Rayymbek Týkeúly XVIII ghasyrda ómir sýrgen qazaq halqynan shyqqan әigili batyrlardyng biri. Onyng ata-tegi Úly jýz – Ýisin Alban taypasynyng qúramyndaghy Aljan ruynyng Syrymbet atasynan taraydy. 1718 jyly Tәuke han qaytys bolady, Tәuke hannyng ornyna onyng balasy Bolat shyghady. Onyng el basqaru ónerining әlsizdiginen ýsh jýzding arasynda alauyzdyq payda bolady. Biraq halyq jonghargha qarsy kýresti toqtatpaydy. Áne, sol tústaghy ýsh jýzding shoqtyghy biyik batyrlary Qabanbay, Bógenbay, Qangeldiler edi. Rayymbekting bala shaghy jongharlardyng qazaq jerin jappay shabuyl jasau túsyna tura keldi. Elding ayanyshty taghdyryn óz kózimen kórgen Rayymbek jauynan halyqtyng kegin aludy armandap, atasy Qangeldining batyrlyq jolyn quady.

Qazaq halqynan shyqqan, birtuar aqyn Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty tarihy dastanynda:

«Qu daladaghy qúiyn ba deysing oinaghan,

Qyran ba deysin, qylt etken qústy qoymaghan.

Óz atyn ózi úrandap bala keledi,

Qamshy sabyna jeydesin tu ghyp baylaghan.

Jayyna qalyp, óli aruaq penen tiri aruaq,

Keledi bala, esimin ózi úrandap.

Tiriler shoshyp, jaghasyn ústap túr aulaq,

Ólgender kórde, týsken de bolar bir aunap,

Keledi qyrshyn esimin ózi úrandap.

Doghara qoyyp, oiyn men dyru, sauyqty,

Bir sәtke qauym ishinen tyna qalypty.

On ýshke tolghan Týkening úly Rayymbek,

Qazaqqa alghash óstip ózin tanytty», –

 

dep batyr babasynyng erligi turaly jyr tolghaydy.

Rayymbek batyr Qangeldining ekinshi úly Týkeden tughan. 1723 jyly «Aqtaban shúbyryndy» oqighasy qarsanynda atasy Qangeldining jaugershilik joryghyn nemeresi Rayymbek jalghastyrady. Osy tústa Rayymbek, Satay, Bólek, Qoykeldi, Qonaqkeldi, Qystyq Malay, Esen, Bayseyit t.b batyrlarmen birlikte qol úiymdastyryp, jonghar sherikterine ýzdiksiz soqqy beredi. Rayymbekting osynday erligine sýiingen Jetisu halqy Rayymbekke bata berip, aqjol tileydi.

Ozyq oily, aghartushy aqyn Sharghyn Alghazyúlynyng «Rayymbek batyrgha» degen óleninde:

«Aytatyn sózdi aita almay,

Jaqpaghany jaqqa úryp.

Ortasynan quylyp,

Beker-aq, dep oilaymyn,

Qazaq bolyp tuylyp.

Bireuimizdi maqtaymyz,

Janymyzdy baghysqa.

Bir batyr tudy Rayymbek,

Shabatúghyn namysqa», – dep әigili batyrdyng el ýshin enirep, jauyna qarsy shapqan erlik ruhy madaqtalady. 1728 jyly qazaq handary ýsh jýzding ishki yntymaghyn kýsheytip, Jonghar shapqynshylyghyna tótep beru ýshin Orda basy tauynyng eteginde (Shymkent manynda) ýsh jýzding uәkili Tóle bi, Qaz dauysty Qazybek bi, Áyteke by qatynasqan kenes qúrady. Kenes Kishi jýz hany Ábilqayyrdy barlyq qazaq jasaghynyng qolbasshylyghyna saylaydy. Osy jolghy qazaq jasaqtary Shúbarteniz kólining manynda, Búlanty ózenining boyynda jonghar shapqynshylaryna sileyte soqqy beredi. Ataghy bas sardar Ábilqayyrdiki bolghanymen, búl jenis Qabanbay, Bógenbay, Rayymbek bastaghan halyq batyrlarynyng enbegi edi.

1729 jyly Qabanbay bastaghan qazaq jasaqtary Ile ózeni boyynda jәne Qaratal ózenining manayynda jonghar aq sýiekterining qalyng qolyn oisyrata jenedi. 24 jastaghy Rayymbek osy qiyan keski soghysta jekpe-jekke shyghyp, jau sardarynyng birnesheuin jayratyp el kózine týsip, Qabanbaydyng alghysyn alady.

Halyq arasyna taraghan «Qabanbay» qissasynan:

«Kelipti Qaz dauysty er Qazybek.

Ýisinnen izdep kepti Rayymbek», – degen óleng joldarynan Rayymbekting Qabanbay batyrgha ilesip, óz últy ýshin kýres jasaghandyghyn týsinuge bolady.

«1750 jyldary jonghar aqsýiekteri ishtey qyrqysyp, han taghyna talasqan kezderinde әr top óz kýshin kýsheytpek bolyp, taghy bir ret qazaq dalasyna qaray shabuyl jasaydy. Olar Qalbadan –Shoragha deyingi jәne Tarbaghatay – Qúlystay ónirin basyp alyp, múndaghy qazaqtardy qyryp, mal-mýlkin tonaydy. Osy tústa Abylay han әr taypanyng ataqty batyrlaryn keneske shaqyryp, jaudy qalay alastaudy aqyldasady. Úly jýzden Rayymbek batyr kóp jasaghymen keneske kelip qatysady. Kenesten keyin joba boyynsha әr ru, taypalar  jogharydaghy atalghan oryndardan jaudy quyp shyghyp, zor jenisterdi qol keltiredi. «Qonyr әulie ýngirin» bekinis etken jaudy alastau kezinde de Rayymbek óz jasaqtarymen jaudyng bir býiirinen soqqylap qyrghyn taptyrady. Osynday zor jenisteri ýshin han ordasynyng «Soghys aqylshylaryna» saylanyp, biyler kenesine qatynasyp otyrady» (Ábdireshit Baybolatúly qúrastyrghan «Qazaq shejireleri», «Ile halyq baspasy», 1999 jyl, 225-bet).

Rayymbek 1705 jyly tuyp, 1785 jyly qaytys bolghan. Onyng Toryayghyr men Sógeti tauynyng aralyghyndaghy keng jazyqty (qazirgi Almaty qalasynan 167 killometr keletin) jongharlarmen soghysqan jerin jergilikti halyq Oirantóbe dep ataydy. Toryayghyr tauynyng aiyrly asuynan 6 killometr qashyqtyqta Rayymbek bastauy bar.

Rayymbek baba:

«Elim – Alban,

Jerim – Jetisu.

Jaylauym – Asy,

Qystauym – Almatynyng basy», – dep aitqan eken.

Ataqty aqyn Jambyl Jabaev batyr baba turaly:

«Áy, aruaghynnan ainalayyn, Rayymbek,

Kelgenim joq qasiyetindi synayyn dep.

Bas iyem, taghzym etem bir ózine,

Tirlikte syiynatyn qúdayym dep», –

 

degen óleng shumaghy arqyly batyr túlghasyn tipti somday týsedi.

«Rayymbek batyr kózining tirisinde-aq әuliye, kóripkel retinde de baghalanghan. El auzynda taraghan bir әngimede Suandar Qorghas ózenining boyymen jaylaugha qaray kósh týzeydi. Kenetten qatty janbyr bolyp, joly tayghaq, tauly jerde týie jýre almay, bir kezenning basynda kólikting qasynda topty adam ne isterin bilmey daghdaryp qalypty. Sonda aqsaqaly omyrauyn japqan, bir qariya ashy aighaygha basyp:

«Atynnan ainalayyn, Rayymbek,

Shaqyrdym aruaghyndy synayyn dep.

Jigitter, aruaqty beker deme,

Keledi jatqan týie túrayyn dep», – deydi.

Búl sózben jebegende týiege ayaq astynan әl bitip, ornynan túrady, kósh dittegen jerine baryp qonady» (Jaqypjan Núrghojaev. «Taghdyry taytalasta ótken», «Jetisu» gazeti, 13 tamyz, 2005 jyl, 8-bet).

Rayymbek babamyz jóninde el auyzynda taralyp jýrgen tolyp jatqan anyzdar bar. Jaugershilik zamanda Rayymbek batyr bastaghan birneshe sarbazdar jaudyng bir top serikterin jayghastyryp, jau serikteri kóp bolghandyqtan olardy kóz jazdyru ýshin keri sheginedi. Jau serikteri sonynan baspalap quyp, Rayymbek bastaghan batyrlar Ile ózenine kelip túiyqtap qalady. Búl toptyng ishinde bir әigili qúmalaqshy bar eken, ol qúmalaghyn shashyp jiberip, «Jas batyr Rayymbek óz esimin ózi úrandap ózennen ótse joly bolady eken», – deydi. Álgi qúmalaqshynyng aitqany kelip, Rayymbek óz atyn ózi úrandap ózenge týskende ózen qaq jarylyp jol beripti degen anyz el arasynda keninen taralyp, aitylyp keledi. Alban atanyng úrpaqtary toy-tomalaq, ólim-jitimde «Qarasu jol bergen atanyng balasy» dep eng aldymen Aljan–Shaja atanyng balalaryna jol berui sodan qalghan. Rayymbek babamyzdyng qaytys boluy turaly aluan týrli әngimeler aitylady. «Bәidibek baba – Alyp bәiterek úrpaqtar shejiresi» atty kitapta «Rayymbek 1785 jyly dýniyeden qaytqan. Sol jyly batyr ata jaylauy Asygha elding eng sonynan kóshedi. Sebebi Rayymbekúly Qojaghúl by qazaqtardyng Reseyge qosylghanyna 100 jyl toluyna Sankt-Petrburgte ótetin saltanatty bas qosugha ketip, batyr sonyng keluin kýtedi. Sóitip, Asygha kesh shyghady, sol kezde Qojaghúldyng balasy Tileuqabyl 14 jasta eken. Jaylaudan erte týsedi. Dýisenbi kýni ertengi shayyn iship bolghan song Rayymbek Qojaghúlgha:

– Kýzdeuge kóshelik, – deydi.

– Qaysy jerge qonamyz? – depti Qojaghúl.

– Aq týie qaysy jerge shógedi, sol jerge týsirinder, – deydi, әlde neden sekem aldy ma, eng kishi anamyz:

– Batyr enshimizdi bólgen joq-au, – dep qalypty sóz arasynda.

Batyr oilana otyryp:

– Saghan sol qonghan jerimizden de bir qazan, oshaq tabylar, – degen eken. Aq týieni jelqomdap batyrdy otyrghyzyp kósh jolgha shyghady (Batyr qazirgi ziraty jatqan jerge kelip, dýniyeden ótken eken)» (659-, 75 -bet).

Taghy bir әngimede Rayymbek batyr әri synshy, әri bilgir Qaban jyraudan «Mening sýiegim qanday jerge jerlenedi eken?» – dep súrapty. Sonda bilgir synshy Qaban jyrau:

– Batyr-eke, siz kópshil ediniz, sizding sýieginiz shuyldyng astynda qalady, – dep jauap beripti. Qaban jyraudyng aitqany dәl kelip, batyr babamyzdyng ziraty qazir Almaty qalasynyng ortasynda boy sozyp túr.

Áygili aqyn Kódek Maralbaevtyng «Alban tarihy» atty shejirelik dastanynyng bir bóliginde:

«Aytayyn taghy terip ataqtyny,

Azyraq, halayyghym, sabyr etsen.

Mәmbetten tómen qaray Aljan tarap,

Jayylyp qúiryghy men jaly ketken.

Ataqty Rayymbek batyr shyghyp,

Qaq bólip Qarasudy jaryp ótken.

Atanyng ainalayyn әruaghynan,

Úrany kónilimdi jaryq etken», – degen shumaqtarynda Aljan elining shejirelik taraluy men Alban taypasyna úran bolghan әigili batyr Rayymbek Týkeúlynyng erligi jyrlanady.

Aqylgói, әruaqty batyr Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresining 300 jyldyq mereytoyyn ótkizu ýshin Qazaqstan Ýkimeti 2005 jyly 21 mausymda resmy qauly qabyldady. 2005 jyly tamyzdyng 4, 6, 13-kýnderi aralyghynda әigili qolbasy, eline esimi úran bolghan batyr baba Rayymbekting 300 jyldyq mereytoyyn respublika dengeyinde jer úiyghy Jetisu ónirinde keng kólemdi atap ótti.

Abylay han jәne Rayymbek batyr

I

Abylay (azan shaqyryp qoyghan aty Ábilmansúr) HVIII ghasyrda ómir sýrgen qazaqtyng әigili handarynyng biri. Ol el tútastyghy men jer tútastyghy ýshin erekshe enbek sinirgen memleket qayratkeri, úly qolbasshy jәne sheber diplomat.

Abylaydyng arghy babalary әlemge danqy taraghan Shynghys han men Joshy han. Bergi babalary qazaq handyghynyng negizin salghan Áz-Jәnibek, odan ensegey boyly Er Esim. Abylay Jәngir hannyng besinshi úrpaghy. Jәngir hannan Uәlibaqy, Tәuke degen eki úl tughan. Jәngir han qaytys bolghannan keyin Tәuke taqqa otyrady. Uәlibaqy handyqqa ókpelep, Ýrgenishti biylegen naghashy atasy Qayyp hannyng qolyna barady. Uәlibaqynyng balasy Abylay asqan batyr adam bolghan. Úrystarda jekpe - jekke shyqqanda qarsylas jau shaq kelmeydi eken. Talay sardardyng basyn kesip, qanjyghasyna bóktergendikten el ony «Qanisher Abylay» atap ketipti. Osy Abylay batyrdan kórkem Uәly tuylypty. Uәliyden tuylghan bala Ábilmansúr qazaqqa aty anyzgha ainalghan han bolypty.

