اتى اڭىزعا اينالعان باتىر
رايىمبەك تۇكەۇلى XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنان شىققان ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ اتا-تەگى ۇلى ءجۇز – ءۇيسىن البان تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى الجان رۋىنىڭ سىرىمبەت اتاسىنان تارايدى. 1718 جىلى تاۋكە حان قايتىس بولادى، تاۋكە حاننىڭ ورنىنا ونىڭ بالاسى بولات شىعادى. ونىڭ ەل باسقارۋ ونەرىنىڭ السىزدىگىنەن ءۇش ءجۇزدىڭ اراسىندا الاۋىزدىق پايدا بولادى. بىراق حالىق جوڭعارعا قارسى كۇرەستى توقتاتپايدى. انە، سول تۇستاعى ءۇش ءجۇزدىڭ شوقتىعى بيىك باتىرلارى قابانباي، بوگەنباي، قانگەلدىلەر ەدى. رايىمبەكتىڭ بالا شاعى جوڭعارلاردىڭ قازاق جەرىن جاپپاي شابۋىل جاساۋ تۇسىنا تۋرا كەلدى. ەلدىڭ ايانىشتى تاعدىرىن ءوز كوزىمەن كورگەن رايىمبەك جاۋىنان حالىقتىڭ كەگىن الۋدى ارمانداپ، اتاسى قانگەلدىنىڭ باتىرلىق جولىن قۋادى.
قازاق حالقىنان شىققان، ءبىرتۋار اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى تاريحي داستانىندا:
«قۋ دالاداعى قۇيىن با دەيسىڭ ويناعان،
قىران با دەيسىڭ، قىلت ەتكەن قۇستى قويماعان.
ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ بالا كەلەدى،
قامشى سابىنا جەيدەسىن تۋ عىپ بايلاعان.
جايىنا قالىپ، ءولى ارۋاق پەنەن ءتىرى ارۋاق،
كەلەدى بالا، ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ.
تىرىلەر شوشىپ، جاعاسىن ۇستاپ تۇر اۋلاق،
ولگەندەر كوردە، تۇسكەن دە بولار ءبىر اۋناپ،
كەلەدى قىرشىن ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ.
دوعارا قويىپ، ويىن مەن دىرۋ، ساۋىقتى،
ءبىر ساتكە قاۋىم ىشىنەن تىنا قالىپتى.
ون ۇشكە تولعان تۇكەنىڭ ۇلى رايىمبەك،
قازاققا العاش ءوستىپ ءوزىن تانىتتى»، –
دەپ باتىر باباسىنىڭ ەرلىگى تۋرالى جىر تولعايدى.
رايىمبەك باتىر قانگەلدىنىڭ ەكىنشى ۇلى تۇكەدەن تۋعان. 1723 جىلى «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعاسى قارساڭىندا اتاسى قانگەلدىنىڭ جاۋگەرشىلىك جورىعىن نەمەرەسى رايىمبەك جالعاستىرادى. وسى تۇستا رايىمبەك، ساتاي، بولەك، قويكەلدى، قوناقكەلدى، قىستىق مالاي، ەسەن، بايسەيىت ت.ب باتىرلارمەن بىرلىكتە قول ۇيىمداستىرىپ، جوڭعار شەرىكتەرىنە ۇزدىكسىز سوققى بەرەدى. رايىمبەكتىڭ وسىنداي ەرلىگىنە سۇيىنگەن جەتىسۋ حالقى رايىمبەككە باتا بەرىپ، اقجول تىلەيدى.
وزىق ويلى، اعارتۋشى اقىن شارعىن العازىۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىرعا» دەگەن ولەڭىندە:
«ايتاتىن ءسوزدى ايتا الماي،
جاقپاعانى جاققا ۇرىپ.
ورتاسىنان قۋىلىپ،
بەكەر-اق، دەپ ويلايمىن،
قازاق بولىپ تۋىلىپ.
بىرەۋىمىزدى ماقتايمىز،
جانىمىزدى باعىسقا.
ءبىر باتىر تۋدى رايىمبەك،
شاباتۇعىن نامىسقا»، – دەپ ايگىلى باتىردىڭ ەل ءۇشىن ەڭىرەپ، جاۋىنا قارسى شاپقان ەرلىك رۋحى ماداقتالادى. 1728 جىلى قازاق حاندارى ءۇش ءجۇزدىڭ ىشكى ىنتىماعىن كۇشەيتىپ، جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن وردا باسى تاۋىنىڭ ەتەگىندە (شىمكەنت ماڭىندا) ءۇش ءجۇزدىڭ ۋاكىلى تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك بي، ايتەكە بي قاتىناسقان كەڭەس قۇرادى. كەڭەس كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردى بارلىق قازاق جاساعىنىڭ قولباسشىلىعىنا سايلايدى. وسى جولعى قازاق جاساقتارى شۇبارتەڭىز كولىنىڭ ماڭىندا، بۇلانتى وزەنىنىڭ بويىندا جوڭعار شاپقىنشىلارىنا سىلەيتە سوققى بەرەدى. اتاعى باس ساردار ابىلقايىردىكى بولعانىمەن، بۇل جەڭىس قابانباي، بوگەنباي، رايىمبەك باستاعان حالىق باتىرلارىنىڭ ەڭبەگى ەدى.
1729 جىلى قابانباي باستاعان قازاق جاساقتارى ىلە وزەنى بويىندا جانە قاراتال وزەنىنىڭ ماڭايىندا جوڭعار اق سۇيەكتەرىنىڭ قالىڭ قولىن ويسىراتا جەڭەدى. 24 جاستاعى رايىمبەك وسى قيان كەسكى سوعىستا جەكپە-جەككە شىعىپ، جاۋ ساردارىنىڭ بىرنەشەۋىن جايراتىپ ەل كوزىنە ءتۇسىپ، قابانبايدىڭ العىسىن الادى.
حالىق اراسىنا تاراعان «قابانباي» قيسساسىنان:
«كەلىپتى قاز داۋىستى ەر قازىبەك.
ۇيسىننەن ىزدەپ كەپتى رايىمبەك»، – دەگەن ولەڭ جولدارىنان رايىمبەكتىڭ قابانباي باتىرعا ىلەسىپ، ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەس جاساعاندىعىن تۇسىنۋگە بولادى.
«1750 جىلدارى جوڭعار اقسۇيەكتەرى ىشتەي قىرقىسىپ، حان تاعىنا تالاسقان كەزدەرىندە ءار توپ ءوز كۇشىن كۇشەيتپەك بولىپ، تاعى ءبىر رەت قازاق دالاسىنا قاراي شابۋىل جاسايدى. ولار قالبادان –شوراعا دەيىنگى جانە تارباعاتاي – قۇلىستاي ءوڭىرىن باسىپ الىپ، مۇنداعى قازاقتاردى قىرىپ، مال-مۇلكىن تونايدى. وسى تۇستا ابىلاي حان ءار تايپانىڭ اتاقتى باتىرلارىن كەڭەسكە شاقىرىپ، جاۋدى قالاي الاستاۋدى اقىلداسادى. ۇلى جۇزدەن رايىمبەك باتىر كوپ جاساعىمەن كەڭەسكە كەلىپ قاتىسادى. كەڭەستەن كەيىن جوبا بويىنشا ءار رۋ، تايپالار جوعارىداعى اتالعان ورىنداردان جاۋدى قۋىپ شىعىپ، زور جەڭىستەردى قول كەلتىرەدى. «قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن» بەكىنىس ەتكەن جاۋدى الاستاۋ كەزىندە دە رايىمبەك ءوز جاساقتارىمەن جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن سوققىلاپ قىرعىن تاپتىرادى. وسىنداي زور جەڭىستەرى ءۇشىن حان ورداسىنىڭ «سوعىس اقىلشىلارىنا» سايلانىپ، بيلەر كەڭەسىنە قاتىناسىپ وتىرادى» (ابدىرەشيت بايبولاتۇلى قۇراستىرعان «قازاق شەجىرەلەرى»، «ىلە حالىق باسپاسى»، 1999 جىل، 225-بەت).
رايىمبەك 1705 جىلى تۋىپ، 1785 جىلى قايتىس بولعان. ونىڭ تورىايعىر مەن سوگەتى تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى كەڭ جازىقتى (قازىرگى الماتى قالاسىنان 167 كيللومەتر كەلەتىن) جوڭعارلارمەن سوعىسقان جەرىن جەرگىلىكتى حالىق ويرانتوبە دەپ اتايدى. تورىايعىر تاۋىنىڭ ايىرلى اسۋىنان 6 كيللومەتر قاشىقتىقتا رايىمبەك باستاۋى بار.
