin HVI ghasyrgha deyin) sozylady.

Múnday ortaq hal arab, slavyan halyqtarynda da bar. Olar ózderining mәdeniyeti men әdebiyetining arghy basyn rulyq, taypalyq kezden, bәrine ortaq bolghan, birge jasaghan zamannan bastaydy.

Ortaq mýlikti ortaq dep moyyndau, tól mýlikti tól mýlik dep moyyndau – búl tariyhqa, shyndyqqa qúrmet etkendik bolady.

Tәlipbay Qabaev (1935-2017), 

Ádebiyet zertteushi, baspager

Abai.kz