Anyz-әngimelerde aityluynsha Ábilmansúrding әkesi Uәly soghysta qaytys bolyp, jetim qalghan bala ýisin Tóle biyding qolyna baryp panalaydy. Onyng әbden jýdegen ónine, ósip ketken shashyna qarap Tóle by oghan «Sabalaq» degen laqap at qoyyp, malyn baqtyrady. Tóle biyding tәlim-tәrbiyesinde ósken bala Ábilmansúr el ómirine erte aralasyp, ata jauy jongharlardy jongha bel buady.

Qazaq handyghy túsynda jongharlar men qazaqtar arasynda ýnemi qandy qyrghyn soghystar jalghasyp túrdy. Ábilmansúr 20 jasqa kelgende ata jaumen ýlken shayqas bolady. Sol retki úrysta Ábilmansúr jonghardyng bas batyry Sharyshpen jekpe-jekke shyghyp, qan maydanda «Abylaylap!» úran salady. Sheshushi shayqasta qalmaq batyry Sharyshtyng (keybir derekte Qaldan Serenning kýieu balasy dep te aitylady) basyn alady. Sodan bastap el Ábilmansúrdyng atyn atamay «Abylay» dep atap ketedi. Osydan keyin Abylay Orta jýzding súltandarynyng biri bolyp, Qazaq dalasyndaghy eng bedeldi әmirshi retinde tarih sahnasynan boy kóterdi.

Abylay turaly orystyng belgili tarihshysy A.Levshiyn: «1739 jyly Orta jýzde Sәmeke (Orta jýzding batysyndaghy az sandy rulardy biyledi) hannyng ornyna han saylaudan búryn Ábilmәmbet pen Abylay ekeui birdey handyqqa biylik jýrgizgen», - dep aitqan dereginen Abylaydyng Orta jýzding han bolghanyn dәleldeydi.

Abylay han 1738-1741 jyldary qazaq batyrlarynyng basyn qosyp, jonghar qalmaqtarynyng hany Qaldan Seren (1727-1745 jj.) bastaghan qalyng qosyngha birneshe mәrte soqqy berip, ata jauynyng betin qaytarady. Abylay han 1742 jyly Qaldan Seren qosynynyng qazaq dalasyna jasaghan shabuylynda jau qolyna týsip, tútqyn bolady. Osynday qiyn-qystau mezgilde qazaqtyng Úly jýzinen Tóle bi, Qangeldi batyr bastaghan 90 adam elshi bolyp Jonghar hany Qaldan Serenge baryp, kelissóz jýrgizip, 1743 jyly 5 qyrkýiekte Abylay handy tútqynynan shygharyp alady.

Tarihy derekterde jazyluynsha 1744 jyly Ábilmәmbet han Týrkistangha kóship ketkennen keyin Abylaydyng biyligi tipti kýsheye týsken. 1749 jyly tamyz aiynda Nepluevpen kezdesuinde Jәnibek tarhan «búryn Orta jýzde Ábilmәmbet han bolghan, biraq ol birazdan beri Tashkentte túryp jatyr, el basqarudan qalghan. Baraq súltan zúlymdyq isi ýshin qashyp jýr. Onda jalghyz Abylay súltan ghana biylik jýrgizip otyr», - dep óte anyq jazghan.

1771 jyly Ábilmәmbet han qaytys bolyp, qazaq handyghy ishinde taq talasy bastalyp, berekesi kete bastady. Dәl osynday aumaly-tókpeli kezende ýsh jýzding ókilderi Týrkistanda bas qosyp, qúryltay ashyp, Abylaydy qazaq hany etip saylaydy. Kóp jyldar Abylay hanmen birge jýrip, onyng ong tizesin basyp otyryp, aqyl-kenes bergen әigili jyrau Búqar Qalqamanúlynyn:

«Altyn taqtyng ýstinde,

Ýsh jýzding basyn qúradyn.

Jetim menen jesirge,

Eshbir jaman qylmadyn.

Ádiletpen jýrdiniz,

Ádepti iske kirdiniz...», - degen óleng shumaghyn tekten-tekke aitpaghan.

Abylay ýsh jýzding hany (1771-1781 jj.) bolghannan keyin Qytay, Resey siyaqty memlekettermen óte sheberlikpen diplomatiyalyq qatynas ornatyp, Qazaq handyghynyng biyligin nyghaytu, kókreytu ýshin ayanbay enbek etip, qazaq tarihynda óshpes iz qaldyrdy.

II

Abylay han Qazaq handyghynyng tútastyghyn saqtap, el irgesin bekemdeuge aty anyzgha ainalghan tarihy túlgha. Ol qazaq jerin, elin qorghau jolynda ómir boyy kýres jasap, Qarakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bógenbay, Alban Rayymbek, Kerey Jәnibek, Shapyrashty Nauryzbay, Shaqshaqúly Jәnibek, Esengeldi, Ábilqayyr han jәne Tóle bi, Áyteke bi, Qazybek by syndy qandy kóilek joldastarymen tize qosa otyryp syrttan tóngen qauip-qaterge qarsy ýzdiksiz kýres jýrgizdi.

Ghúlama ghalym Shoqan «Qazaqtardyng anyz-әngimelerinde Abylay airyqsha qasiyeti bar kiyeli, keremet qúdiret iyesi bolyp sanalady. Abylay dәuiri qazaqtardyng erligi men seriligining ghasyry. Onyng joryqtary jәne batyrlarynyng kózsiz erligi men qaharmandyghy jyr-dastandardyng arqauyna ainalghan», - dep aitqanynda tereng syr jatyr.

Abylay hannyng ainalasyna toptasyp, elin, jerin qorghau jolynda aty anyzgha ainalghan batyrlar HVIII ghasyrdaghy tarihy jazbalarda moldap kezdesedi. Kózi tirisinde eline úrangha ainalghan әulie batyrlardyng biri – Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresi.

Abylay han men Rayymbek batyr kóp jyl ýzengiles joldas bolghan. Aty әigili últ qaharmandaryn Alban júrtynda «Abylay hannyng syny, Rayymbek batyrdyng jauaby» atty anyz-әngime el ishinde keninen taralghan. El ishindegi aitylyp jýrgen anyz bylay bayandalady.

«Jongharlardan tughan jerin azat etu ýshin ýsh jýzding basyn biriktirip, bәrine basshylyq jasaghan Abylay han qolbasshylardy ózi tandaytyn kórinedi.

Birde qolbasy bolamyn degen ondaghan batyrdy Abylay aldyna shaqyrypty. Búlardyng ishinde Rayymbek te bar edi.

Qatar-qatar sapqa týzilgen ónsheng alpauyt erlerding ózin, kóligin, qaru-jaraghyn, kóbe-sauytyn syn kózden ótkizip kele jatqan Abylay Rayymbekting qasyna kelgende erekshe toqtasa kerek. Astyndaghy qúnannyng er-túrmany óte әshekeyli eken. Aldynan qarasa, jylqynyng arqasy, artynan qarasa, shoqtyghy, jaly kórinetin qúrandy erding ýstindegi jigit óte jas kórinedi. Abylay synay qarap túryp:

— Myna balanyng astyndaghy er-túrman meniki, — deydi. Sol sәt Rayymbek:

— Hannyng eki aitqany — ólgeni! — dep shanq ete qalady. Han әri qaray basqa batyrlardy aralap kete barady. Rayymbek tapjylmay túra beredi. Bir siyr sauym uaqyttan keyin Abylay qayta oralady. Oralady da managhy sózin taghy aitady. Sonda Rayymbek tizginin tartyp, taqymyn qysyp qalghanda astyndaghy qúnany kókke qarghyp, kisinep jiberedi. Abylaydyng aldyna qúnanyn oinaqtatyp barghan Rayymbek:

«— Ua, hanym, tóresin,
Er-toqymgha tónesin.
Dýnie kórip túrmysyn,
Altyndaghan shegesin!
Jala jauyp túrsyn-au,
Jaladan týbi ólesin.
Aytqanyma senesin,
Aytqanyma senbesen,
Abyroyyndy tógesin!
«Bala» dep meni basynba,
Batyrlyghymdy kóresin.
Arghy atamdy súrasan:
Ótirik aitpas ór Alban,
Ór Albannan — er Aljan,
Aljannyng aty — dýr Mәmbet.
Mәmbetten tughan Syrymbet,
Syrymbetten — Qangeldi.
Qangeldi babam tughanda,
Uysynda qan keldi.
Aynalayyn qazaghym,
Qalmaq shauyp, baq auyp,
Sudan aqqan qan kórdi.
Aqqan qandy tyimaqqa,
Alashtyng basyn jimaqqa,
Abylayday han berdi.
Atam mening Qangeldi,
Qazaq ýshin qan berdi.
Jaratqanym jar berdi,
Jeti birdey úl berdi.
Ýlkeni — batyr Tileuke,
Ekinshisi — er Týke,
Ýshinshisi — Mónke eken,
Tórtinshisi — Dónke eken,
Besinshisi — Túrsyn er,
Túrsynday bolyp tusyn er.
Túrsynnan keyin Aybas-ty,
Aybastan keyin Qoybas-ty.
Jeti úly birikse,
Jer quyrmay qoymas-ty.
Er Týkeden men tudym
Er bolugha bel budym.

Ua, aldiyar, tóresin,
Er-toqymgha tónesin.
Dýnie kórip túrmysyn,
Altyndaghan shegesin!
Jalghan aitty demesin,
Ónsheng jasyq búl tobyr
Han aitqan song ne desin?
Aynalayyn Han - babam
Nemeresine arnaghan.
Astymdaghy qúnan ker,
Qúnan kerde qúrandy er.
Áubәkir ústa jasaghan,
Mening ghana bәsirem,
Shynymenen han bolsan,

Bәsiremdi súrap kór», —dep toqtaydy. Abylay han jas jigitke sýisine qarap túryp:

— Qaraghym, altynmen aptaghan, kýmispen kýptegen ertoqymgha, oinaqshyghan ker qúnangha mastanyp kelgen quys keude, danghoy maqtanshaq bireu me dep synay aityp edim. Sózimdi qaytyp aldym. Qolbasy sen bolasyn, — degen eken» (El auzynan jazyp alghan S.Sabyrbekov.Jambyl audandyq «Atameken» gazeti, 28 sәuir, 1993 jylghy sanynan alyndy).

Álmerek abyz jәne Rayymbek batyr

I

Qazaq últy qily-qily auyr taghdyrdy, san sanaqsyz úrystardy bastan keshirgen Ortalyq Aziyada jasaghan bayyrghy túrghyn halyqtardyng biri. Últymyz  Evraziyanyng keng baytaq dalasynda myndaghan jyldar boyy ýstemdik etken kóshpendiler órkeniyetining qalyptasuy men órkendeuine erekshe at salysqan tarihy terende jatqan halyq ekenin kóne jazba qújattardyng ózi dәleldeydi.

Qazaq halqynyng tarihyna zer sala qarasaq, birneshe ghasyrda payda bolghan joq. Sonau ejelgi Deshti-Qypshaq dalasyn mekendegen kóptegen etnostar men etno birlestikterding ózara tyghyz aralasuynyng nәtiyjesinde qalyptasqan últ. Úly dalada jasaghan qazaqtardyng tarih sahnasynan boy kórsetip әlemge tanyluy Qazaq handyghynyng qúryluy men ósip-órkendeuine baylanysty.

Ásirese, Qazaq-jonghar soghysy (1643-1759 jyldar aralyghynda) bastalghannan keyin beybit jatqan elimizding berekesin ketirip, qalalarymyzdy qangha boyap, shanyraghymyzdy shayqaltty. El basyna osynday auyr kýn tughan zamanda eli men jerin qorghaytyn has batyrlarymyz dýniyege keldi. Últymyzdyng basyna kýn tughan almaghayyp zamanda qazaqtyng ataqty ýsh biyining biri Qaz dauysty Qazybek Keldibekúly: «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpay jay jatqan elmiz. Elimizden qút-bereke qashpasyn dep, jerimizding shetin jau baspasyn dep nayzagha ýki taqqan elmiz; eshbir dúshpan basynbaghan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaghan elmiz. Dosymyzdy saqtay bilgen elmiz, dәm-túzyn aqtay bilgen elmiz, asqaqtaghan han bolsa, han ordasyn taptay bilgen elmiz. Atadan úl tusa, qúl bolayyn dep tumaydy, anadan qyz tusa, kýng bolayyn dep tumaydy. Úl men qyzdy qamatyp otyra almaytyn elmiz...» (Tasbolatov Abay Bólekbayúly, Músaev Talghat Qostayúly. «Qazaqtyng has batyrlary», Almaty, «El shejire» baspasy, 2020 jyl, 4-bet), - dep Qazaq handyghy túsyndaghy elding erligi men eldigin әigilegen eken.

Bilikti ghalym, jazushy Aqseleu Seydimbekov: «Qazaq handyghynyng tarihyn tanu ýshin ru shejiresin tereng zerttep bilmey túryp, belgili bir oy týiindeu mýmkin emes», - dep óte dúrys aitqan edi. Qazaq handyghy kezinde elining qamyn oilap, eldikting mәrtebesin biyikke kótergen, el qayghysyna ortaqtasqan, elding azattyghy ýshin kýresken aty anyzgha ainalghan túlghalar kóp shyqqan. Qazaq-jonghar soghysynda erligi elge jyr bolghan túlghalardyng biri – Álmerek abyz.

Álmerek Janshyqúly (1658-1756) – Úly jýz Ýisin úlysynyng Alban taypasynan shyqqan abyz, bi, qol bastaghan batyr. Qazaq shejiresi boyynsha taratsaq, Albannan – Sary, Shybyl, Sarydan – Sýierqúl (Tauasar), Sýimendi (Taubúzar). Sýierqúldan – Shoghan, Dosaly, Qojbanbet, Jarty, Aljan, Shaja, Sýimendiden – Ayt, Bozym. Bozymnan – Sary, Janshyq, Taz (Shobal), Qystyq. Janshyqtan – Álmerek, Oljay. Tútas Sýimendi úrpaqtaryn «Ayt-Bozym» dep ataydy. Shejirelik derekterge qaraghanda, Albannyng Bozym rular birlestiginde eng jan sany kóbi Álmerek abyz úrpaqtary eken. Álmerek abyzdan – Jәnibek, Baba, Qúrman, Toqan, Qarakisi, Edil, Jayyq, Júmyq sekildi segiz úl taraghan.