رايىمبەك بابا:
«ەلىم – البان،
جەرىم – جەتىسۋ.
جايلاۋىم – اسى،
قىستاۋىم – الماتىنىڭ باسى»، – دەپ ايتقان ەكەن.
اتاقتى اقىن جامبىل جاباەۆ باتىر بابا تۋرالى:
«ءاي، ارۋاعىڭنان اينالايىن، رايىمبەك،
كەلگەنىم جوق قاسيەتىڭدى سىنايىن دەپ.
باس يەم، تاعزىم ەتەم ءبىر وزىڭە،
تىرلىكتە سىيىناتىن قۇدايىم دەپ»، –
دەگەن ولەڭ شۋماعى ارقىلى باتىر تۇلعاسىن ءتىپتى سومداي تۇسەدى.
«رايىمبەك باتىر كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اۋليە، كورىپكەل رەتىندە دە باعالانعان. ەل اۋزىندا تاراعان ءبىر اڭگىمەدە سۋاندار قورعاس وزەنىنىڭ بويىمەن جايلاۋعا قاراي كوش تۇزەيدى. كەنەتتەن قاتتى جاڭبىر بولىپ، جولى تايعاق، تاۋلى جەردە تۇيە جۇرە الماي، ءبىر كەزەڭنىڭ باسىندا كولىكتىڭ قاسىندا توپتى ادام نە ىستەرىن بىلمەي داعدارىپ قالىپتى. سوندا اقساقالى ومىراۋىن جاپقان، ءبىر قاريا اششى ايعايعا باسىپ:
«اتىڭنان اينالايىن، رايىمبەك،
شاقىردىم ارۋاعىڭدى سىنايىن دەپ.
جىگىتتەر، ارۋاقتى بەكەر دەمە،
كەلەدى جاتقان تۇيە تۇرايىن دەپ»، – دەيدى.
بۇل سوزبەن جەبەگەندە تۇيەگە اياق استىنان ءال ءبىتىپ، ورنىنان تۇرادى، كوش دىتتەگەن جەرىنە بارىپ قونادى» (جاقىپجان نۇرعوجاەۆ. «تاعدىرى تايتالاستا وتكەن»، «جەتىسۋ» گازەتى، 13 تامىز، 2005 جىل، 8-بەت).
رايىمبەك بابامىز جونىندە ەل اۋىزىندا تارالىپ جۇرگەن تولىپ جاتقان اڭىزدار بار. جاۋگەرشىلىك زاماندا رايىمبەك باتىر باستاعان بىرنەشە ساربازدار جاۋدىڭ ءبىر توپ سەرىكتەرىن جايعاستىرىپ، جاۋ سەرىكتەرى كوپ بولعاندىقتان ولاردى كوز جازدىرۋ ءۇشىن كەرى شەگىنەدى. جاۋ سەرىكتەرى سوڭىنان باسپالاپ قۋىپ، رايىمبەك باستاعان باتىرلار ىلە وزەنىنە كەلىپ تۇيىقتاپ قالادى. بۇل توپتىڭ ىشىندە ءبىر ايگىلى قۇمالاقشى بار ەكەن، ول قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ، «جاس باتىر رايىمبەك ءوز ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ وزەننەن وتسە جولى بولادى ەكەن»، – دەيدى. الگى قۇمالاقشىنىڭ ايتقانى كەلىپ، رايىمبەك ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ وزەنگە تۇسكەندە وزەن قاق جارىلىپ جول بەرىپتى دەگەن اڭىز ەل اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ، ايتىلىپ كەلەدى. البان اتانىڭ ۇرپاقتارى توي-تومالاق، ءولىم-جىتىمدە «قاراسۋ جول بەرگەن اتانىڭ بالاسى» دەپ ەڭ الدىمەن الجان–شاجا اتانىڭ بالالارىنا جول بەرۋى سودان قالعان. رايىمبەك بابامىزدىڭ قايتىس بولۋى تۋرالى الۋان ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك ۇرپاقتار شەجىرەسى» اتتى كىتاپتا «رايىمبەك 1785 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. سول جىلى باتىر اتا جايلاۋى اسىعا ەلدىڭ ەڭ سوڭىنان كوشەدى. سەبەبى رايىمبەكۇلى قوجاعۇل بي قازاقتاردىڭ رەسەيگە قوسىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا سانكت-پەتربۋرگتە وتەتىن سالتاناتتى باس قوسۋعا كەتىپ، باتىر سونىڭ كەلۋىن كۇتەدى. ءسويتىپ، اسىعا كەش شىعادى، سول كەزدە قوجاعۇلدىڭ بالاسى تىلەۋقابىل 14 جاستا ەكەن. جايلاۋدان ەرتە تۇسەدى. دۇيسەنبى كۇنى ەرتەڭگى شايىن ءىشىپ بولعان سوڭ رايىمبەك قوجاعۇلعا:
– كۇزدەۋگە كوشەلىك، – دەيدى.
– قايسى جەرگە قونامىز؟ – دەپتى قوجاعۇل.
– اق تۇيە قايسى جەرگە شوگەدى، سول جەرگە تۇسىرىڭدەر، – دەيدى، الدە نەدەن سەكەم الدى ما، ەڭ كىشى انامىز:
– باتىر ەنشىمىزدى بولگەن جوق-اۋ، – دەپ قالىپتى ءسوز اراسىندا.
باتىر ويلانا وتىرىپ:
– ساعان سول قونعان جەرىمىزدەن دە ءبىر قازان، وشاق تابىلار، – دەگەن ەكەن. اق تۇيەنى جەلقومداپ باتىردى وتىرعىزىپ كوش جولعا شىعادى (باتىر قازىرگى زيراتى جاتقان جەرگە كەلىپ، دۇنيەدەن وتكەن ەكەن)» (659-, 75 -بەت).
تاعى ءبىر اڭگىمەدە رايىمبەك باتىر ءارى سىنشى، ءارى بىلگىر قابان جىراۋدان «مەنىڭ سۇيەگىم قانداي جەرگە جەرلەنەدى ەكەن؟» – دەپ سۇراپتى. سوندا بىلگىر سىنشى قابان جىراۋ:
– باتىر-ەكە، ءسىز كوپشىل ەدىڭىز، ءسىزدىڭ سۇيەگىڭىز شۋىلدىڭ استىندا قالادى، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قابان جىراۋدىڭ ايتقانى ءدال كەلىپ، باتىر بابامىزدىڭ زيراتى قازىر الماتى قالاسىنىڭ ورتاسىندا بوي سوزىپ تۇر.
ايگىلى اقىن كودەك مارالباەۆتىڭ «البان تاريحى» اتتى شەجىرەلىك داستانىنىڭ ءبىر بولىگىندە:
«ايتايىن تاعى تەرىپ اتاقتىنى،
ازىراق، حالايىعىم، سابىر ەتسەڭ.
مامبەتتەن تومەن قاراي الجان تاراپ،
جايىلىپ قۇيرىعى مەن جالى كەتكەن.
اتاقتى رايىمبەك باتىر شىعىپ،
قاق ءبولىپ قاراسۋدى جارىپ وتكەن.
اتانىڭ اينالايىن ارۋاعىنان،
ۇرانى كوڭىلىمدى جارىق ەتكەن»، – دەگەن شۋماقتارىندا الجان ەلىنىڭ شەجىرەلىك تارالۋى مەن البان تايپاسىنا ۇران بولعان ايگىلى باتىر رايىمبەك تۇكەۇلىنىڭ ەرلىگى جىرلانادى.
اقىلگوي، ارۋاقتى باتىر رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى 2005 جىلى 21 ماۋسىمدا رەسمي قاۋلى قابىلدادى. 2005 جىلى تامىزدىڭ 4, 6, 13-كۇندەرى ارالىعىندا ايگىلى قولباسى، ەلىنە ەسىمى ۇران بولعان باتىر بابا رايىمبەكتىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە جەر ۇيىعى جەتىسۋ وڭىرىندە كەڭ كولەمدى اتاپ ءوتتى.
ابىلاي حان جانە رايىمبەك باتىر
I
ابىلاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر) ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ ايگىلى حاندارىنىڭ ءبىرى. ول ەل تۇتاستىعى مەن جەر تۇتاستىعى ءۇشىن ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن مەملەكەت قايراتكەرى، ۇلى قولباسشى جانە شەبەر ديپلومات.