Álmerek esimi óz dәuirinde tútas Bozym birlestigine eldik úrangha ainalghan túlgha. Tókpe jyrdyng dauyly Kódek Maralbaev Álmerek abyzdyng babalary turaly:

«Órkeni tamyrlaghan býrli aghashtay,

Bozymnan Sary, Janshyq anyq ótken.

Sary by zamanynda biylik qúryp,

Janshyqty qyzyr ata shalyp ótken.

Janshyqtan Álmerek pen Oljay tuyp,

Álmerek batyr eken baghy óktem», - dep tolghauy kóp tarihtan derek beredi.

Álmerek Janshyqúly ózi jasaghan dәuirde el ishinde asa joghary bedelge ie әdil bi, jau jýrek batyr, kóripkeldigi bar әulie adam bolghan. 1998 jyly Almaty qalasynda basylym kórgen «Qazaqstan últtyq ensiklopediyasynyn» 1-tomynda «Álmerek abyz batyr, sheshen, kóripkel әuliye. At jalyn tartyp mingen kezinen bastap qazaq jastarynan jonghargha qarsy jasaq úiymdastyrdy. Sarbazdarynyng qataryn kóbeytip, soghystyng әdis-aylasyn mengergennen keyin jonghargha soqqy bergen. Qazaq halqynyng jadynda Álmerek esimi kóbirek saqtalghan» degen derek aitylady. Álmerekten taraghan úrpaqtar býgingi kýni órkendep ósip, Qazaqstan, Qytay, Qyrghyzstan, Ózbekstan sekildi memleketterge deyin irge tepken.

Qazaq júrtyna aty mәlim abyz, әulie Álmerek úrpaqtarynan Jәnibek, Qarakisi, Bekbau, Músylmanbay, Tazabek, Sauryq, Jaqypberdi, Áubәkir, Úzaq batyrlar, elge syily bi, sheshen, aqyn-jyraulardan Qaba, Týmenbay, Qashaghan, Shaltabay, Áuesqan, Adyr, kýlli qazaqqa aty әigili kýishi Qojeke, iri klassik jazushy Berdibek Soqpaqbaev t.b. ataqty túlghalar kóp shyqqan.

Álmerek by jóninde halyq ishinde aluan týrli әngime aitylady. Qytay jerinde túrghan marqúm shejireshi Júmatay Bolysbayúly 87 jasqa kelgen shaghynda Álmerek baba turaly mynanday anyz-әngime aitqan eken. «Álmerek abyz qaytys bolar kezinde bes balasyn týgel shaqyryp alady da, Oljay da kelsin, aitatyn ósiyetim bar senderge depti. Inisi Oljay kelgen son: birinshi, Qúrman sen Oljaygha kózqúlaq bol, enshilering bólinbesin deydi. Ekinshi sózim, Jәnibek sen Babagha kózqúlaq bol, ýshinshi, Toqan sen Qarakisining qarmaghynda bol, barlyghyng bir-birindi syilap, yntymaqty bolyndar! Senderdi týgel aghalaryng Jәnibek basqarsyn, tilin alyndar. Býgin enshiles bolmay mal bólinse, erteng jer bólinedi. Keyingi úrpaq jat bolyp tanymasqa ainalady. Bereke-birliktering búzylsa, jatqan jerimde tynysh jata qoymaspyn degen ósiyetin aitypty. Kóp úzamay abyz Qarakisining qolynda qaytys bolyp, sol ýiden sýiegi shyghypty. Álmerekting qasiyetti qara qazan, qara oshaghy qazirge deyin Qarakisining bir túqymy bolyp keletin Ámir Toqmolda degen kisining ýiinde saqtauly túr» («Alban shejiresi», Qúlja, sәuir, 2007 jyl, 856-bet).

Álmerek batyr el irgesi sógilgen zarly zamanda Qazaq handyghynyng tóniregine tyghyz toptasyp, Tәuke hanmen qarym-qatynasty kýsheytip, «Jeti jarghynyn» el ishinde atqaryluyna belsendi atsalysyp, eli men jerin qorghau jolynda erekshe enbek sinirgen qazaq dalasynyng iri qogham qayratkeri retinde júrtqa esimi tanylghan ataqty tarihy túlgha.

Áuliye, abyz, batyr baba Álmerek Janshyqúly 1756 jyly dýniyeden ótken. Sýiegi Almaty qalasynyng manyndaghy Álmerek auylynyng (búrynghy Gagarin auyly) irgesine jerlengen. Úrpaqtary abyz baba basyna kóztartarlyq kók kesene túrghyzghan. Sodan beri әr elding týkpir-týkpirinen kelip әulie babanyng basyna ziyarat etushiler barghan sayyn kóbeyip keledi.

II

Qazaqtyng jer janaty Jetisu ólkesi bir mezgil jongharlardyng qol astynda qalyp, búl jerding túrghyndary bodandyqta ómir sýrdi. Dәl osynday qiyn-qystau kezderde ilgeri-keyindi Qangeldi, Álmerek, Tóles, Nauryzbay, Naymanbay, Satay, Baqay, Rayymbek, Bayseyit, Ótegen, Malay, Qaraqúl t.b. batyrlar kókirek kerip algha shyghyp, el azattyghy ýshin ayanbay kýres jasaghan.

El arasyna aitylghan әngimelerde aty anyzgha ainalghan Álmerek abyz Baqay, Rayymbek, Malay siyaqty el kózine týsken әigili batyrlargha bata bergen. El qorghany bolghan Álmerek by úzaq jyl joryq jylynda júrip, neshe jýzdegen tandauly sarbaz tәrbiyelegen ýzdik qolbasshy әri soghysta aqyl, ailasy arqyly qazaqqa tanylghan әskery ústaz.

1723 jylghy el basyna kýn tughan asa qayghyly «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» oqighasy boldy. Sol jyly kóktemde beygham jatqan qazaq eline Jonghar qalmaqtary әrqaysysynda 10 myng jauyngeri bar jeti qolmen jeti baghytta (70 myng jasaq) shabuyl jasap, qazaq dalasyn basyp alugha úryndy. Qauqarsyz  jerinen airylghan qazaq halqy últ retinde joyylu qaupine úshyrady. Últ basyn qara búlt ýiirilgen zarly zamanda ýsh jýzding qazaghynyng basy birigip Qangeldi, Álmerek, Qabanbay, Bógenbay, Shaqshaq Jәnibek, Kerey Jәnibek, Tama Eset t.b. batyrlar qol úiymdastyryp, jongharlarmen sheshushi shayqastar jasady.

1723 jylghy aumaly-tókpeli kezende jongharlarmen bolghan qandy shayqasta 18 jasqa endi kelgen Rayymbek Týkeúly batyrlyghymen el kózine týsti. Rayymbekting jekpe-jekke shyghyp jaudyng ataqty qolbasylarynan birnesheuin jayratqan has batyrlyghyn óz kózimen kórgen auzy dualy Álmerek abyz:

«Al, balam, jaugha baryp kel,

Jayrata nayza salyp kel.

Jonghargha ketken el kegin,

Kelistire otyryp alyp ber.

Allalap jaugha shauyp kel,

Elinning kegin alyp kel!

 Jortqanda jolyng bolsyn,

 Joldasyng Qydyr ata bolsyn!

Aqsaqalym tógildi, et jýregim sógildi,

Atang qazaqqa ardaqty Qangeldi.

Tartyp tughan atana qasiyetti bәrekeldi», - dep aghynan aqtarylyp bata berip, jas batyrgha aq jol tilepti.

Ataqty Búhar jyrau:

«Jaurynshy, kóripkel,

Albannan asqan Qankeldi», - dep tekten-tekke jyrlamaghan. Atasy Qangeldi batyrdyng joryghyn nemeresi Rayymbek jalghastyrghan. Otyz neshe jyl jonghargha qarsy soghys jasaghan ataqty Rayymbek batyr el qúrmetine bólenip, abyroyy asqaqtap, mәrtebesi biyiktep tútas Alban taypasynyng jauyngerlik úranyna ainaldy.

Rayymbek batyrdy tanudyng asyl arnasy

I

El taghdyry qyl ýstinde túrghan almaghayyp zamanda qazaqtyng eli men jerining tútastyghyn saqtap qaluda erekshe atsalysyp, qarsylas jauynyng kózin joyyp, tarihta aty qalghan has batyrlardyng qiyan-keski shayqastary, eren erlikteri kóbinese anyz-әngime, ólen-jyrlar arqyly úrpaqtan-úrpaqqa jalghasyp, auyzsha tarih aitu dәstýr retinde jattalyp, el esinde saqtalyp qalghan.

Ásirese, «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» oqighasy syndy asa súmdyq qasiretti kezenning aldy-artynda Abylay, Qangeldi, Qabanbay, Bógenbay, Rayymbek, Er Jәnibek, Qojabergen, Batyr Bayan, Nauryzbay, Aralbay, Ótegen, Esengeldi, Bayseyit, Ájibay, Qaraqúl, Malay, Baqay t.b. batyrlar bas biriktirip, el men jerdi ata jaudan aman saqtap qalghan.

Ghúlama ghalym Shoqan Uәlihanov el namysy ýshin atqa qonghan batyrlar kóp shyqqan HVIII ghasyrdy «batyrlyq ghasyry» dep atauynda tereng mәn jatyr.

Halyq basyna qara búlt ýiirilgen zar zamanda jonghargha qarsy qol bastaghan aty shuly batyrlardyng biri – Rayymbek Týkeúly boldy. Ol 15-16 jasynda-aq jongharlargha qarsy joryqqa attanyp, erligimen aty anyzgha ainaldy.

Bahadýr batyr Rayymbekting jauyngerlik ghúmyry tanghajayyp anyz-әngime, ólen-jyr, batyrlyq jyrdyng arqauy bolghan. Rayymbek batyrdyng eren erligi keyingi úrpaqtargha tәrbie beretin, últtyq ruhyn shyndaytyn danqty ómir.

Aumaly-tókpeli asa auyr, kýrdeli zamanda jasaghan aty mәshhýr Búqar jyrau (1693-1787):

«Qaldanmenen úrysyp,

Jeti kýndey sýrisip.

Sondaghy joldas adamdar:

Qarakerey Qabanbay,

Shaqshaqúly Jәnibek,

Sirgeli qara Tileuke,

Qaraqalpaq Qylyshbek,

Tigeden shyqqan Estenbek,

Ýisinnen jýr Rayymbek,

Shapyrashty Nauryzbay,

Qúdamendi Jibekbay,

Sekerbay men Shýikebay,

Jaudy qudy týidektey»

(«Rayymbek», «Elorda» baspasy, Astana, 2005 jyl, 5-bet), - dep Rayymbek batyrdyng da atyn ataydy.

Tirliginde «әuliye, kóripkel» atalghan, óz dәuirining altyn shejiresinde aty jazylghan, halyq ishinde ataq-abyroyy dýrkiregen qolbasshy Rayymbek batyr turaly shoqtyghy biyik jyr dýldýlderinen Búqar, Kәribay, Qabay, Tilemis, Jambyl, Kenen, Kódek, Sharghyn, t.b. jyraular óz jyrlarynda batyr baba esimin erekshe iltipatpen auyzgha alghan.

Rayymbek Týkeúly jayly Múhtar Áuezovtyng enbeginde («Alma baghynda», 1937 jyl, «Ádebiyet maydany» jurnaly, 2, 3 sany) aitylady. Sodan keyin «Qazaq sovet ensiklopediyasy» (1976 jyl, 9-tom) atty ýlken tomgha da batyrdyng aty engiziledi. Osydan keyin taghy da osy ensiklopediyada (1977 jyl, II tom) aty aitylady. Batyr baba jayly jәne bir qúndy tarihy derek («Qazaq qoljazbalarynyng sipattamasy». «Ghylym» baspasy, 1981 jyl, III tom) jaryq kórdi. «Rayymbek batyrdyng shayqastary» atty kólemdi shejireni jinap berushi Qabylbek Sauranbaev (1899-1980 jj.) Ol kisining búdan basqa «Alban-Búghy», «1916 jyl» atty dastandary da bar. Qabylbek Aljan ruynyng Alaman tarmaghynan taraydy.

Jogharydaghy shejirege úqsas materialdy Aljan ruynyng Syrymbet tarmaghynan shyqqan aqyn, foliklorist Móken Bolysúly M.Áuezov atyndaghy әdebiyet jәne óner institutyna tapsyrghan. 1991 jyly Móken Bolysúlynyng atynan «Rayymbek batyr» atty kitap bolyp baspadan shyqqan. Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty iri dastany aqyn qaytys bolghan song bes jyldan keyin, yaghny 1981 jyly «Leninshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetining qarasha aiynyng 26, 27, 28-shi kýnderindegi ýsh sanynda jariyalandy. Kópti kórip, kóp jasaghan qart qalamger Álnúr Meyirbekovtyng (1921-2011) «Aspan tau» («Jalyn» baspasy, Almaty, 1985 jyl) atty kitabynda Rayymbek batyr jәne onyng atasy Qangeldi Syrymbetúly jóninde birtalay anyz-derekter jazylghan. Odan keyin jazushy Joldasbay Túrlybayúly (1932-2017) ilgeri-keyindi «Jazushy» baspasynan «Tamyz tany» (1987 jyl, 1-kitap), «Rayymbek batyr» (1991 jyl, 2-kitap) atty eki tomdyq tarihy romanyn baspadan shyghardy. 2005 jyly Tólen Qaupynbaevtyng (1938-2018) «Úran baba Rayymbek» (2005 jyl, «Toghanay T» baspasy, Almaty), Shәken Kýmisbayúlynyng «Rayymbek batyr» (2006 jyl, «Aruna »baspasy) atty kitaptary jaryq kórdi.