ابىلايدىڭ ارعى بابالارى الەمگە داڭقى تاراعان شىڭعىس حان مەن جوشى حان. بەرگى بابالارى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان ءاز-جانىبەك، ودان ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم. ابىلاي جاڭگىر حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. جاڭگىر حاننان ۋاليباقى، تاۋكە دەگەن ەكى ۇل تۋعان. جاڭگىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن تاۋكە تاققا وتىرادى. ۋاليباقى حاندىققا وكپەلەپ، ۇرگەنىشتى بيلەگەن ناعاشى اتاسى قايىپ حاننىڭ قولىنا بارادى. ۋاليباقىنىڭ بالاسى ابىلاي اسقان باتىر ادام بولعان. ۇرىستاردا جەكپە - جەككە شىققاندا قارسىلاس جاۋ شاق كەلمەيدى ەكەن. تالاي سارداردىڭ باسىن كەسىپ، قانجىعاسىنا بوكتەرگەندىكتەن ەل ونى «قانىشەر ابىلاي» اتاپ كەتىپتى. وسى ابىلاي باتىردان كوركەم ءۋالي تۋىلىپتى. ۋاليدەن تۋىلعان بالا ءابىلمانسۇر قازاققا اتى اڭىزعا اينالعان حان بولىپتى.
اڭىز-اڭگىمەلەردە ايتىلۋىنشا ءابىلمانسۇردىڭ اكەسى ءۋالي سوعىستا قايتىس بولىپ، جەتىم قالعان بالا ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ قولىنا بارىپ پانالايدى. ونىڭ ابدەن جۇدەگەن وڭىنە، ءوسىپ كەتكەن شاشىنا قاراپ تولە بي وعان «سابالاق» دەگەن لاقاپ ات قويىپ، مالىن باقتىرادى. تولە ءبيدىڭ ءتالىم-تاربيەسىندە وسكەن بالا ءابىلمانسۇر ەل ومىرىنە ەرتە ارالاسىپ، اتا جاۋى جوڭعارلاردى جويۋعا بەل بۋادى.
قازاق حاندىعى تۇسىندا جوڭعارلار مەن قازاقتار اراسىندا ۇنەمى قاندى قىرعىن سوعىستار جالعاسىپ تۇردى. ءابىلمانسۇر 20 جاسقا كەلگەندە اتا جاۋمەن ۇلكەن شايقاس بولادى. سول رەتكى ۇرىستا ءابىلمانسۇر جوڭعاردىڭ باس باتىرى شارىشپەن جەكپە-جەككە شىعىپ، قان مايداندا «ابىلايلاپ!» ۇران سالادى. شەشۋشى شايقاستا قالماق باتىرى شارىشتىڭ (كەيبىر دەرەكتە قالدان سەرەننىڭ كۇيەۋ بالاسى دەپ تە ايتىلادى) باسىن الادى. سودان باستاپ ەل ءابىلمانسۇردىڭ اتىن اتاماي «ابىلاي» دەپ اتاپ كەتەدى. وسىدان كەيىن ابىلاي ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ، قازاق دالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى ءامىرشى رەتىندە تاريح ساحناسىنان بوي كوتەردى.
ابىلاي تۋرالى ورىستىڭ بەلگىلى تاريحشىسى ا.لەۆشين: «1739 جىلى ورتا جۇزدە سامەكە (ورتا ءجۇزدىڭ باتىسىنداعى از ساندى رۋلاردى بيلەدى) حاننىڭ ورنىنا حان سايلاۋدان بۇرىن ابىلمامبەت پەن ابىلاي ەكەۋى بىردەي حاندىققا بيلىك جۇرگىزگەن»، - دەپ ايتقان دەرەگىنەن ابىلايدىڭ ورتا ءجۇزدىڭ حان بولعانىن دالەلدەيدى.
ابىلاي حان 1738-1741 جىلدارى قازاق باتىرلارىنىڭ باسىن قوسىپ، جوڭعار قالماقتارىنىڭ حانى قالدان سەرەن (1727-1745 جج.) باستاعان قالىڭ قوسىنعا بىرنەشە مارتە سوققى بەرىپ، اتا جاۋىنىڭ بەتىن قايتارادى. ابىلاي حان 1742 جىلى قالدان سەرەن قوسىنىنىڭ قازاق دالاسىنا جاساعان شابۋىلىندا جاۋ قولىنا ءتۇسىپ، تۇتقىن بولادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ مەزگىلدە قازاقتىڭ ۇلى جۇزىنەن تولە بي، قانگەلدى باتىر باستاعان 90 ادام ەلشى بولىپ جوڭعار حانى قالدان سەرەنگە بارىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپ، 1743 جىلى 5 قىركۇيەكتە ابىلاي حاندى تۇتقىنىنان شىعارىپ الادى.
تاريحي دەرەكتەردە جازىلۋىنشا 1744 جىلى ابىلمامبەت حان تۇركىستانعا كوشىپ كەتكەننەن كەيىن ابىلايدىڭ بيلىگى ءتىپتى كۇشەيە تۇسكەن. 1749 جىلى تامىز ايىندا نەپليۋەۆپەن كەزدەسۋىندە جانىبەك تارحان «بۇرىن ورتا جۇزدە ابىلمامبەت حان بولعان، بىراق ول ءبىرازدان بەرى تاشكەنتتە تۇرىپ جاتىر، ەل باسقارۋدان قالعان. باراق سۇلتان زۇلىمدىق ءىسى ءۇشىن قاشىپ ءجۇر. وندا جالعىز ابىلاي سۇلتان عانا بيلىك جۇرگىزىپ وتىر»، - دەپ وتە انىق جازعان.
1771 جىلى ابىلمامبەت حان قايتىس بولىپ، قازاق حاندىعى ىشىندە تاق تالاسى باستالىپ، بەرەكەسى كەتە باستادى. ءدال وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى تۇركىستاندا باس قوسىپ، قۇرىلتاي اشىپ، ابىلايدى قازاق حانى ەتىپ سايلايدى. كوپ جىلدار ابىلاي حانمەن بىرگە ءجۇرىپ، ونىڭ وڭ تىزەسىن باسىپ وتىرىپ، اقىل-كەڭەس بەرگەن ايگىلى جىراۋ بۇقار قالقامانۇلىنىڭ:
«التىن تاقتىڭ ۇستىندە،
ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.
جەتىم مەنەن جەسىرگە،
ەشبىر جامان قىلمادىڭ.
ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز،
ادەپتى ىسكە كىردىڭىز...»، - دەگەن ولەڭ شۋماعىن تەكتەن-تەككە ايتپاعان.
ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ حانى (1771-1781 جج.) بولعاننان كەيىن قىتاي، رەسەي سياقتى مەملەكەتتەرمەن وتە شەبەرلىكپەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىپ، قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن نىعايتۋ، كوكرەيتۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ، قازاق تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى.
ءىى
ابىلاي حان قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ، ەل ىرگەسىن بەكەمدەۋگە اتى اڭىزعا اينالعان تاريحي تۇلعا. ول قازاق جەرىن، ەلىن قورعاۋ جولىندا ءومىر بويى كۇرەس جاساپ، قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، البان رايىمبەك، كەرەي جانىبەك، شاپىراشتى ناۋرىزباي، شاقشاقۇلى جانىبەك، ەسەنگەلدى، ابىلقايىر حان جانە تولە بي، ايتەكە بي، قازىبەك بي سىندى قاندى كويلەك جولداستارىمەن تىزە قوسا وتىرىپ سىرتتان تونگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزدى.
عۇلاما عالىم شوقان «قازاقتاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىندە ابىلاي ايرىقشا قاسيەتى بار كيەلى، كەرەمەت قۇدىرەت يەسى بولىپ سانالادى. ابىلاي ءداۋىرى قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى. ونىڭ جورىقتارى جانە باتىرلارىنىڭ كوزسىز ەرلىگى مەن قاھارماندىعى جىر-داستانداردىڭ ارقاۋىنا اينالعان»، - دەپ ايتقانىندا تەرەڭ سىر جاتىر.
ابىلاي حاننىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ، ەلىن، جەرىن قورعاۋ جولىندا اتى اڭىزعا اينالعان باتىرلار ءحVىىى عاسىرداعى تاريحي جازبالاردا مولداپ كەزدەسەدى. كوزى تىرىسىندە ەلىنە ۇرانعا اينالعان اۋليە باتىرلاردىڭ ءبىرى – رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسى.