Batyr babanyng tughanyna 300 jyl tolu mereytoyyna oray 2005 jyly «Elorda» baspasy arqyly ÚGhA akademiygi, tarih ghylymdarynyng doktory Kenes Núrpeyisovtyng jetekshiligimen basylym kórgen «Rayymbek» atty sýbeli újymdyq jinaqty erekshe atap ótken jón. Atalghan jinaq «Jyraular danqyn asyrghan», «Ghasyrlardan jetken janghyryq», «Erligine mәngilik – taghzym»  atty ýsh bólimnen qúralghan. Kitaptyng alghashqy betasharynda «Rayymbek – qazaq halqynyng danqty úly. Jonghar shapqynshylarynan eldi azat etude, jerdi bosatuda sinirgen erlik isteri anyzgha ainalghan. Ómirde bolghan túlgha. Alty Alashtyng aibyny asqan Qarakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bógenbay,  Shapyrashty Nauryzbay, Shaqshaqúly Jәnibek syndy qol bastaghan qaharmandary qatarynda Alban Rayymbek esimi de ghasyrlar boyy qúrmetpen atalyp keledi

Rayymbek batyr әri әulie adam. Batyrdyng batyry. Myng san sarbazdy sonynan ertken, qaharmandyqtyng jeke ýlgisin talay ret jekpe-jekte tanytqan qolbasshy. Halqyn irgesi sógilmeytindey, birligi búzylmaytynday etip berik toptastyrghan danagóy basshy. Jauyna qatal, dosyna adal. Qazaghy ýshin ózin qúrban eter otanshyl» (3-bet), - dep bayandaydy.

Atalghan kitaptyng alghashqy bóliminde Sabdaly jyraudyng «Rayymbegim, asylym», Móken Bolysúlynyng «Rayymbek batyr» (dastannan ýzindi), Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastandary engizilgen.

Kitaptyng ekinshi bóliminde Qabylbek Sauranbaevtyng «Rayymbek batyrdyng shayqastary» atty qoljazbasy, ghalym, zertteushi, jazushylardan Mәmbet Qoygeldiyev, Gharifolla Esim, Rysbek Sәrsenbayúly, Baqdәulet Berlibaev, Joldasbay Túrlybayúly, Sәrsenbi Dәuitov, Jaqypjan Núrghojaev, Marat Toqashbaev, Janbolat Aupbaev, Aqpanbet Álish, Sayasat Beysenbay, Ábdirahman Asylbek, Moldan Álderbaev syndy avtorlardyng zertteu enbekteri men maqalalaryna oryn berildi.

Kitaptyng ýshinshi bóliminde aqyndardan Erkin Ibitanov, Orazaqyn Asqar, Joldasbay Túrlybayúly, Shaymergen Áldiybekov, Esteu Nýsipbekov, Ótepbergen Aqypbekúly, Asanqadyr Isabek, Dubek Músanov, Toqtasyn Sýgirbekov, Júmanúr Múhametnúrúly, Núrlan Qalqa, Ahmet Kendirbekúly, Erqoja Tilepberdiyev, Músa Janәdilov, Serikbay Túrlan, Baqytkerey Ysqaq sekildi avtorlardyng ólen-tolghaulary berildi.

«Rayymbek» atty búl kitap jonghargha qarsy qol bastaghan Rayymbek Týkeúlynyng joryq jolyndaghy qily-qily bastan keshken auyr taghdyry men onyng sonyna ergen qandy kóilek serikterining Otan qorghaudaghy erlikteri jan-jaqty bayandalghan sýbeli enbek dep baghalaugha bolady.

Aty alty Alashqa anyzgha ainalghan ardaqty batyr Rayymbekti tanudaghy kesek enbekterding biri – «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» («ASPAN» baspasy, Almaty, 2021 jyl) atty akademiyalyq jinaq. Búl jinaqtyng baspadan shyghuyna ýles qosqan redaksiya alqasynyng tóraghasy Á.Ýmbetaliyev, alqalarynan B.Bedelhan, E.Alashtughan, J.Toqtarqyzy, M.Isabek, Q.Tarbay, A.Aqan jәne qúrastyrushy redaktor Erjan Toqtardyng enbegin erekshe ataugha bolady.

Atalghan kitap turaly «Aqiqat» jurnalynyng bas redaktory, belgili zertteushi, jurnalist Dәuirjan Tólebaev «Baspadan endi ghana jaryq kórgen «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» atty kitap úrpaqtargha úran bolghan ataqty Rayymbek batyrdyng ómiri men erlik isterinen, daryny men daralyghynan, qasiyeti men kemengerliginen syr shertetin shoqtyghy biyik tuyndy.

Atap aitqanda, Qangeldi nemeresi Rayymbek turaly derekter, Kókoynaqqa bergen tapsyrmasy, aqiyq aqyn M.Maqatevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» poemasy, N.Orazalinning «Ruhqa taghzym», M.Qoygeliyevting «Otan qorghau isindegi batyrlardyng orny jәne onyng ghylymy tarihnamada bayandaluy», J.Núrqojaevtyng «Úlydan – úlaghat, úrpaqqa - amanat», B.Núrjekeevting «Rayymbek batyrdyng serikteri» atty shygharmalary men jazushy-etnograf Núrlan Sәrsenbaevtyng «Rayymbek batyr» atty qissany kim jazghan?» atty enbegi, Sabdaly jyraudyng «Rayymbek batyr» dastany, E.Ibitanovtyng «Úran – baba!», J.Óteevting «Batyr baba, aruaghyna syiyndym» t.b. manyzy teren, mazmúny eren shygharmalary, tuyndylary úsynylghan» («Aqiqat» jurnaly, 2021 jyl, №12, 78-82- better), - deydi.

Jinaqtap aitqanda, «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» atty kitap kemeldiligi men terendigi arqyly oqyrmandar jýreginen jol tapqan, batyr babany tanudyng asyl arnasyn qalyptastyrghan shoqtyghy biyik enbek, әri songhy jas buyn úrpaqtarymyzdyng ónegeli tәrbie alatyn qúndy oqulyghy dep baghalaugha bolady.

II

Qytay qazaqtary da Rayymbekti halyq qormaly, erjýrek batyr, әuliye, kóripkel retinde tanyp, bastaryna auyr kýn tughanda, qysylghan qiyn kezderde aruaghyna syiynyp, medet tilep, pir tútqan.

Sonau 1970 jyldardyng orta sheninde bala kezimde el ishinde sheshen, shejireshi atalghan atam Sәrsenbaydyng sening әken–Toqtasyn, onyng әkesi–Sәrsenbay, Sәrsenbaydyng әkesi–Baysal, onyng әkesi–Ábdishýkir, odan ary – Malqara, Malqaranyng әkesi– Áji, ol kisi qazaqqa aty әigili Rayymbek batyrdyng balasy dep shúbyrta aitqan atatek shejirening bir ýzigi esimde myqtap qalghan edi. Endi oilasam, atamnyng maghan aitqany әrbir qazaq jeti atasynyng atyn bilu tәrbiyesi eken. Shejirening eng qysqa bóligi «Jeti ata» dep atalghan. Mening bala kezimdegi shejirelik sauatym osydan bastalghan. Sodan keyin birtalay jyl ótti, at jalyn tartyp minip, azamat bolyp qatargha qosylghannan keyin el ishinde aitylghan, danqy kýlli qazaqqa taraghan Rayymbek batyr turaly tanghajayyp anyzdar, shejirelik әngimeler, tarihy derekterdi qúmarta tyndaytyn boldym.

El ishinde qúimaqúlaq shejireshi qarttardan Rayymbek batyr turaly mynanday anyz-әngime estigenim әli esimde qalypty.

Úly qolbasshy Rayymbek qosyny jongharlarmen ólispey berispeytin súrapyl soghys jasapty. Jau әskerlerining sany kóp bolghandyqtan olar qazaq qosynynyng jan-jaghyn qaumalap, Rayymbekti tiridey qolgha týsirmek bolady. Qolbasshy Rayymbek amalsyz qosynyn soghys maydanynan shegindiredi. Aldynghy jaghynan jonghardyng samsaghan qoly kele jatyr, art jaghynda kýrkirep aghyp jatqan tilsiz Ile dariyasy túr. Dәl osynday qiyn-qystau kezde aqyldy da parasatty batyr astyndaghy Kókoynaghyna qamshy basyp, «Rayymbek! Rayymbek!» dep óz atyn ózi úrandap tasyp jatqan Ile dariyasyna týsedi. Sonda arnasynan asyp jatqan Ile dariyasy qaq jarylyp, batyrgha jol beripti. Qazaq qosyny dariyadan aman-esen ótipti. Sonynan kelgen jonghar qughynshylary dariyadan ótemin dep týgeldey sugha aghyp ólipti. Alban júrtynda toy-tomalaq, ólim-jitimde «Qara su jol bergen atanyng úrpaghy» dep eng aldymen Aljan-Shaja elining әuletterine jol beretin dәstýr sodan qalghan. Men bala kezimde Rayymbek batyr turaly qyzyqty anyz-әngimelerdi, ólen-jyrlardy ýlkenderding auyzynan kóp estidim.

Qytay qazaqtary arasynda kenirek taralghan Rayymbek turaly eki sýbeli batyrlyq jyry zertteushilerding nazaryn qatty audarghan edi. Batyrlar jyry eski zamannan kele jatqan halyqtyq múra. Búl jyrlardy eng alghashqy shygharushysy halyq aqyndary bolsa, uaqyttyng ótuine baylanysty key jyrlardyng avtory úmytylyp, halyq jyrlary bolyp ketken. Sonday el esinde qalghan jyrdyng biri – Alban elining Jarty ruynan shyqqan joryq jyrshysy Sabdalynyng «Rayymbegim, asylym» atty kesek dastany. Búl turaly kórnekti jazushy, zertteushi Seydәlim Tәnekeev «Búl qissany HH ghasyrdyng bas kezinde Qytay jerinde ómir sýrgen, aty sol ónirding eline tanymal Sabdaly jyraudyng úrpaqtary jazyp alyp, qoljazbany bireuden bireu kóshirip alyp taratypty.

Sabdaly jyrau jyrlaghan «Rayymbek batyrdyn» núsqasyn kóshirip, bizding qolymyzgha ústatqan Almaty oblysy, Úighyr audanynda túratyn Dәnesh Ahmetúly» («Rayymbek», «Elorda» baspasy, Astana,  2005 jyl, 12-bet), - dep qysqalay týsinik jazypty.

Endi biri – men 2009 jyly tamyz aiynyng sonynda arghy bettegi Tekes audany, Shiyliózek auylynyng túrghyny, Ayt ruynyng Sady tarmaghynan taraghan kórnekti jyrshy Bekdayyr Sydyqúlynyng auzynan jazyp alghan «Rayymbek batyr» atty qissa. Jyrshy aqsaqal sol kezde 83 jasqa kelgen eken. Búl qissanyng avtory uaqyt óte kele úmyt bolyp, halyq múrasyna ainalyp ketken.

Qytay qazaqtarynan shyqqan qalamgerler Rayymbek batyrdy tanu jayly tyn  izdenister jasady. Mysaly, Núrbolat Ábdiqadyrdyng «Rayymbek batyrdyng óleng shygharghany jayly» («Ile gazeti», 9 sәuir, 2003 jyl), Múratәli Mәshirepúlynyng «Rayymbek babanyng hakimdigi-әuliyeligi» («Ile gazeti», 10 qazan, 2006 jyl), «Rayymbek baba ruhyna taghzym» («Ile aidyny» jurnaly, 2008 jyl, 2-san), «Rayymbek batyr» («Últtar baspasy», jinaq, mausym, 2000 jyl), Júmәdil Mamannyng «Er babanyng eren toyy» («Shúghyla» jurnaly, 2014 jyl, 10-san), t.b. zertteuler jariyalanyp, Rayymbek batyrdy tanudyng әr qyrynan boy kórsetti.

Jogharydaghy qalamger saptastarym qatarynda mende «Rayymbek turaly az ayal» («Ile jastary» jurnaly, 1994 jyl, 4-san), «Qangeldi jәne Rayymbek» («Ile keshi» gazeti, 23 qazan, 1996 jyl), «Rayymbek batyr» («Tarlandar» jurnaly, 2007 jyl, 4-san), «Tanba men úran» («Tarlandar» jurnaly, 2009 jyl, 3-san), «Tekesten tabylghan «Rayymbek batyr» qissasy» («Ile gazeti», 7 shilde, 2012 jyl), «Ilede Rayymbek batyrdyng úrpaqtary bar ma?» («Tarlandar» jurnaly, 2013 jyl, 1-san), «Rayymbek batyr» atty qissany kim jazghan?» («Ile keshi» gazeti, 25 nauryz, 2013 jyl), «Ólenmen ornatylghan altyn eskertkish» («Ile jastary» jurnaly, 2015 jyl, 8-san) siyaqty zertteu maqalalar jazdym. Múnan syrt mening «Atatek jalghaghan – Altyn shynjyr» (2010 jyl, Qytay), «Ghasyrlar suyrtpaghy» (2013 jyl, Qytay), «Múqaghaly kerueni» («Últtar baspasy», Beyjin, mausym, 2016 jyl) atty kitaptarymda batyr baba jayly kóptegen qúndy zertteu maqalalar engizilgen.

Jinaqtap aitqanda, Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresi – ataq-danqy alty Alashqa ketken әuliye, kóripkel, batyr atanghan qazaq tarihyndaghy qaytalanbas zanghar túlgha.

Núrlan Sәrsenbaev,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi,

jazushy, etnograf

Abai.kz

 

 

 

 

 

Rayymbek Týkeúly XVIII ghasyrda ómir sýrgen qazaq halqynan shyqqan әigili batyrlardyng biri. Onyng ata-tegi Úly jýz – Ýisin Alban taypasynyng qúramyndaghy Aljan ruynyng Syrymbet atasynan taraydy. 1718 jyly Tәuke han qaytys bolady, Tәuke hannyng ornyna onyng balasy Bolat shyghady. Onyng el basqaru ónerining әlsizdiginen ýsh jýzding arasynda alauyzdyq payda bolady. Biraq halyq jonghargha qarsy kýresti toqtatpaydy. Áne, sol tústaghy ýsh jýzding shoqtyghy biyik batyrlary Qabanbay, Bógenbay, Qangeldiler edi. Rayymbekting bala shaghy jongharlardyng qazaq jerin jappay shabuyl jasau túsyna tura keldi. Elding ayanyshty taghdyryn óz kózimen kórgen Rayymbek jauynan halyqtyng kegin aludy armandap, atasy Qangeldining batyrlyq jolyn quady.

Qazaq halqynan shyqqan, birtuar aqyn Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty tarihy dastanynda:

«Qu daladaghy qúiyn ba deysing oinaghan,

Qyran ba deysin, qylt etken qústy qoymaghan.

Óz atyn ózi úrandap bala keledi,

Qamshy sabyna jeydesin tu ghyp baylaghan.

Jayyna qalyp, óli aruaq penen tiri aruaq,

Keledi bala, esimin ózi úrandap.

Tiriler shoshyp, jaghasyn ústap túr aulaq,

Ólgender kórde, týsken de bolar bir aunap,

Keledi qyrshyn esimin ózi úrandap.

Doghara qoyyp, oiyn men dyru, sauyqty,

Bir sәtke qauym ishinen tyna qalypty.

On ýshke tolghan Týkening úly Rayymbek,

Qazaqqa alghash óstip ózin tanytty», –

 

dep batyr babasynyng erligi turaly jyr tolghaydy.

Rayymbek batyr Qangeldining ekinshi úly Týkeden tughan. 1723 jyly «Aqtaban shúbyryndy» oqighasy qarsanynda atasy Qangeldining jaugershilik joryghyn nemeresi Rayymbek jalghastyrady. Osy tústa Rayymbek, Satay, Bólek, Qoykeldi, Qonaqkeldi, Qystyq Malay, Esen, Bayseyit t.b batyrlarmen birlikte qol úiymdastyryp, jonghar sherikterine ýzdiksiz soqqy beredi. Rayymbekting osynday erligine sýiingen Jetisu halqy Rayymbekke bata berip, aqjol tileydi.

Ozyq oily, aghartushy aqyn Sharghyn Alghazyúlynyng «Rayymbek batyrgha» degen óleninde:

«Aytatyn sózdi aita almay,

Jaqpaghany jaqqa úryp.

Ortasynan quylyp,

Beker-aq, dep oilaymyn,

Qazaq bolyp tuylyp.

Bireuimizdi maqtaymyz,

Janymyzdy baghysqa.

Bir batyr tudy Rayymbek,

Shabatúghyn namysqa», – dep әigili batyrdyng el ýshin enirep, jauyna qarsy shapqan erlik ruhy madaqtalady. 1728 jyly qazaq handary ýsh jýzding ishki yntymaghyn kýsheytip, Jonghar shapqynshylyghyna tótep beru ýshin Orda basy tauynyng eteginde (Shymkent manynda) ýsh jýzding uәkili Tóle bi, Qaz dauysty Qazybek bi, Áyteke by qatynasqan kenes qúrady. Kenes Kishi jýz hany Ábilqayyrdy barlyq qazaq jasaghynyng qolbasshylyghyna saylaydy. Osy jolghy qazaq jasaqtary Shúbarteniz kólining manynda, Búlanty ózenining boyynda jonghar shapqynshylaryna sileyte soqqy beredi. Ataghy bas sardar Ábilqayyrdiki bolghanymen, búl jenis Qabanbay, Bógenbay, Rayymbek bastaghan halyq batyrlarynyng enbegi edi.

1729 jyly Qabanbay bastaghan qazaq jasaqtary Ile ózeni boyynda jәne Qaratal ózenining manayynda jonghar aq sýiekterining qalyng qolyn oisyrata jenedi. 24 jastaghy Rayymbek osy qiyan keski soghysta jekpe-jekke shyghyp, jau sardarynyng birnesheuin jayratyp el kózine týsip, Qabanbaydyng alghysyn alady.

Halyq arasyna taraghan «Qabanbay» qissasynan:

«Kelipti Qaz dauysty er Qazybek.

Ýisinnen izdep kepti Rayymbek», – degen óleng joldarynan Rayymbekting Qabanbay batyrgha ilesip, óz últy ýshin kýres jasaghandyghyn týsinuge bolady.

«1750 jyldary jonghar aqsýiekteri ishtey qyrqysyp, han taghyna talasqan kezderinde әr top óz kýshin kýsheytpek bolyp, taghy bir ret qazaq dalasyna qaray shabuyl jasaydy. Olar Qalbadan –Shoragha deyingi jәne Tarbaghatay – Qúlystay ónirin basyp alyp, múndaghy qazaqtardy qyryp, mal-mýlkin tonaydy. Osy tústa Abylay han әr taypanyng ataqty batyrlaryn keneske shaqyryp, jaudy qalay alastaudy aqyldasady. Úly jýzden Rayymbek batyr kóp jasaghymen keneske kelip qatysady. Kenesten keyin joba boyynsha әr ru, taypalar  jogharydaghy atalghan oryndardan jaudy quyp shyghyp, zor jenisterdi qol keltiredi. «Qonyr әulie ýngirin» bekinis etken jaudy alastau kezinde de Rayymbek óz jasaqtarymen jaudyng bir býiirinen soqqylap qyrghyn taptyrady. Osynday zor jenisteri ýshin han ordasynyng «Soghys aqylshylaryna» saylanyp, biyler kenesine qatynasyp otyrady» (Ábdireshit Baybolatúly qúrastyrghan «Qazaq shejireleri», «Ile halyq baspasy», 1999 jyl, 225-bet).

Rayymbek 1705 jyly tuyp, 1785 jyly qaytys bolghan. Onyng Toryayghyr men Sógeti tauynyng aralyghyndaghy keng jazyqty (qazirgi Almaty qalasynan 167 killometr keletin) jongharlarmen soghysqan jerin jergilikti halyq Oirantóbe dep ataydy. Toryayghyr tauynyng aiyrly asuynan 6 killometr qashyqtyqta Rayymbek bastauy bar.

Rayymbek baba:

«Elim – Alban,

Jerim – Jetisu.

Jaylauym – Asy,

Qystauym – Almatynyng basy», – dep aitqan eken.

Ataqty aqyn Jambyl Jabaev batyr baba turaly:

«Áy, aruaghynnan ainalayyn, Rayymbek,

Kelgenim joq qasiyetindi synayyn dep.

Bas iyem, taghzym etem bir ózine,

Tirlikte syiynatyn qúdayym dep», –

 

degen óleng shumaghy arqyly batyr túlghasyn tipti somday týsedi.

«Rayymbek batyr kózining tirisinde-aq әuliye, kóripkel retinde de baghalanghan. El auzynda taraghan bir әngimede Suandar Qorghas ózenining boyymen jaylaugha qaray kósh týzeydi. Kenetten qatty janbyr bolyp, joly tayghaq, tauly jerde týie jýre almay, bir kezenning basynda kólikting qasynda topty adam ne isterin bilmey daghdaryp qalypty. Sonda aqsaqaly omyrauyn japqan, bir qariya ashy aighaygha basyp:

«Atynnan ainalayyn, Rayymbek,

Shaqyrdym aruaghyndy synayyn dep.

Jigitter, aruaqty beker deme,

Keledi jatqan týie túrayyn dep», – deydi.

Búl sózben jebegende týiege ayaq astynan әl bitip, ornynan túrady, kósh dittegen jerine baryp qonady» (Jaqypjan Núrghojaev. «Taghdyry taytalasta ótken», «Jetisu» gazeti, 13 tamyz, 2005 jyl, 8-bet).

Rayymbek babamyz jóninde el auyzynda taralyp jýrgen tolyp jatqan anyzdar bar. Jaugershilik zamanda Rayymbek batyr bastaghan birneshe sarbazdar jaudyng bir top serikterin jayghastyryp, jau serikteri kóp bolghandyqtan olardy kóz jazdyru ýshin keri sheginedi. Jau serikteri sonynan baspalap quyp, Rayymbek bastaghan batyrlar Ile ózenine kelip túiyqtap qalady. Búl toptyng ishinde bir әigili qúmalaqshy bar eken, ol qúmalaghyn shashyp jiberip, «Jas batyr Rayymbek óz esimin ózi úrandap ózennen ótse joly bolady eken», – deydi. Álgi qúmalaqshynyng aitqany kelip, Rayymbek óz atyn ózi úrandap ózenge týskende ózen qaq jarylyp jol beripti degen anyz el arasynda keninen taralyp, aitylyp keledi. Alban atanyng úrpaqtary toy-tomalaq, ólim-jitimde «Qarasu jol bergen atanyng balasy» dep eng aldymen Aljan–Shaja atanyng balalaryna jol berui sodan qalghan. Rayymbek babamyzdyng qaytys boluy turaly aluan týrli әngimeler aitylady. «Bәidibek baba – Alyp bәiterek úrpaqtar shejiresi» atty kitapta «Rayymbek 1785 jyly dýniyeden qaytqan. Sol jyly batyr ata jaylauy Asygha elding eng sonynan kóshedi. Sebebi Rayymbekúly Qojaghúl by qazaqtardyng Reseyge qosylghanyna 100 jyl toluyna Sankt-Petrburgte ótetin saltanatty bas qosugha ketip, batyr sonyng keluin kýtedi. Sóitip, Asygha kesh shyghady, sol kezde Qojaghúldyng balasy Tileuqabyl 14 jasta eken. Jaylaudan erte týsedi. Dýisenbi kýni ertengi shayyn iship bolghan song Rayymbek Qojaghúlgha:

– Kýzdeuge kóshelik, – deydi.

– Qaysy jerge qonamyz? – depti Qojaghúl.

– Aq týie qaysy jerge shógedi, sol jerge týsirinder, – deydi, әlde neden sekem aldy ma, eng kishi anamyz:

– Batyr enshimizdi bólgen joq-au, – dep qalypty sóz arasynda.

Batyr oilana otyryp:

– Saghan sol qonghan jerimizden de bir qazan, oshaq tabylar, – degen eken. Aq týieni jelqomdap batyrdy otyrghyzyp kósh jolgha shyghady (Batyr qazirgi ziraty jatqan jerge kelip, dýniyeden ótken eken)» (659-, 75 -bet).

Taghy bir әngimede Rayymbek batyr әri synshy, әri bilgir Qaban jyraudan «Mening sýiegim qanday jerge jerlenedi eken?» – dep súrapty. Sonda bilgir synshy Qaban jyrau:

– Batyr-eke, siz kópshil ediniz, sizding sýieginiz shuyldyng astynda qalady, – dep jauap beripti. Qaban jyraudyng aitqany dәl kelip, batyr babamyzdyng ziraty qazir Almaty qalasynyng ortasynda boy sozyp túr.

Áygili aqyn Kódek Maralbaevtyng «Alban tarihy» atty shejirelik dastanynyng bir bóliginde:

«Aytayyn taghy terip ataqtyny,

Azyraq, halayyghym, sabyr etsen.

Mәmbetten tómen qaray Aljan tarap,

Jayylyp qúiryghy men jaly ketken.

Ataqty Rayymbek batyr shyghyp,

Qaq bólip Qarasudy jaryp ótken.

Atanyng ainalayyn әruaghynan,

Úrany kónilimdi jaryq etken», – degen shumaqtarynda Aljan elining shejirelik taraluy men Alban taypasyna úran bolghan әigili batyr Rayymbek Týkeúlynyng erligi jyrlanady.

Aqylgói, әruaqty batyr Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresining 300 jyldyq mereytoyyn ótkizu ýshin Qazaqstan Ýkimeti 2005 jyly 21 mausymda resmy qauly qabyldady. 2005 jyly tamyzdyng 4, 6, 13-kýnderi aralyghynda әigili qolbasy, eline esimi úran bolghan batyr baba Rayymbekting 300 jyldyq mereytoyyn respublika dengeyinde jer úiyghy Jetisu ónirinde keng kólemdi atap ótti.

Abylay han jәne Rayymbek batyr

I

Abylay (azan shaqyryp qoyghan aty Ábilmansúr) HVIII ghasyrda ómir sýrgen qazaqtyng әigili handarynyng biri. Ol el tútastyghy men jer tútastyghy ýshin erekshe enbek sinirgen memleket qayratkeri, úly qolbasshy jәne sheber diplomat.

Abylaydyng arghy babalary әlemge danqy taraghan Shynghys han men Joshy han. Bergi babalary qazaq handyghynyng negizin salghan Áz-Jәnibek, odan ensegey boyly Er Esim. Abylay Jәngir hannyng besinshi úrpaghy. Jәngir hannan Uәlibaqy, Tәuke degen eki úl tughan. Jәngir han qaytys bolghannan keyin Tәuke taqqa otyrady. Uәlibaqy handyqqa ókpelep, Ýrgenishti biylegen naghashy atasy Qayyp hannyng qolyna barady. Uәlibaqynyng balasy Abylay asqan batyr adam bolghan. Úrystarda jekpe - jekke shyqqanda qarsylas jau shaq kelmeydi eken. Talay sardardyng basyn kesip, qanjyghasyna bóktergendikten el ony «Qanisher Abylay» atap ketipti. Osy Abylay batyrdan kórkem Uәly tuylypty. Uәliyden tuylghan bala Ábilmansúr qazaqqa aty anyzgha ainalghan han bolypty.