ابىلاي حان مەن رايىمبەك باتىر كوپ جىل ۇزەڭگىلەس جولداس بولعان. اتى ايگىلى ۇلت قاھارماندارىن البان جۇرتىندا «ابىلاي حاننىڭ سىنى، رايىمبەك باتىردىڭ جاۋابى» اتتى اڭىز-اڭگىمە ەل ىشىندە كەڭىنەن تارالعان. ەل ىشىندەگى ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز بىلاي باياندالادى.
«جوڭعارلاردان تۋعان جەرىن ازات ەتۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، بارىنە باسشىلىق جاساعان ابىلاي حان قولباسشىلاردى ءوزى تاڭدايتىن كورىنەدى.
بىردە قولباسى بولامىن دەگەن ونداعان باتىردى ابىلاي الدىنا شاقىرىپتى. بۇلاردىڭ ىشىندە رايىمبەك تە بار ەدى.
قاتار-قاتار ساپقا تۇزىلگەن وڭشەڭ الپاۋىت ەرلەردىڭ ءوزىن، كولىگىن، قارۋ-جاراعىن، كوبە-ساۋىتىن سىن كوزدەن وتكىزىپ كەلە جاتقان ابىلاي رايىمبەكتىڭ قاسىنا كەلگەندە ەرەكشە توقتاسا كەرەك. استىنداعى قۇناننىڭ ەر-تۇرمانى وتە اشەكەيلى ەكەن. الدىنان قاراسا، جىلقىنىڭ ارقاسى، ارتىنان قاراسا، شوقتىعى، جالى كورىنەتىن قۇراندى ەردىڭ ۇستىندەگى جىگىت وتە جاس كورىنەدى. ابىلاي سىناي قاراپ تۇرىپ:
— مىنا بالانىڭ استىنداعى ەر-تۇرمان مەنىكى، — دەيدى. سول ءسات رايىمبەك:
— حاننىڭ ەكى ايتقانى — ولگەنى! — دەپ شاڭق ەتە قالادى. حان ءارى قاراي باسقا باتىرلاردى ارالاپ كەتە بارادى. رايىمبەك تاپجىلماي تۇرا بەرەدى. ءبىر سيىر ساۋىم ۋاقىتتان كەيىن ابىلاي قايتا ورالادى. ورالادى دا ماناعى ءسوزىن تاعى ايتادى. سوندا رايىمبەك تىزگىنىن تارتىپ، تاقىمىن قىسىپ قالعاندا استىنداعى قۇنانى كوككە قارعىپ، كىسىنەپ جىبەرەدى. ابىلايدىڭ الدىنا قۇنانىن ويناقتاتىپ بارعان رايىمبەك:
«— ۋا، حانىم، تورەسىڭ،
ەر-توقىمعا تونەسىڭ.
دۇنيە كورىپ تۇرمىسىڭ،
التىنداعان شەگەسىن!
جالا جاۋىپ تۇرسىڭ-اۋ،
جالادان ءتۇبى ولەسىڭ.
ايتقانىما سەنەسىڭ،
ايتقانىما سەنبەسەڭ،
ابىرويىڭدى توگەسىڭ!
«بالا» دەپ مەنى باسىنبا،
باتىرلىعىمدى كورەسىڭ.
ارعى اتامدى سۇراساڭ:
وتىرىك ايتپاس ءور البان،
ءور الباننان — ەر الجان،
الجاننىڭ اتى — ءدۇر مامبەت.
مامبەتتەن تۋعان سىرىمبەت،
سىرىمبەتتەن — قانگەلدى.
قانگەلدى بابام تۋعاندا،
ۋىسىندا قان كەلدى.
اينالايىن قازاعىم،
قالماق شاۋىپ، باق اۋىپ،
سۋدان اققان قان كوردى.
اققان قاندى تىيماققا،
الاشتىڭ باسىن جيماققا،
ابىلايداي حان بەردى.
اتام مەنىڭ قانگەلدى،
قازاق ءۇشىن قان بەردى.
جاراتقانىم جار بەردى،
جەتى بىردەي ۇل بەردى.
ۇلكەنى — باتىر تىلەۋكە،
ەكىنشىسى — ەر تۇكە،
ءۇشىنشىسى — موڭكە ەكەن،
ءتورتىنشىسى — دوڭكە ەكەن،
بەسىنشىسى — تۇرسىن ەر،
تۇرسىنداي بولىپ تۋسىن ەر.
تۇرسىننان كەيىن ايباس-تى،
ايباستان كەيىن قويباس-تى.
جەتى ۇلى بىرىكسە،
جەر قۋىرماي قويماس-تى.
ەر تۇكەدەن مەن تۋدىم
ەر بولۋعا بەل بۋدىم.
ۋا، الديار، تورەسىڭ،
ەر-توقىمعا تونەسىڭ.
دۇنيە كورىپ تۇرمىسىڭ،
التىنداعان شەگەسىن!
جالعان ايتتى دەمەسىن،
وڭشەڭ جاسىق بۇل توبىر
حان ايتقان سوڭ نە دەسىن؟
اينالايىن حان - بابام
نەمەرەسىنە ارناعان.
استىمداعى قۇنان كەر،
قۇنان كەردە قۇراندى ەر.
اۋباكىر ۇستا جاساعان،
مەنىڭ عانا باسىرەم،
شىنىمەنەن حان بولساڭ،
باسىرەمدى سۇراپ كور»، —دەپ توقتايدى. ابىلاي حان جاس جىگىتكە سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ:
— قاراعىم، التىنمەن اپتاعان، كۇمىسپەن كۇپتەگەن ەرتوقىمعا، ويناقشىعان كەر قۇنانعا ماستانىپ كەلگەن قۋىس كەۋدە، داڭعوي ماقتانشاق بىرەۋ مە دەپ سىناي ايتىپ ەدىم. ءسوزىمدى قايتىپ الدىم. قولباسى سەن بولاسىڭ، — دەگەن ەكەن» (ەل اۋزىنان جازىپ العان س.سابىربەكوۆ.جامبىل اۋداندىق «اتامەكەن» گازەتى، 28 ءساۋىر، 1993 جىلعى سانىنان الىندى).
المەرەك ابىز جانە رايىمبەك باتىر
ءى
قازاق ۇلتى قيلى-قيلى اۋىر تاعدىردى، سان ساناقسىز ۇرىستاردى باستان كەشىرگەن ورتالىق ازيادا جاساعان بايىرعى تۇرعىن حالىقتاردىڭ ءبىرى. ۇلتىمىز ەۆرازيانىڭ كەڭ بايتاق دالاسىندا مىڭداعان جىلدار بويى ۇستەمدىك ەتكەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىنە ەرەكشە ات سالىسقان تاريحى تەرەڭدە جاتقان حالىق ەكەنىن كونە جازبا قۇجاتتاردىڭ ءوزى دالەلدەيدى.
قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا زەر سالا قاراساق، بىرنەشە عاسىردا پايدا بولعان جوق. سوناۋ ەجەلگى دەشتى-قىپشاق دالاسىن مەكەندەگەن كوپتەگەن ەتنوستار مەن ەتنو بىرلەستىكتەردىڭ ءوزارا تىعىز ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ۇلت. ۇلى دالادا جاساعان قازاقتاردىڭ تاريح ساحناسىنان بوي كورسەتىپ الەمگە تانىلۋى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنە بايلانىستى.
اسىرەسە، قازاق-جوڭعار سوعىسى (1643-1759 جىلدار ارالىعىندا) باستالعاننان كەيىن بەيبىت جاتقان ەلىمىزدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ، قالالارىمىزدى قانعا بوياپ، شاڭىراعىمىزدى شايقالتتى. ەل باسىنا وسىنداي اۋىر كۇن تۋعان زاماندا ەلى مەن جەرىن قورعايتىن حاس باتىرلارىمىز دۇنيەگە كەلدى. ۇلتىمىزدىڭ باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى قاز داۋىستى قازىبەك كەلدىبەكۇلى: «ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز، بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ، جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز; ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز، باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز، اسقاقتاعان حان بولسا، حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا، قۇل بولايىن دەپ تۋمايدى، انادان قىز تۋسا، كۇڭ بولايىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز...» (تاسبولاتوۆ اباي بولەكبايۇلى، مۇساەۆ تالعات قوستايۇلى. «قازاقتىڭ ھاس باتىرلارى»، الماتى، «ەل شەجىرە» باسپاسى، 2020 جىل، 4-بەت), - دەپ قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ەلدىڭ ەرلىگى مەن ەلدىگىن ايگىلەگەن ەكەن.
بىلىكتى عالىم، جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ: «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن تانۋ ءۇشىن رۋ شەجىرەسىن تەرەڭ زەرتتەپ بىلمەي تۇرىپ، بەلگىلى ءبىر وي تۇيىندەۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەپ وتە دۇرىس ايتقان ەدى. قازاق حاندىعى كەزىندە ەلىنىڭ قامىن ويلاپ، ەلدىكتىڭ مارتەبەسىن بيىككە كوتەرگەن، ەل قايعىسىنا ورتاقتاسقان، ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالار كوپ شىققان. قازاق-جوڭعار سوعىسىندا ەرلىگى ەلگە جىر بولعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – المەرەك ابىز.
المەرەك جانشىقۇلى (1658-1756) – ۇلى ءجۇز ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ البان تايپاسىنان شىققان ابىز، بي، قول باستاعان باتىر. قازاق شەجىرەسى بويىنشا تاراتساق، الباننان – سارى، شىبىل، سارىدان – سۇيەرقۇل (تاۋاسار), سۇيمەندى (تاۋبۇزار). سۇيەرقۇلدان – شوعان، دوسالى، قوجبانبەت، جارتى، الجان، شاجا، سۇيمەندىدەن – ايت، بوزىم. بوزىمنان – سارى، جانشىق، تاز (شوبال), قىستىق. جانشىقتان – المەرەك، ولجاي. تۇتاس سۇيمەندى ۇرپاقتارىن «ايت-بوزىم» دەپ اتايدى. شەجىرەلىك دەرەكتەرگە قاراعاندا، الباننىڭ بوزىم رۋلار بىرلەستىگىندە ەڭ جان سانى كوبى المەرەك ابىز ۇرپاقتارى ەكەن. المەرەك ابىزدان – جانىبەك، بابا، قۇرمان، توقان، قاراكىسى، ەدىل، جايىق، جۇمىق سەكىلدى سەگىز ۇل تاراعان.
المەرەك ەسىمى ءوز داۋىرىندە تۇتاس بوزىم بىرلەستىگىنە ەلدىك ۇرانعا اينالعان تۇلعا. توكپە جىردىڭ داۋىلى كودەك مارالباەۆ المەرەك ابىزدىڭ بابالارى تۋرالى:
«وركەنى تامىرلاعان ءبۇرلى اعاشتاي،
بوزىمنان سارى، جانشىق انىق وتكەن.
سارى بي زامانىندا بيلىك قۇرىپ،
جانشىقتى قىزىر اتا شالىپ وتكەن.
جانشىقتان المەرەك پەن ولجاي تۋىپ،
المەرەك باتىر ەكەن باعى وكتەم»، - دەپ تولعاۋى كوپ تاريحتان دەرەك بەرەدى.
المەرەك جانشىقۇلى ءوزى جاساعان داۋىردە ەل ىشىندە اسا جوعارى بەدەلگە يە ءادىل بي، جاۋ جۇرەك باتىر، كورىپكەلدىگى بار اۋليە ادام بولعان. 1998 جىلى الماتى قالاسىندا باسىلىم كورگەن «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» 1-تومىندا «المەرەك ابىز باتىر، شەشەن، كورىپكەل اۋليە. ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزىنەن باستاپ قازاق جاستارىنان جوڭعارعا قارسى جاساق ۇيىمداستىردى. ساربازدارىنىڭ قاتارىن كوبەيتىپ، سوعىستىڭ ءادىس-ايلاسىن مەڭگەرگەننەن كەيىن جوڭعارعا سوققى بەرگەن. قازاق حالقىنىڭ جادىندا المەرەك ەسىمى كوبىرەك ساقتالعان» دەگەن دەرەك ايتىلادى. المەرەكتەن تاراعان ۇرپاقتار بۇگىنگى كۇنى وركەندەپ ءوسىپ، قازاقستان، قىتاي، قىرعىزستان، وزبەكستان سەكىلدى مەملەكەتتەرگە دەيىن ىرگە تەپكەن.
قازاق جۇرتىنا اتى ءمالىم ابىز، اۋليە المەرەك ۇرپاقتارىنان جانىبەك، قاراكىسى، بەكباۋ، مۇسىلمانباي، تازابەك، ساۋرىق، جاقىپبەردى، اۋباكىر، ۇزاق باتىرلار، ەلگە سىيلى بي، شەشەن، اقىن-جىراۋلاردان قابا، تۇمەنباي، قاشاعان، شالتاباي، اۋەسقان، ادىر، كۇللى قازاققا اتى ايگىلى كۇيشى قوجەكە، ءىرى كلاسسيك جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ت.ب. اتاقتى تۇلعالار كوپ شىققان.
المەرەك بي جونىندە حالىق ىشىندە الۋان ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. قىتاي جەرىندە تۇرعان مارقۇم شەجىرەشى جۇماتاي بولىسبايۇلى 87 جاسقا كەلگەن شاعىندا المەرەك بابا تۋرالى مىنانداي اڭىز-اڭگىمە ايتقان ەكەن. «المەرەك ابىز قايتىس بولار كەزىندە بەس بالاسىن تۇگەل شاقىرىپ الادى دا، ولجاي دا كەلسىن، ايتاتىن وسيەتىم بار سەندەرگە دەپتى. ءىنىسى ولجاي كەلگەن سوڭ: ءبىرىنشى، قۇرمان سەن ولجايعا كوزقۇلاق بول، ەنشىلەرىڭ بولىنبەسىن دەيدى. ەكىنشى ءسوزىم، جانىبەك سەن باباعا كوزقۇلاق بول، ءۇشىنشى، توقان سەن قاراكىسىنىڭ قارماعىندا بول، بارلىعىڭ ءبىر-ءبىرىڭدى سىيلاپ، ىنتىماقتى بولىڭدار! سەندەردى تۇگەل اعالارىڭ جانىبەك باسقارسىن، ءتىلىن الىڭدار. بۇگىن ەنشىلەس بولماي مال بولىنسە، ەرتەڭ جەر بولىنەدى. كەيىنگى ۇرپاق جات بولىپ تانىماسقا اينالادى. بەرەكە-بىرلىكتەرىڭ بۇزىلسا، جاتقان جەرىمدە تىنىش جاتا قويماسپىن دەگەن وسيەتىن ايتىپتى. كوپ ۇزاماي ابىز قاراكىسىنىڭ قولىندا قايتىس بولىپ، سول ۇيدەن سۇيەگى شىعىپتى. المەرەكتىڭ قاسيەتتى قارا قازان، قارا وشاعى قازىرگە دەيىن قاراكىسىنىڭ ءبىر تۇقىمى بولىپ كەلەتىن ءامىر توقمولدا دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر» («البان شەجىرەسى»، قۇلجا، ءساۋىر، 2007 جىل، 856-بەت).
المەرەك باتىر ەل ىرگەسى سوگىلگەن زارلى زاماندا قازاق حاندىعىنىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسىپ، تاۋكە حانمەن قارىم-قاتىناستى كۇشەيتىپ، «جەتى جارعىنىڭ» ەل ىشىندە اتقارىلۋىنا بەلسەندى اتسالىسىپ، ەلى مەن جەرىن قورعاۋ جولىندا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن قازاق دالاسىنىڭ ءىرى قوعام قايراتكەرى رەتىندە جۇرتقا ەسىمى تانىلعان اتاقتى تاريحي تۇلعا.
اۋليە، ابىز، باتىر بابا المەرەك جانشىقۇلى 1756 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. سۇيەگى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى المەرەك اۋىلىنىڭ (بۇرىنعى گاگارين اۋىلى) ىرگەسىنە جەرلەنگەن. ۇرپاقتارى ابىز بابا باسىنا كوزتارتارلىق كوك كەسەنە تۇرعىزعان. سودان بەرى ءار ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ اۋليە بابانىڭ باسىنا زيارات ەتۋشىلەر بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
ءىى
قازاقتىڭ جەر جاناتى جەتىسۋ ولكەسى ءبىر مەزگىل جوڭعارلاردىڭ قول استىندا قالىپ، بۇل جەردىڭ تۇرعىندارى بوداندىقتا ءومىر ءسۇردى. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ىلگەرى-كەيىندى قانگەلدى، المەرەك، تولەس، ناۋرىزباي، نايمانباي، ساتاي، باقاي، رايىمبەك، بايسەيىت، وتەگەن، مالاي، قاراقۇل ت.ب. باتىرلار كوكىرەك كەرىپ العا شىعىپ، ەل ازاتتىعى ءۇشىن ايانباي كۇرەس جاساعان.