Anyz-әngimelerde aityluynsha Ábilmansúrding әkesi Uәly soghysta qaytys bolyp, jetim qalghan bala ýisin Tóle biyding qolyna baryp panalaydy. Onyng әbden jýdegen ónine, ósip ketken shashyna qarap Tóle by oghan «Sabalaq» degen laqap at qoyyp, malyn baqtyrady. Tóle biyding tәlim-tәrbiyesinde ósken bala Ábilmansúr el ómirine erte aralasyp, ata jauy jongharlardy jongha bel buady.

Qazaq handyghy túsynda jongharlar men qazaqtar arasynda ýnemi qandy qyrghyn soghystar jalghasyp túrdy. Ábilmansúr 20 jasqa kelgende ata jaumen ýlken shayqas bolady. Sol retki úrysta Ábilmansúr jonghardyng bas batyry Sharyshpen jekpe-jekke shyghyp, qan maydanda «Abylaylap!» úran salady. Sheshushi shayqasta qalmaq batyry Sharyshtyng (keybir derekte Qaldan Serenning kýieu balasy dep te aitylady) basyn alady. Sodan bastap el Ábilmansúrdyng atyn atamay «Abylay» dep atap ketedi. Osydan keyin Abylay Orta jýzding súltandarynyng biri bolyp, Qazaq dalasyndaghy eng bedeldi әmirshi retinde tarih sahnasynan boy kóterdi.

Abylay turaly orystyng belgili tarihshysy A.Levshiyn: «1739 jyly Orta jýzde Sәmeke (Orta jýzding batysyndaghy az sandy rulardy biyledi) hannyng ornyna han saylaudan búryn Ábilmәmbet pen Abylay ekeui birdey handyqqa biylik jýrgizgen», - dep aitqan dereginen Abylaydyng Orta jýzding han bolghanyn dәleldeydi.

Abylay han 1738-1741 jyldary qazaq batyrlarynyng basyn qosyp, jonghar qalmaqtarynyng hany Qaldan Seren (1727-1745 jj.) bastaghan qalyng qosyngha birneshe mәrte soqqy berip, ata jauynyng betin qaytarady. Abylay han 1742 jyly Qaldan Seren qosynynyng qazaq dalasyna jasaghan shabuylynda jau qolyna týsip, tútqyn bolady. Osynday qiyn-qystau mezgilde qazaqtyng Úly jýzinen Tóle bi, Qangeldi batyr bastaghan 90 adam elshi bolyp Jonghar hany Qaldan Serenge baryp, kelissóz jýrgizip, 1743 jyly 5 qyrkýiekte Abylay handy tútqynynan shygharyp alady.

Tarihy derekterde jazyluynsha 1744 jyly Ábilmәmbet han Týrkistangha kóship ketkennen keyin Abylaydyng biyligi tipti kýsheye týsken. 1749 jyly tamyz aiynda Nepluevpen kezdesuinde Jәnibek tarhan «búryn Orta jýzde Ábilmәmbet han bolghan, biraq ol birazdan beri Tashkentte túryp jatyr, el basqarudan qalghan. Baraq súltan zúlymdyq isi ýshin qashyp jýr. Onda jalghyz Abylay súltan ghana biylik jýrgizip otyr», - dep óte anyq jazghan.

1771 jyly Ábilmәmbet han qaytys bolyp, qazaq handyghy ishinde taq talasy bastalyp, berekesi kete bastady. Dәl osynday aumaly-tókpeli kezende ýsh jýzding ókilderi Týrkistanda bas qosyp, qúryltay ashyp, Abylaydy qazaq hany etip saylaydy. Kóp jyldar Abylay hanmen birge jýrip, onyng ong tizesin basyp otyryp, aqyl-kenes bergen әigili jyrau Búqar Qalqamanúlynyn:

«Altyn taqtyng ýstinde,

Ýsh jýzding basyn qúradyn.

Jetim menen jesirge,

Eshbir jaman qylmadyn.

Ádiletpen jýrdiniz,

Ádepti iske kirdiniz...», - degen óleng shumaghyn tekten-tekke aitpaghan.

Abylay ýsh jýzding hany (1771-1781 jj.) bolghannan keyin Qytay, Resey siyaqty memlekettermen óte sheberlikpen diplomatiyalyq qatynas ornatyp, Qazaq handyghynyng biyligin nyghaytu, kókreytu ýshin ayanbay enbek etip, qazaq tarihynda óshpes iz qaldyrdy.

II

Abylay han Qazaq handyghynyng tútastyghyn saqtap, el irgesin bekemdeuge aty anyzgha ainalghan tarihy túlgha. Ol qazaq jerin, elin qorghau jolynda ómir boyy kýres jasap, Qarakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bógenbay, Alban Rayymbek, Kerey Jәnibek, Shapyrashty Nauryzbay, Shaqshaqúly Jәnibek, Esengeldi, Ábilqayyr han jәne Tóle bi, Áyteke bi, Qazybek by syndy qandy kóilek joldastarymen tize qosa otyryp syrttan tóngen qauip-qaterge qarsy ýzdiksiz kýres jýrgizdi.

Ghúlama ghalym Shoqan «Qazaqtardyng anyz-әngimelerinde Abylay airyqsha qasiyeti bar kiyeli, keremet qúdiret iyesi bolyp sanalady. Abylay dәuiri qazaqtardyng erligi men seriligining ghasyry. Onyng joryqtary jәne batyrlarynyng kózsiz erligi men qaharmandyghy jyr-dastandardyng arqauyna ainalghan», - dep aitqanynda tereng syr jatyr.

Abylay hannyng ainalasyna toptasyp, elin, jerin qorghau jolynda aty anyzgha ainalghan batyrlar HVIII ghasyrdaghy tarihy jazbalarda moldap kezdesedi. Kózi tirisinde eline úrangha ainalghan әulie batyrlardyng biri – Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresi.

Abylay han men Rayymbek batyr kóp jyl ýzengiles joldas bolghan. Aty әigili últ qaharmandaryn Alban júrtynda «Abylay hannyng syny, Rayymbek batyrdyng jauaby» atty anyz-әngime el ishinde keninen taralghan. El ishindegi aitylyp jýrgen anyz bylay bayandalady.

«Jongharlardan tughan jerin azat etu ýshin ýsh jýzding basyn biriktirip, bәrine basshylyq jasaghan Abylay han qolbasshylardy ózi tandaytyn kórinedi.

Birde qolbasy bolamyn degen ondaghan batyrdy Abylay aldyna shaqyrypty. Búlardyng ishinde Rayymbek te bar edi.

Qatar-qatar sapqa týzilgen ónsheng alpauyt erlerding ózin, kóligin, qaru-jaraghyn, kóbe-sauytyn syn kózden ótkizip kele jatqan Abylay Rayymbekting qasyna kelgende erekshe toqtasa kerek. Astyndaghy qúnannyng er-túrmany óte әshekeyli eken. Aldynan qarasa, jylqynyng arqasy, artynan qarasa, shoqtyghy, jaly kórinetin qúrandy erding ýstindegi jigit óte jas kórinedi. Abylay synay qarap túryp:

— Myna balanyng astyndaghy er-túrman meniki, — deydi. Sol sәt Rayymbek:

— Hannyng eki aitqany — ólgeni! — dep shanq ete qalady. Han әri qaray basqa batyrlardy aralap kete barady. Rayymbek tapjylmay túra beredi. Bir siyr sauym uaqyttan keyin Abylay qayta oralady. Oralady da managhy sózin taghy aitady. Sonda Rayymbek tizginin tartyp, taqymyn qysyp qalghanda astyndaghy qúnany kókke qarghyp, kisinep jiberedi. Abylaydyng aldyna qúnanyn oinaqtatyp barghan Rayymbek:

«— Ua, hanym, tóresin, Er-toqymgha tónesin. Dýnie kórip túrmysyn, Altyndaghan shegesin! Jala jauyp túrsyn-au, Jaladan týbi ólesin. Aytqanyma senesin, Aytqanyma senbesen, Abyroyyndy tógesin! «Bala» dep meni basynba, Batyrlyghymdy kóresin. Arghy atamdy súrasan: Ótirik aitpas ór Alban, Ór Albannan — er Aljan, Aljannyng aty — dýr Mәmbet. Mәmbetten tughan Syrymbet, Syrymbetten — Qangeldi. Qangeldi babam tughanda, Uysynda qan keldi. Aynalayyn qazaghym, Qalmaq shauyp, baq auyp, Sudan aqqan qan kórdi. Aqqan qandy tyimaqqa, Alashtyng basyn jimaqqa, Abylayday han berdi. Atam mening Qangeldi, Qazaq ýshin qan berdi. Jaratqanym jar berdi, Jeti birdey úl berdi. Ýlkeni — batyr Tileuke, Ekinshisi — er Týke, Ýshinshisi — Mónke eken, Tórtinshisi — Dónke eken, Besinshisi — Túrsyn er, Túrsynday bolyp tusyn er. Túrsynnan keyin Aybas-ty, Aybastan keyin Qoybas-ty. Jeti úly birikse, Jer quyrmay qoymas-ty. Er Týkeden men tudym Er bolugha bel budym.

Ua, aldiyar, tóresin, Er-toqymgha tónesin. Dýnie kórip túrmysyn, Altyndaghan shegesin! Jalghan aitty demesin, Ónsheng jasyq búl tobyr Han aitqan song ne desin? Aynalayyn Han - babam Nemeresine arnaghan. Astymdaghy qúnan ker, Qúnan kerde qúrandy er. Áubәkir ústa jasaghan, Mening ghana bәsirem, Shynymenen han bolsan,

Bәsiremdi súrap kór», —dep toqtaydy. Abylay han jas jigitke sýisine qarap túryp:

— Qaraghym, altynmen aptaghan, kýmispen kýptegen ertoqymgha, oinaqshyghan ker qúnangha mastanyp kelgen quys keude, danghoy maqtanshaq bireu me dep synay aityp edim. Sózimdi qaytyp aldym. Qolbasy sen bolasyn, — degen eken» (El auzynan jazyp alghan S.Sabyrbekov.Jambyl audandyq «Atameken» gazeti, 28 sәuir, 1993 jylghy sanynan alyndy).

Álmerek abyz jәne Rayymbek batyr

I

Qazaq últy qily-qily auyr taghdyrdy, san sanaqsyz úrystardy bastan keshirgen Ortalyq Aziyada jasaghan bayyrghy túrghyn halyqtardyng biri. Últymyz  Evraziyanyng keng baytaq dalasynda myndaghan jyldar boyy ýstemdik etken kóshpendiler órkeniyetining qalyptasuy men órkendeuine erekshe at salysqan tarihy terende jatqan halyq ekenin kóne jazba qújattardyng ózi dәleldeydi.

Qazaq halqynyng tarihyna zer sala qarasaq, birneshe ghasyrda payda bolghan joq. Sonau ejelgi Deshti-Qypshaq dalasyn mekendegen kóptegen etnostar men etno birlestikterding ózara tyghyz aralasuynyng nәtiyjesinde qalyptasqan últ. Úly dalada jasaghan qazaqtardyng tarih sahnasynan boy kórsetip әlemge tanyluy Qazaq handyghynyng qúryluy men ósip-órkendeuine baylanysty.

Ásirese, Qazaq-jonghar soghysy (1643-1759 jyldar aralyghynda) bastalghannan keyin beybit jatqan elimizding berekesin ketirip, qalalarymyzdy qangha boyap, shanyraghymyzdy shayqaltty. El basyna osynday auyr kýn tughan zamanda eli men jerin qorghaytyn has batyrlarymyz dýniyege keldi. Últymyzdyng basyna kýn tughan almaghayyp zamanda qazaqtyng ataqty ýsh biyining biri Qaz dauysty Qazybek Keldibekúly: «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, biraq eshkimge soqtyqpay jay jatqan elmiz. Elimizden qút-bereke qashpasyn dep, jerimizding shetin jau baspasyn dep nayzagha ýki taqqan elmiz; eshbir dúshpan basynbaghan elmiz, basymyzdan sózdi asyrmaghan elmiz. Dosymyzdy saqtay bilgen elmiz, dәm-túzyn aqtay bilgen elmiz, asqaqtaghan han bolsa, han ordasyn taptay bilgen elmiz. Atadan úl tusa, qúl bolayyn dep tumaydy, anadan qyz tusa, kýng bolayyn dep tumaydy. Úl men qyzdy qamatyp otyra almaytyn elmiz...» (Tasbolatov Abay Bólekbayúly, Músaev Talghat Qostayúly. «Qazaqtyng has batyrlary», Almaty, «El shejire» baspasy, 2020 jyl, 4-bet), - dep Qazaq handyghy túsyndaghy elding erligi men eldigin әigilegen eken.

Bilikti ghalym, jazushy Aqseleu Seydimbekov: «Qazaq handyghynyng tarihyn tanu ýshin ru shejiresin tereng zerttep bilmey túryp, belgili bir oy týiindeu mýmkin emes», - dep óte dúrys aitqan edi. Qazaq handyghy kezinde elining qamyn oilap, eldikting mәrtebesin biyikke kótergen, el qayghysyna ortaqtasqan, elding azattyghy ýshin kýresken aty anyzgha ainalghan túlghalar kóp shyqqan. Qazaq-jonghar soghysynda erligi elge jyr bolghan túlghalardyng biri – Álmerek abyz.

Álmerek Janshyqúly (1658-1756) – Úly jýz Ýisin úlysynyng Alban taypasynan shyqqan abyz, bi, qol bastaghan batyr. Qazaq shejiresi boyynsha taratsaq, Albannan – Sary, Shybyl, Sarydan – Sýierqúl (Tauasar), Sýimendi (Taubúzar). Sýierqúldan – Shoghan, Dosaly, Qojbanbet, Jarty, Aljan, Shaja, Sýimendiden – Ayt, Bozym. Bozymnan – Sary, Janshyq, Taz (Shobal), Qystyq. Janshyqtan – Álmerek, Oljay. Tútas Sýimendi úrpaqtaryn «Ayt-Bozym» dep ataydy. Shejirelik derekterge qaraghanda, Albannyng Bozym rular birlestiginde eng jan sany kóbi Álmerek abyz úrpaqtary eken. Álmerek abyzdan – Jәnibek, Baba, Qúrman, Toqan, Qarakisi, Edil, Jayyq, Júmyq sekildi segiz úl taraghan.

Álmerek esimi óz dәuirinde tútas Bozym birlestigine eldik úrangha ainalghan túlgha. Tókpe jyrdyng dauyly Kódek Maralbaev Álmerek abyzdyng babalary turaly:

«Órkeni tamyrlaghan býrli aghashtay,

Bozymnan Sary, Janshyq anyq ótken.

Sary by zamanynda biylik qúryp,

Janshyqty qyzyr ata shalyp ótken.

Janshyqtan Álmerek pen Oljay tuyp,

Álmerek batyr eken baghy óktem», - dep tolghauy kóp tarihtan derek beredi.

Álmerek Janshyqúly ózi jasaghan dәuirde el ishinde asa joghary bedelge ie әdil bi, jau jýrek batyr, kóripkeldigi bar әulie adam bolghan. 1998 jyly Almaty qalasynda basylym kórgen «Qazaqstan últtyq ensiklopediyasynyn» 1-tomynda «Álmerek abyz batyr, sheshen, kóripkel әuliye. At jalyn tartyp mingen kezinen bastap qazaq jastarynan jonghargha qarsy jasaq úiymdastyrdy. Sarbazdarynyng qataryn kóbeytip, soghystyng әdis-aylasyn mengergennen keyin jonghargha soqqy bergen. Qazaq halqynyng jadynda Álmerek esimi kóbirek saqtalghan» degen derek aitylady. Álmerekten taraghan úrpaqtar býgingi kýni órkendep ósip, Qazaqstan, Qytay, Qyrghyzstan, Ózbekstan sekildi memleketterge deyin irge tepken.

Qazaq júrtyna aty mәlim abyz, әulie Álmerek úrpaqtarynan Jәnibek, Qarakisi, Bekbau, Músylmanbay, Tazabek, Sauryq, Jaqypberdi, Áubәkir, Úzaq batyrlar, elge syily bi, sheshen, aqyn-jyraulardan Qaba, Týmenbay, Qashaghan, Shaltabay, Áuesqan, Adyr, kýlli qazaqqa aty әigili kýishi Qojeke, iri klassik jazushy Berdibek Soqpaqbaev t.b. ataqty túlghalar kóp shyqqan.

Álmerek by jóninde halyq ishinde aluan týrli әngime aitylady. Qytay jerinde túrghan marqúm shejireshi Júmatay Bolysbayúly 87 jasqa kelgen shaghynda Álmerek baba turaly mynanday anyz-әngime aitqan eken. «Álmerek abyz qaytys bolar kezinde bes balasyn týgel shaqyryp alady da, Oljay da kelsin, aitatyn ósiyetim bar senderge depti. Inisi Oljay kelgen son: birinshi, Qúrman sen Oljaygha kózqúlaq bol, enshilering bólinbesin deydi. Ekinshi sózim, Jәnibek sen Babagha kózqúlaq bol, ýshinshi, Toqan sen Qarakisining qarmaghynda bol, barlyghyng bir-birindi syilap, yntymaqty bolyndar! Senderdi týgel aghalaryng Jәnibek basqarsyn, tilin alyndar. Býgin enshiles bolmay mal bólinse, erteng jer bólinedi. Keyingi úrpaq jat bolyp tanymasqa ainalady. Bereke-birliktering búzylsa, jatqan jerimde tynysh jata qoymaspyn degen ósiyetin aitypty. Kóp úzamay abyz Qarakisining qolynda qaytys bolyp, sol ýiden sýiegi shyghypty. Álmerekting qasiyetti qara qazan, qara oshaghy qazirge deyin Qarakisining bir túqymy bolyp keletin Ámir Toqmolda degen kisining ýiinde saqtauly túr» («Alban shejiresi», Qúlja, sәuir, 2007 jyl, 856-bet).

Álmerek batyr el irgesi sógilgen zarly zamanda Qazaq handyghynyng tóniregine tyghyz toptasyp, Tәuke hanmen qarym-qatynasty kýsheytip, «Jeti jarghynyn» el ishinde atqaryluyna belsendi atsalysyp, eli men jerin qorghau jolynda erekshe enbek sinirgen qazaq dalasynyng iri qogham qayratkeri retinde júrtqa esimi tanylghan ataqty tarihy túlgha.

Áuliye, abyz, batyr baba Álmerek Janshyqúly 1756 jyly dýniyeden ótken. Sýiegi Almaty qalasynyng manyndaghy Álmerek auylynyng (búrynghy Gagarin auyly) irgesine jerlengen. Úrpaqtary abyz baba basyna kóztartarlyq kók kesene túrghyzghan. Sodan beri әr elding týkpir-týkpirinen kelip әulie babanyng basyna ziyarat etushiler barghan sayyn kóbeyip keledi.

II

Qazaqtyng jer janaty Jetisu ólkesi bir mezgil jongharlardyng qol astynda qalyp, búl jerding túrghyndary bodandyqta ómir sýrdi. Dәl osynday qiyn-qystau kezderde ilgeri-keyindi Qangeldi, Álmerek, Tóles, Nauryzbay, Naymanbay, Satay, Baqay, Rayymbek, Bayseyit, Ótegen, Malay, Qaraqúl t.b. batyrlar kókirek kerip algha shyghyp, el azattyghy ýshin ayanbay kýres jasaghan.

El arasyna aitylghan әngimelerde aty anyzgha ainalghan Álmerek abyz Baqay, Rayymbek, Malay siyaqty el kózine týsken әigili batyrlargha bata bergen. El qorghany bolghan Álmerek by úzaq jyl joryq jylynda júrip, neshe jýzdegen tandauly sarbaz tәrbiyelegen ýzdik qolbasshy әri soghysta aqyl, ailasy arqyly qazaqqa tanylghan әskery ústaz.

1723 jylghy el basyna kýn tughan asa qayghyly «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» oqighasy boldy. Sol jyly kóktemde beygham jatqan qazaq eline Jonghar qalmaqtary әrqaysysynda 10 myng jauyngeri bar jeti qolmen jeti baghytta (70 myng jasaq) shabuyl jasap, qazaq dalasyn basyp alugha úryndy. Qauqarsyz  jerinen airylghan qazaq halqy últ retinde joyylu qaupine úshyrady. Últ basyn qara búlt ýiirilgen zarly zamanda ýsh jýzding qazaghynyng basy birigip Qangeldi, Álmerek, Qabanbay, Bógenbay, Shaqshaq Jәnibek, Kerey Jәnibek, Tama Eset t.b. batyrlar qol úiymdastyryp, jongharlarmen sheshushi shayqastar jasady.

1723 jylghy aumaly-tókpeli kezende jongharlarmen bolghan qandy shayqasta 18 jasqa endi kelgen Rayymbek Týkeúly batyrlyghymen el kózine týsti. Rayymbekting jekpe-jekke shyghyp jaudyng ataqty qolbasylarynan birnesheuin jayratqan has batyrlyghyn óz kózimen kórgen auzy dualy Álmerek abyz:

«Al, balam, jaugha baryp kel,

Jayrata nayza salyp kel.

Jonghargha ketken el kegin,

Kelistire otyryp alyp ber.

Allalap jaugha shauyp kel,

Elinning kegin alyp kel!

 Jortqanda jolyng bolsyn,

 Joldasyng Qydyr ata bolsyn!

Aqsaqalym tógildi, et jýregim sógildi,

Atang qazaqqa ardaqty Qangeldi.

Tartyp tughan atana qasiyetti bәrekeldi», - dep aghynan aqtarylyp bata berip, jas batyrgha aq jol tilepti.

Ataqty Búhar jyrau:

«Jaurynshy, kóripkel,

Albannan asqan Qankeldi», - dep tekten-tekke jyrlamaghan. Atasy Qangeldi batyrdyng joryghyn nemeresi Rayymbek jalghastyrghan. Otyz neshe jyl jonghargha qarsy soghys jasaghan ataqty Rayymbek batyr el qúrmetine bólenip, abyroyy asqaqtap, mәrtebesi biyiktep tútas Alban taypasynyng jauyngerlik úranyna ainaldy.

Rayymbek batyrdy tanudyng asyl arnasy

I

El taghdyry qyl ýstinde túrghan almaghayyp zamanda qazaqtyng eli men jerining tútastyghyn saqtap qaluda erekshe atsalysyp, qarsylas jauynyng kózin joyyp, tarihta aty qalghan has batyrlardyng qiyan-keski shayqastary, eren erlikteri kóbinese anyz-әngime, ólen-jyrlar arqyly úrpaqtan-úrpaqqa jalghasyp, auyzsha tarih aitu dәstýr retinde jattalyp, el esinde saqtalyp qalghan.

Ásirese, «Aqtaban shúbyryndy, Alqakól súlama» oqighasy syndy asa súmdyq qasiretti kezenning aldy-artynda Abylay, Qangeldi, Qabanbay, Bógenbay, Rayymbek, Er Jәnibek, Qojabergen, Batyr Bayan, Nauryzbay, Aralbay, Ótegen, Esengeldi, Bayseyit, Ájibay, Qaraqúl, Malay, Baqay t.b. batyrlar bas biriktirip, el men jerdi ata jaudan aman saqtap qalghan.

Ghúlama ghalym Shoqan Uәlihanov el namysy ýshin atqa qonghan batyrlar kóp shyqqan HVIII ghasyrdy «batyrlyq ghasyry» dep atauynda tereng mәn jatyr.

Halyq basyna qara búlt ýiirilgen zar zamanda jonghargha qarsy qol bastaghan aty shuly batyrlardyng biri – Rayymbek Týkeúly boldy. Ol 15-16 jasynda-aq jongharlargha qarsy joryqqa attanyp, erligimen aty anyzgha ainaldy.

Bahadýr batyr Rayymbekting jauyngerlik ghúmyry tanghajayyp anyz-әngime, ólen-jyr, batyrlyq jyrdyng arqauy bolghan. Rayymbek batyrdyng eren erligi keyingi úrpaqtargha tәrbie beretin, últtyq ruhyn shyndaytyn danqty ómir.

Aumaly-tókpeli asa auyr, kýrdeli zamanda jasaghan aty mәshhýr Búqar jyrau (1693-1787):

«Qaldanmenen úrysyp,

Jeti kýndey sýrisip.

Sondaghy joldas adamdar:

Qarakerey Qabanbay,

Shaqshaqúly Jәnibek,

Sirgeli qara Tileuke,

Qaraqalpaq Qylyshbek,

Tigeden shyqqan Estenbek,

Ýisinnen jýr Rayymbek,

Shapyrashty Nauryzbay,

Qúdamendi Jibekbay,

Sekerbay men Shýikebay,

Jaudy qudy týidektey»

(«Rayymbek», «Elorda» baspasy, Astana, 2005 jyl, 5-bet), - dep Rayymbek batyrdyng da atyn ataydy.

Tirliginde «әuliye, kóripkel» atalghan, óz dәuirining altyn shejiresinde aty jazylghan, halyq ishinde ataq-abyroyy dýrkiregen qolbasshy Rayymbek batyr turaly shoqtyghy biyik jyr dýldýlderinen Búqar, Kәribay, Qabay, Tilemis, Jambyl, Kenen, Kódek, Sharghyn, t.b. jyraular óz jyrlarynda batyr baba esimin erekshe iltipatpen auyzgha alghan.

Rayymbek Týkeúly jayly Múhtar Áuezovtyng enbeginde («Alma baghynda», 1937 jyl, «Ádebiyet maydany» jurnaly, 2, 3 sany) aitylady. Sodan keyin «Qazaq sovet ensiklopediyasy» (1976 jyl, 9-tom) atty ýlken tomgha da batyrdyng aty engiziledi. Osydan keyin taghy da osy ensiklopediyada (1977 jyl, II tom) aty aitylady. Batyr baba jayly jәne bir qúndy tarihy derek («Qazaq qoljazbalarynyng sipattamasy». «Ghylym» baspasy, 1981 jyl, III tom) jaryq kórdi. «Rayymbek batyrdyng shayqastary» atty kólemdi shejireni jinap berushi Qabylbek Sauranbaev (1899-1980 jj.) Ol kisining búdan basqa «Alban-Búghy», «1916 jyl» atty dastandary da bar. Qabylbek Aljan ruynyng Alaman tarmaghynan taraydy.

Jogharydaghy shejirege úqsas materialdy Aljan ruynyng Syrymbet tarmaghynan shyqqan aqyn, foliklorist Móken Bolysúly M.Áuezov atyndaghy әdebiyet jәne óner institutyna tapsyrghan. 1991 jyly Móken Bolysúlynyng atynan «Rayymbek batyr» atty kitap bolyp baspadan shyqqan. Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty iri dastany aqyn qaytys bolghan song bes jyldan keyin, yaghny 1981 jyly «Leninshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetining qarasha aiynyng 26, 27, 28-shi kýnderindegi ýsh sanynda jariyalandy. Kópti kórip, kóp jasaghan qart qalamger Álnúr Meyirbekovtyng (1921-2011) «Aspan tau» («Jalyn» baspasy, Almaty, 1985 jyl) atty kitabynda Rayymbek batyr jәne onyng atasy Qangeldi Syrymbetúly jóninde birtalay anyz-derekter jazylghan. Odan keyin jazushy Joldasbay Túrlybayúly (1932-2017) ilgeri-keyindi «Jazushy» baspasynan «Tamyz tany» (1987 jyl, 1-kitap), «Rayymbek batyr» (1991 jyl, 2-kitap) atty eki tomdyq tarihy romanyn baspadan shyghardy. 2005 jyly Tólen Qaupynbaevtyng (1938-2018) «Úran baba Rayymbek» (2005 jyl, «Toghanay T» baspasy, Almaty), Shәken Kýmisbayúlynyng «Rayymbek batyr» (2006 jyl, «Aruna »baspasy) atty kitaptary jaryq kórdi.