ەل اراسىنا ايتىلعان اڭگىمەلەردە اتى اڭىزعا اينالعان المەرەك ابىز باقاي، رايىمبەك، مالاي سياقتى ەل كوزىنە تۇسكەن ايگىلى باتىرلارعا باتا بەرگەن. ەل قورعانى بولعان المەرەك بي ۇزاق جىل جورىق جىلىندا ءجۇرىپ، نەشە جۇزدەگەن تاڭداۋلى سارباز تاربيەلەگەن ۇزدىك قولباسشى ءارى سوعىستا اقىل، ايلاسى ارقىلى قازاققا تانىلعان اسكەري ۇستاز.
1723 جىلعى ەل باسىنا كۇن تۋعان اسا قايعىلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى بولدى. سول جىلى كوكتەمدە بەيعام جاتقان قازاق ەلىنە جوڭعار قالماقتارى ارقايسىسىندا 10 مىڭ جاۋىنگەرى بار جەتى قولمەن جەتى باعىتتا (70 مىڭ جاساق) شابۋىل جاساپ، قازاق دالاسىن باسىپ الۋعا ۇرىندى. قاۋقارسىز جەرىنەن ايرىلعان قازاق حالقى ۇلت رەتىندە جويىلۋ قاۋپىنە ۇشىرادى. ۇلت باسىن قارا بۇلت ۇيىرىلگەن زارلى زاماندا ءۇش ءجۇزدىڭ قازاعىنىڭ باسى بىرىگىپ قانگەلدى، المەرەك، قابانباي، بوگەنباي، شاقشاق جانىبەك، كەرەي جانىبەك، تاما ەسەت ت.ب. باتىرلار قول ۇيىمداستىرىپ، جوڭعارلارمەن شەشۋشى شايقاستار جاسادى.
1723 جىلعى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە جوڭعارلارمەن بولعان قاندى شايقاستا 18 جاسقا ەندى كەلگەن رايىمبەك تۇكەۇلى باتىرلىعىمەن ەل كوزىنە ءتۇستى. رايىمبەكتىڭ جەكپە-جەككە شىعىپ جاۋدىڭ اتاقتى قولباسىلارىنان بىرنەشەۋىن جايراتقان حاس باتىرلىعىن ءوز كوزىمەن كورگەن اۋزى دۋالى المەرەك ابىز:
«ال، بالام، جاۋعا بارىپ كەل،
جايراتا نايزا سالىپ كەل.
جوڭعارعا كەتكەن ەل كەگىن،
كەلىستىرە وتىرىپ الىپ بەر.
اللالاپ جاۋعا شاۋىپ كەل،
ەلىڭنىڭ كەگىن الىپ كەل!
جورتقاندا جولىڭ بولسىن،
جولداسىڭ قىدىر اتا بولسىن!
اقساقالىم توگىلدى، ەت جۇرەگىم سوگىلدى،
اتاڭ قازاققا ارداقتى قانگەلدى.
تارتىپ تۋعان اتاڭا قاسيەتتى بارەكەلدى»، - دەپ اعىنان اقتارىلىپ باتا بەرىپ، جاس باتىرعا اق جول تىلەپتى.
اتاقتى بۇحار جىراۋ:
«جاۋرىنشى، كورىپكەل،
الباننان اسقان قانكەلدى»، - دەپ تەكتەن-تەككە جىرلاماعان. اتاسى قانگەلدى باتىردىڭ جورىعىن نەمەرەسى رايىمبەك جالعاستىرعان. وتىز نەشە جىل جوڭعارعا قارسى سوعىس جاساعان اتاقتى رايىمبەك باتىر ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ، ابىرويى اسقاقتاپ، مارتەبەسى بيىكتەپ تۇتاس البان تايپاسىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇرانىنا اينالدى.
رايىمبەك باتىردى تانۋدىڭ اسىل ارناسى
ءى
ەل تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدا ەرەكشە اتسالىسىپ، قارسىلاس جاۋىنىڭ كوزىن جويىپ، تاريحتا اتى قالعان ھاس باتىرلاردىڭ قيان-كەسكى شايقاستارى، ەرەن ەرلىكتەرى كوبىنەسە اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىرلار ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، اۋىزشا تاريح ايتۋ ءداستۇر رەتىندە جاتتالىپ، ەل ەسىندە ساقتالىپ قالعان.
اسىرەسە، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى سىندى اسا سۇمدىق قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ الدى-ارتىندا ابىلاي، قانگەلدى، قابانباي، بوگەنباي، رايىمبەك، ەر جانىبەك، قوجابەرگەن، باتىر بايان، ناۋرىزباي، ارالباي، وتەگەن، ەسەنگەلدى، بايسەيىت، ءاجىباي، قاراقۇل، مالاي، باقاي ت.ب. باتىرلار باس بىرىكتىرىپ، ەل مەن جەردى اتا جاۋدان امان ساقتاپ قالعان.
عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ەل نامىسى ءۇشىن اتقا قونعان باتىرلار كوپ شىققان ءحVىىى عاسىردى «باتىرلىق عاسىرى» دەپ اتاۋىندا تەرەڭ ءمان جاتىر.
حالىق باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن زار زاماندا جوڭعارعا قارسى قول باستاعان اتى شۋلى باتىرلاردىڭ ءبىرى – رايىمبەك تۇكەۇلى بولدى. ول 15-16 جاسىندا-اق جوڭعارلارعا قارسى جورىققا اتتانىپ، ەرلىگىمەن اتى اڭىزعا اينالدى.
ءباھادۇر باتىر رايىمبەكتىڭ جاۋىنگەرلىك عۇمىرى تاڭعاجايىپ اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىر، باتىرلىق جىردىڭ ارقاۋى بولعان. رايىمبەك باتىردىڭ ەرەن ەرلىگى كەيىنگى ۇرپاقتارعا تاربيە بەرەتىن، ۇلتتىق رۋحىن شىڭدايتىن داڭقتى ءومىر.
اۋمالى-توكپەلى اسا اۋىر، كۇردەلى زاماندا جاساعان اتى ءماشھۇر بۇقار جىراۋ (1693-1787):
«قالدانمەنەن ۇرىسىپ،
جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ.
سونداعى جولداس ادامدار:
قاراكەرەي قابانباي،
شاقشاقۇلى جانىبەك،
سىرگەلى قارا تىلەۋكە،
قاراقالپاق قىلىشبەك،
تىگەدەن شىققان ەستەنبەك،
ۇيسىننەن ءجۇر رايىمبەك،
شاپىراشتى ناۋرىزباي،
قۇدامەندى جىبەكباي،
سەكەرباي مەن شۇيكەباي،
جاۋدى قۋدى تۇيدەكتەي»
(«رايىمبەك»، «ەلوردا» باسپاسى، استانا، 2005 جىل، 5-بەت), - دەپ رايىمبەك باتىردىڭ دا اتىن اتايدى.
تىرلىگىندە «اۋليە، كورىپكەل» اتالعان، ءوز ءداۋىرىنىڭ التىن شەجىرەسىندە اتى جازىلعان، حالىق ىشىندە اتاق-ابىرويى دۇركىرەگەن قولباسشى رايىمبەك باتىر تۋرالى شوقتىعى بيىك جىر دۇلدۇلدەرىنەن بۇقار، كارىباي، قاباي، تىلەمىس، جامبىل، كەنەن، كودەك، شارعىن، ت.ب. جىراۋلار ءوز جىرلارىندا باتىر بابا ەسىمىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اۋىزعا العان.
رايىمبەك تۇكەۇلى جايلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەڭبەگىندە («الما باعىندا»، 1937 جىل، «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالى، 2, 3 سانى) ايتىلادى. سودان كەيىن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» (1976 جىل، 9-توم) اتتى ۇلكەن تومعا دا باتىردىڭ اتى ەنگىزىلەدى. وسىدان كەيىن تاعى دا وسى ەنتسيكلوپەديادا (1977 جىل، ءىى توم) اتى ايتىلادى. باتىر بابا جايلى جانە ءبىر قۇندى تاريحي دەرەك («قازاق قولجازبالارىنىڭ سيپاتتاماسى». «عىلىم» باسپاسى، 1981 جىل، ءىىى توم) جارىق كوردى. «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» اتتى كولەمدى شەجىرەنى جيناپ بەرۋشى قابىلبەك ساۋرانباەۆ (1899-1980 جج.) ول كىسىنىڭ بۇدان باسقا «البان-بۇعى»، «1916 جىل» اتتى داستاندارى دا بار. قابىلبەك الجان رۋىنىڭ الامان تارماعىنان تارايدى.