Batyr babanyng tughanyna 300 jyl tolu mereytoyyna oray 2005 jyly «Elorda» baspasy arqyly ÚGhA akademiygi, tarih ghylymdarynyng doktory Kenes Núrpeyisovtyng jetekshiligimen basylym kórgen «Rayymbek» atty sýbeli újymdyq jinaqty erekshe atap ótken jón. Atalghan jinaq «Jyraular danqyn asyrghan», «Ghasyrlardan jetken janghyryq», «Erligine mәngilik – taghzym»  atty ýsh bólimnen qúralghan. Kitaptyng alghashqy betasharynda «Rayymbek – qazaq halqynyng danqty úly. Jonghar shapqynshylarynan eldi azat etude, jerdi bosatuda sinirgen erlik isteri anyzgha ainalghan. Ómirde bolghan túlgha. Alty Alashtyng aibyny asqan Qarakerey Qabanbay, Qanjyghaly Bógenbay,  Shapyrashty Nauryzbay, Shaqshaqúly Jәnibek syndy qol bastaghan qaharmandary qatarynda Alban Rayymbek esimi de ghasyrlar boyy qúrmetpen atalyp keledi

Rayymbek batyr әri әulie adam. Batyrdyng batyry. Myng san sarbazdy sonynan ertken, qaharmandyqtyng jeke ýlgisin talay ret jekpe-jekte tanytqan qolbasshy. Halqyn irgesi sógilmeytindey, birligi búzylmaytynday etip berik toptastyrghan danagóy basshy. Jauyna qatal, dosyna adal. Qazaghy ýshin ózin qúrban eter otanshyl» (3-bet), - dep bayandaydy.

Atalghan kitaptyng alghashqy bóliminde Sabdaly jyraudyng «Rayymbegim, asylym», Móken Bolysúlynyng «Rayymbek batyr» (dastannan ýzindi), Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastandary engizilgen.

Kitaptyng ekinshi bóliminde Qabylbek Sauranbaevtyng «Rayymbek batyrdyng shayqastary» atty qoljazbasy, ghalym, zertteushi, jazushylardan Mәmbet Qoygeldiyev, Gharifolla Esim, Rysbek Sәrsenbayúly, Baqdәulet Berlibaev, Joldasbay Túrlybayúly, Sәrsenbi Dәuitov, Jaqypjan Núrghojaev, Marat Toqashbaev, Janbolat Aupbaev, Aqpanbet Álish, Sayasat Beysenbay, Ábdirahman Asylbek, Moldan Álderbaev syndy avtorlardyng zertteu enbekteri men maqalalaryna oryn berildi.

Kitaptyng ýshinshi bóliminde aqyndardan Erkin Ibitanov, Orazaqyn Asqar, Joldasbay Túrlybayúly, Shaymergen Áldiybekov, Esteu Nýsipbekov, Ótepbergen Aqypbekúly, Asanqadyr Isabek, Dubek Músanov, Toqtasyn Sýgirbekov, Júmanúr Múhametnúrúly, Núrlan Qalqa, Ahmet Kendirbekúly, Erqoja Tilepberdiyev, Músa Janәdilov, Serikbay Túrlan, Baqytkerey Ysqaq sekildi avtorlardyng ólen-tolghaulary berildi.

«Rayymbek» atty búl kitap jonghargha qarsy qol bastaghan Rayymbek Týkeúlynyng joryq jolyndaghy qily-qily bastan keshken auyr taghdyry men onyng sonyna ergen qandy kóilek serikterining Otan qorghaudaghy erlikteri jan-jaqty bayandalghan sýbeli enbek dep baghalaugha bolady.

Aty alty Alashqa anyzgha ainalghan ardaqty batyr Rayymbekti tanudaghy kesek enbekterding biri – «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» («ASPAN» baspasy, Almaty, 2021 jyl) atty akademiyalyq jinaq. Búl jinaqtyng baspadan shyghuyna ýles qosqan redaksiya alqasynyng tóraghasy Á.Ýmbetaliyev, alqalarynan B.Bedelhan, E.Alashtughan, J.Toqtarqyzy, M.Isabek, Q.Tarbay, A.Aqan jәne qúrastyrushy redaktor Erjan Toqtardyng enbegin erekshe ataugha bolady.

Atalghan kitap turaly «Aqiqat» jurnalynyng bas redaktory, belgili zertteushi, jurnalist Dәuirjan Tólebaev «Baspadan endi ghana jaryq kórgen «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» atty kitap úrpaqtargha úran bolghan ataqty Rayymbek batyrdyng ómiri men erlik isterinen, daryny men daralyghynan, qasiyeti men kemengerliginen syr shertetin shoqtyghy biyik tuyndy.

Atap aitqanda, Qangeldi nemeresi Rayymbek turaly derekter, Kókoynaqqa bergen tapsyrmasy, aqiyq aqyn M.Maqatevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» poemasy, N.Orazalinning «Ruhqa taghzym», M.Qoygeliyevting «Otan qorghau isindegi batyrlardyng orny jәne onyng ghylymy tarihnamada bayandaluy», J.Núrqojaevtyng «Úlydan – úlaghat, úrpaqqa - amanat», B.Núrjekeevting «Rayymbek batyrdyng serikteri» atty shygharmalary men jazushy-etnograf Núrlan Sәrsenbaevtyng «Rayymbek batyr» atty qissany kim jazghan?» atty enbegi, Sabdaly jyraudyng «Rayymbek batyr» dastany, E.Ibitanovtyng «Úran – baba!», J.Óteevting «Batyr baba, aruaghyna syiyndym» t.b. manyzy teren, mazmúny eren shygharmalary, tuyndylary úsynylghan» («Aqiqat» jurnaly, 2021 jyl, №12, 78-82- better), - deydi.

Jinaqtap aitqanda, «Kiyeli joldyng iyesi – Rayymbek...» atty kitap kemeldiligi men terendigi arqyly oqyrmandar jýreginen jol tapqan, batyr babany tanudyng asyl arnasyn qalyptastyrghan shoqtyghy biyik enbek, әri songhy jas buyn úrpaqtarymyzdyng ónegeli tәrbie alatyn qúndy oqulyghy dep baghalaugha bolady.

II

Qytay qazaqtary da Rayymbekti halyq qormaly, erjýrek batyr, әuliye, kóripkel retinde tanyp, bastaryna auyr kýn tughanda, qysylghan qiyn kezderde aruaghyna syiynyp, medet tilep, pir tútqan.

Sonau 1970 jyldardyng orta sheninde bala kezimde el ishinde sheshen, shejireshi atalghan atam Sәrsenbaydyng sening әken–Toqtasyn, onyng әkesi–Sәrsenbay, Sәrsenbaydyng әkesi–Baysal, onyng әkesi–Ábdishýkir, odan ary – Malqara, Malqaranyng әkesi– Áji, ol kisi qazaqqa aty әigili Rayymbek batyrdyng balasy dep shúbyrta aitqan atatek shejirening bir ýzigi esimde myqtap qalghan edi. Endi oilasam, atamnyng maghan aitqany әrbir qazaq jeti atasynyng atyn bilu tәrbiyesi eken. Shejirening eng qysqa bóligi «Jeti ata» dep atalghan. Mening bala kezimdegi shejirelik sauatym osydan bastalghan. Sodan keyin birtalay jyl ótti, at jalyn tartyp minip, azamat bolyp qatargha qosylghannan keyin el ishinde aitylghan, danqy kýlli qazaqqa taraghan Rayymbek batyr turaly tanghajayyp anyzdar, shejirelik әngimeler, tarihy derekterdi qúmarta tyndaytyn boldym.

El ishinde qúimaqúlaq shejireshi qarttardan Rayymbek batyr turaly mynanday anyz-әngime estigenim әli esimde qalypty.

Úly qolbasshy Rayymbek qosyny jongharlarmen ólispey berispeytin súrapyl soghys jasapty. Jau әskerlerining sany kóp bolghandyqtan olar qazaq qosynynyng jan-jaghyn qaumalap, Rayymbekti tiridey qolgha týsirmek bolady. Qolbasshy Rayymbek amalsyz qosynyn soghys maydanynan shegindiredi. Aldynghy jaghynan jonghardyng samsaghan qoly kele jatyr, art jaghynda kýrkirep aghyp jatqan tilsiz Ile dariyasy túr. Dәl osynday qiyn-qystau kezde aqyldy da parasatty batyr astyndaghy Kókoynaghyna qamshy basyp, «Rayymbek! Rayymbek!» dep óz atyn ózi úrandap tasyp jatqan Ile dariyasyna týsedi. Sonda arnasynan asyp jatqan Ile dariyasy qaq jarylyp, batyrgha jol beripti. Qazaq qosyny dariyadan aman-esen ótipti. Sonynan kelgen jonghar qughynshylary dariyadan ótemin dep týgeldey sugha aghyp ólipti. Alban júrtynda toy-tomalaq, ólim-jitimde «Qara su jol bergen atanyng úrpaghy» dep eng aldymen Aljan-Shaja elining әuletterine jol beretin dәstýr sodan qalghan. Men bala kezimde Rayymbek batyr turaly qyzyqty anyz-әngimelerdi, ólen-jyrlardy ýlkenderding auyzynan kóp estidim.

Qytay qazaqtary arasynda kenirek taralghan Rayymbek turaly eki sýbeli batyrlyq jyry zertteushilerding nazaryn qatty audarghan edi. Batyrlar jyry eski zamannan kele jatqan halyqtyq múra. Búl jyrlardy eng alghashqy shygharushysy halyq aqyndary bolsa, uaqyttyng ótuine baylanysty key jyrlardyng avtory úmytylyp, halyq jyrlary bolyp ketken. Sonday el esinde qalghan jyrdyng biri – Alban elining Jarty ruynan shyqqan joryq jyrshysy Sabdalynyng «Rayymbegim, asylym» atty kesek dastany. Búl turaly kórnekti jazushy, zertteushi Seydәlim Tәnekeev «Búl qissany HH ghasyrdyng bas kezinde Qytay jerinde ómir sýrgen, aty sol ónirding eline tanymal Sabdaly jyraudyng úrpaqtary jazyp alyp, qoljazbany bireuden bireu kóshirip alyp taratypty.

Sabdaly jyrau jyrlaghan «Rayymbek batyrdyn» núsqasyn kóshirip, bizding qolymyzgha ústatqan Almaty oblysy, Úighyr audanynda túratyn Dәnesh Ahmetúly» («Rayymbek», «Elorda» baspasy, Astana,  2005 jyl, 12-bet), - dep qysqalay týsinik jazypty.

Endi biri – men 2009 jyly tamyz aiynyng sonynda arghy bettegi Tekes audany, Shiyliózek auylynyng túrghyny, Ayt ruynyng Sady tarmaghynan taraghan kórnekti jyrshy Bekdayyr Sydyqúlynyng auzynan jazyp alghan «Rayymbek batyr» atty qissa. Jyrshy aqsaqal sol kezde 83 jasqa kelgen eken. Búl qissanyng avtory uaqyt óte kele úmyt bolyp, halyq múrasyna ainalyp ketken.

Qytay qazaqtarynan shyqqan qalamgerler Rayymbek batyrdy tanu jayly tyn  izdenister jasady. Mysaly, Núrbolat Ábdiqadyrdyng «Rayymbek batyrdyng óleng shygharghany jayly» («Ile gazeti», 9 sәuir, 2003 jyl), Múratәli Mәshirepúlynyng «Rayymbek babanyng hakimdigi-әuliyeligi» («Ile gazeti», 10 qazan, 2006 jyl), «Rayymbek baba ruhyna taghzym» («Ile aidyny» jurnaly, 2008 jyl, 2-san), «Rayymbek batyr» («Últtar baspasy», jinaq, mausym, 2000 jyl), Júmәdil Mamannyng «Er babanyng eren toyy» («Shúghyla» jurnaly, 2014 jyl, 10-san), t.b. zertteuler jariyalanyp, Rayymbek batyrdy tanudyng әr qyrynan boy kórsetti.

Jogharydaghy qalamger saptastarym qatarynda mende «Rayymbek turaly az ayal» («Ile jastary» jurnaly, 1994 jyl, 4-san), «Qangeldi jәne Rayymbek» («Ile keshi» gazeti, 23 qazan, 1996 jyl), «Rayymbek batyr» («Tarlandar» jurnaly, 2007 jyl, 4-san), «Tanba men úran» («Tarlandar» jurnaly, 2009 jyl, 3-san), «Tekesten tabylghan «Rayymbek batyr» qissasy» («Ile gazeti», 7 shilde, 2012 jyl), «Ilede Rayymbek batyrdyng úrpaqtary bar ma?» («Tarlandar» jurnaly, 2013 jyl, 1-san), «Rayymbek batyr» atty qissany kim jazghan?» («Ile keshi» gazeti, 25 nauryz, 2013 jyl), «Ólenmen ornatylghan altyn eskertkish» («Ile jastary» jurnaly, 2015 jyl, 8-san) siyaqty zertteu maqalalar jazdym. Múnan syrt mening «Atatek jalghaghan – Altyn shynjyr» (2010 jyl, Qytay), «Ghasyrlar suyrtpaghy» (2013 jyl, Qytay), «Múqaghaly kerueni» («Últtar baspasy», Beyjin, mausym, 2016 jyl) atty kitaptarymda batyr baba jayly kóptegen qúndy zertteu maqalalar engizilgen.

Jinaqtap aitqanda, Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresi – ataq-danqy alty Alashqa ketken әuliye, kóripkel, batyr atanghan qazaq tarihyndaghy qaytalanbas zanghar túlgha.

Núrlan Sәrsenbaev,

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi,

jazushy, etnograf

Abai.kz