جوعارىداعى شەجىرەگە ۇقساس ماتەريالدى الجان رۋىنىڭ سىرىمبەت تارماعىنان شىققان اقىن، فولكلوريست موكەن بولىسۇلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا تاپسىرعان. 1991 جىلى موكەن بولىسۇلىنىڭ اتىنان «رايىمبەك باتىر» اتتى كىتاپ بولىپ باسپادان شىققان. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى ءىرى داستانى اقىن قايتىس بولعان سوڭ بەس جىلدان كەيىن، ياعني 1981 جىلى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ قاراشا ايىنىڭ 26, 27, 28-ءشى كۇندەرىندەگى ءۇش سانىندا جاريالاندى. كوپتى كورىپ، كوپ جاساعان قارت قالامگەر ءالنۇر مەيىربەكوۆتىڭ (1921-2011) «اسپان تاۋ» («جالىن» باسپاسى، الماتى، 1985 جىل) اتتى كىتابىندا رايىمبەك باتىر جانە ونىڭ اتاسى قانگەلدى سىرىمبەتۇلى جونىندە ءبىرتالاي اڭىز-دەرەكتەر جازىلعان. ودان كەيىن جازۋشى جولداسباي تۇرلىبايۇلى (1932-2017) ىلگەرى-كەيىندى «جازۋشى» باسپاسىنان «تامىز تاڭى» (1987 جىل، 1-كىتاپ), «رايىمبەك باتىر» (1991 جىل، 2-كىتاپ) اتتى ەكى تومدىق تاريحي رومانىن باسپادان شىعاردى. 2005 جىلى تولەن قاۋپىنباەۆتىڭ (1938-2018) «ۇران بابا رايىمبەك» (2005 جىل، «توعاناي ت» باسپاسى، الماتى), شاكەن كۇمىسبايۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىر» (2006 جىل، «ارۋنا »باسپاسى) اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى.
باتىر بابانىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋ مەرەيتويىنا وراي 2005 جىلى «ەلوردا» باسپاسى ارقىلى ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن باسىلىم كورگەن «رايىمبەك» اتتى سۇبەلى ۇجىمدىق جيناقتى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان جيناق «جىراۋلار داڭقىن اسىرعان»، «عاسىرلاردان جەتكەن جاڭعىرىق»، «ەرلىگىڭە ماڭگىلىك – تاعزىم» اتتى ءۇش بولىمنەن قۇرالعان. كىتاپتىڭ العاشقى بەتاشارىندا «رايىمبەك – قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلى. جوڭعار شاپقىنشىلارىنان ەلدى ازات ەتۋدە، جەردى بوساتۋدا سىڭىرگەن ەرلىك ىستەرى اڭىزعا اينالعان. ومىردە بولعان تۇلعا. التى الاشتىڭ ايبىنى اسقان قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، شاقشاقۇلى جانىبەك سىندى قول باستاعان قاھارماندارى قاتارىندا البان رايىمبەك ەسىمى دە عاسىرلار بويى قۇرمەتپەن اتالىپ كەلەدى
رايىمبەك باتىر ءارى اۋليە ادام. باتىردىڭ باتىرى. مىڭ سان ساربازدى سوڭىنان ەرتكەن، قاھارماندىقتىڭ جەكە ۇلگىسىن تالاي رەت جەكپە-جەكتە تانىتقان قولباسشى. حالقىن ىرگەسى سوگىلمەيتىندەي، بىرلىگى بۇزىلمايتىنداي ەتىپ بەرىك توپتاستىرعان داناگوي باسشى. جاۋىنا قاتال، دوسىنا ادال. قازاعى ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتەر وتانشىل» (3-بەت), - دەپ باياندايدى.
اتالعان كىتاپتىڭ العاشقى بولىمىندە سابدالى جىراۋدىڭ «رايىمبەگىم، اسىلىم»، موكەن بولىسۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىر» (داستاننان ءۇزىندى), مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستاندارى ەنگىزىلگەن.
كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە قابىلبەك ساۋرانباەۆتىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» اتتى قولجازباسى، عالىم، زەرتتەۋشى، جازۋشىلاردان مامبەت قويگەلديەۆ، عاريفوللا ەسىم، رىسبەك سارسەنبايۇلى، باقداۋلەت بەرلىباەۆ، جولداسباي تۇرلىبايۇلى، سارسەنبى ءداۋىتوۆ، جاقىپجان نۇرعوجاەۆ، مارات توقاشباەۆ، جانبولات اۋپباەۆ، اقپانبەت ءالىش، ساياسات بەيسەنباي، ءابدىراحمان اسىلبەك، مولدان الدەرباەۆ سىندى اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن ماقالالارىنا ورىن بەرىلدى.
كىتاپتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە اقىنداردان ەركىن ءىبىتانوۆ، ورازاقىن اسقار، جولداسباي تۇرلىبايۇلى، شايمەرگەن الديبەكوۆ، ەستەۋ نۇسىپبەكوۆ، وتەپبەرگەن اقىپبەكۇلى، اسانقادىر يسابەك، دۋبەك مۇسانوۆ، توقتاسىن سۇگىربەكوۆ، جۇمانۇر مۇحامەتنۇرۇلى، نۇرلان قالقا، احمەت كەندىربەكۇلى، ەرقوجا تىلەپبەرديەۆ، مۇسا ءجانادىلوۆ، سەرىكباي تۇرلان، باقىتكەرەي ىسقاق سەكىلدى اۆتورلاردىڭ ولەڭ-تولعاۋلارى بەرىلدى.
«رايىمبەك» اتتى بۇل كىتاپ جوڭعارعا قارسى قول باستاعان رايىمبەك تۇكەۇلىنىڭ جورىق جولىنداعى قيلى-قيلى باستان كەشكەن اۋىر تاعدىرى مەن ونىڭ سوڭىنا ەرگەن قاندى كويلەك سەرىكتەرىنىڭ وتان قورعاۋداعى ەرلىكتەرى جان-جاقتى باياندالعان سۇبەلى ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بولادى.
اتى التى الاشقا اڭىزعا اينالعان ارداقتى باتىر رايىمبەكتى تانۋداعى كەسەك ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى – «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» («ASPAN» باسپاسى، الماتى، 2021 جىل) اتتى اكادەميالىق جيناق. بۇل جيناقتىڭ باسپادان شىعۋىنا ۇلەس قوسقان رەداكتسيا القاسىنىڭ توراعاسى ءا.ۇمبەتاليەۆ، القالارىنان ب.بەدەلحان، ە.الاشتۋعان، ج.توقتارقىزى، م.يسابەك، ق.تارباي، ا.اقان جانە قۇراستىرۋشى رەداكتور ەرجان توقتاردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
اتالعان كىتاپ تۋرالى «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، بەلگىلى زەرتتەۋشى، جۋرناليست ءداۋىرجان تولەباەۆ «باسپادان ەندى عانا جارىق كورگەن «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» اتتى كىتاپ ۇرپاقتارعا ۇران بولعان اتاقتى رايىمبەك باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىنەن، دارىنى مەن دارالىعىنان، قاسيەتى مەن كەمەڭگەرلىگىنەن سىر شەرتەتىن شوقتىعى بيىك تۋىندى.
اتاپ ايتقاندا، قانگەلدى نەمەرەسى رايىمبەك تۋرالى دەرەكتەر، كوكويناققا بەرگەن تاپسىرماسى، اقيىق اقىن م.ماقاتەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» پوەماسى، ن.ءورازاليننىڭ «رۋحقا تاعزىم»، م.قويگەليەۆتىڭ «وتان قورعاۋ ىسىندەگى باتىرلاردىڭ ورنى جانە ونىڭ عىلىمي تاريحنامادا باياندالۋى»، ج.نۇرقوجاەۆتىڭ «ۇلىدان – ۇلاعات، ۇرپاققا - امانات»، ب.نۇرجەكەەۆتىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ سەرىكتەرى» اتتى شىعارمالارى مەن جازۋشى-ەتنوگراف نۇرلان سارسەنباەۆتىڭ «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسانى كىم جازعان؟» اتتى ەڭبەگى، سابدالى جىراۋدىڭ «رايىمبەك باتىر» داستانى، ە.ءىبىتانوۆتىڭ «ۇران – بابا!»، ج.وتەەۆتىڭ «باتىر بابا، ارۋاعىڭا سىيىندىم» ت.ب. ماڭىزى تەرەڭ، مازمۇنى ەرەن شىعارمالارى، تۋىندىلارى ۇسىنىلعان» («اقيقات» جۋرنالى، 2021 جىل، №12, 78-82- بەتتەر), - دەيدى.
جيناقتاپ ايتقاندا، «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» اتتى كىتاپ كەمەلدىلىگى مەن تەرەڭدىگى ارقىلى وقىرماندار جۇرەگىنەن جول تاپقان، باتىر بابانى تانۋدىڭ اسىل ارناسىن قالىپتاستىرعان شوقتىعى بيىك ەڭبەك، ءارى سوڭعى جاس بۋىن ۇرپاقتارىمىزدىڭ ونەگەلى تاربيە الاتىن قۇندى وقۋلىعى دەپ باعالاۋعا بولادى.
ءىى
قىتاي قازاقتارى دا رايىمبەكتى حالىق قورمالى، ەرجۇرەك باتىر، اۋليە، كورىپكەل رەتىندە تانىپ، باستارىنا اۋىر كۇن تۋعاندا، قىسىلعان قيىن كەزدەردە ارۋاعىنا سىيىنىپ، مەدەت تىلەپ، ءپىر تۇتقان.
سوناۋ 1970 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە بالا كەزىمدە ەل ىشىندە شەشەن، شەجىرەشى اتالعان اتام سارسەنبايدىڭ سەنىڭ اكەڭ–توقتاسىن، ونىڭ اكەسى–سارسەنباي، سارسەنبايدىڭ اكەسى–بايسال، ونىڭ اكەسى–ابدىشۇكىر، ودان ارى – مالقارا، مالقارانىڭ اكەسى– ءاجى، ول كىسى قازاققا اتى ايگىلى رايىمبەك باتىردىڭ بالاسى دەپ شۇبىرتا ايتقان اتاتەك شەجىرەنىڭ ءبىر ۇزىگى ەسىمدە مىقتاپ قالعان ەدى. ەندى ويلاسام، اتامنىڭ ماعان ايتقانى ءاربىر قازاق جەتى اتاسىنىڭ اتىن ءبىلۋ تاربيەسى ەكەن. شەجىرەنىڭ ەڭ قىسقا بولىگى «جەتى اتا» دەپ اتالعان. مەنىڭ بالا كەزىمدەگى شەجىرەلىك ساۋاتىم وسىدان باستالعان. سودان كەيىن ءبىرتالاي جىل ءوتتى، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ازامات بولىپ قاتارعا قوسىلعاننان كەيىن ەل ىشىندە ايتىلعان، داڭقى كۇللى قازاققا تاراعان رايىمبەك باتىر تۋرالى تاڭعاجايىپ اڭىزدار، شەجىرەلىك اڭگىمەلەر، تاريحي دەرەكتەردى قۇمارتا تىڭدايتىن بولدىم.
ەل ىشىندە قۇيماقۇلاق شەجىرەشى قارتتاردان رايىمبەك باتىر تۋرالى مىنانداي اڭىز-اڭگىمە ەستىگەنىم ءالى ەسىمدە قالىپتى.
ۇلى قولباسشى رايىمبەك قوسىنى جوڭعارلارمەن ولىسپەي بەرىسپەيتىن سۇراپىل سوعىس جاساپتى. جاۋ اسكەرلەرىنىڭ سانى كوپ بولعاندىقتان ولار قازاق قوسىنىنىڭ جان-جاعىن قاۋمالاپ، رايىمبەكتى تىرىدەي قولعا تۇسىرمەك بولادى. قولباسشى رايىمبەك امالسىز قوسىنىن سوعىس مايدانىنان شەگىندىرەدى. الدىڭعى جاعىنان جوڭعاردىڭ سامساعان قولى كەلە جاتىر، ارت جاعىندا كۇركىرەپ اعىپ جاتقان ءتىلسىز ىلە دارياسى تۇر. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە اقىلدى دا پاراساتتى باتىر استىنداعى كوكويناعىنا قامشى باسىپ، «رايىمبەك! رايىمبەك!» دەپ ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ تاسىپ جاتقان ىلە دارياسىنا تۇسەدى. سوندا ارناسىنان اسىپ جاتقان ىلە دارياسى قاق جارىلىپ، باتىرعا جول بەرىپتى. قازاق قوسىنى داريادان امان-ەسەن ءوتىپتى. سوڭىنان كەلگەن جوڭعار قۋعىنشىلارى داريادان وتەمىن دەپ تۇگەلدەي سۋعا اعىپ ءولىپتى. البان جۇرتىندا توي-تومالاق، ءولىم-جىتىمدە «قارا سۋ جول بەرگەن اتانىڭ ۇرپاعى» دەپ ەڭ الدىمەن الجان-شاجا ەلىنىڭ اۋلەتتەرىنە جول بەرەتىن ءداستۇر سودان قالعان. مەن بالا كەزىمدە رايىمبەك باتىر تۋرالى قىزىقتى اڭىز-اڭگىمەلەردى، ولەڭ-جىرلاردى ۇلكەندەردىڭ اۋىزىنان كوپ ەستىدىم.
قىتاي قازاقتارى اراسىندا كەڭىرەك تارالعان رايىمبەك تۋرالى ەكى سۇبەلى باتىرلىق جىرى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن قاتتى اۋدارعان ەدى. باتىرلار جىرى ەسكى زاماننان كەلە جاتقان حالىقتىق مۇرا. بۇل جىرلاردى ەڭ العاشقى شىعارۋشىسى حالىق اقىندارى بولسا، ۋاقىتتىڭ وتۋىنە بايلانىستى كەي جىرلاردىڭ اۆتورى ۇمىتىلىپ، حالىق جىرلارى بولىپ كەتكەن. سونداي ەل ەسىندە قالعان جىردىڭ ءبىرى – البان ەلىنىڭ جارتى رۋىنان شىققان جورىق جىرشىسى سابدالىنىڭ «رايىمبەگىم، اسىلىم» اتتى كەسەك داستانى. بۇل تۋرالى كورنەكتى جازۋشى، زەرتتەۋشى سەيدالىم تانەكەەۆ «بۇل قيسسانى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قىتاي جەرىندە ءومىر سۇرگەن، اتى سول ءوڭىردىڭ ەلىنە تانىمال سابدالى جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى جازىپ الىپ، قولجازبانى بىرەۋدەن بىرەۋ كوشىرىپ الىپ تاراتىپتى.
سابدالى جىراۋ جىرلاعان «رايىمبەك باتىردىڭ» نۇسقاسىن كوشىرىپ، ءبىزدىڭ قولىمىزعا ۇستاتقان الماتى وبلىسى، ۇيعىر اۋدانىندا تۇراتىن دانەش احمەتۇلى» («رايىمبەك»، «ەلوردا» باسپاسى، استانا، 2005 جىل، 12-بەت), - دەپ قىسقالاي تۇسىنىك جازىپتى.
ەندى ءبىرى – مەن 2009 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ارعى بەتتەگى تەكەس اۋدانى، شيلىوزەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، ايت رۋىنىڭ سادى تارماعىنان تاراعان كورنەكتى جىرشى بەكدايىر سىدىقۇلىنىڭ اۋزىنان جازىپ العان «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسا. جىرشى اقساقال سول كەزدە 83 جاسقا كەلگەن ەكەن. بۇل قيسسانىڭ اۆتورى ۋاقىت وتە كەلە ۇمىت بولىپ، حالىق مۇراسىنا اينالىپ كەتكەن.
قىتاي قازاقتارىنان شىققان قالامگەرلەر رايىمبەك باتىردى تانۋ جايلى تىڭ ىزدەنىستەر جاسادى. مىسالى، نۇربولات ابدىقادىردىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ ولەڭ شىعارعانى جايلى» («ىلە گازەتى»، 9 ءساۋىر، 2003 جىل), ءمۇراتالى ماشىرەپۇلىنىڭ «رايىمبەك بابانىڭ حاكىمدىگى-اۋليەلىگى» («ىلە گازەتى»، 10 قازان، 2006 جىل), «رايىمبەك بابا رۋحىنا تاعزىم» («ىلە ايدىنى» جۋرنالى، 2008 جىل، 2-سان), «رايىمبەك باتىر» («ۇلتتار باسپاسى»، جيناق، ماۋسىم، 2000 جىل), ءجۇمادىل ماماننىڭ «ەر بابانىڭ ەرەن تويى» («شۇعىلا» جۋرنالى، 2014 جىل، 10-سان), ت.ب. زەرتتەۋلەر جاريالانىپ، رايىمبەك باتىردى تانۋدىڭ ءار قىرىنان بوي كورسەتتى.
جوعارىداعى قالامگەر ساپتاستارىم قاتارىندا مەندە «رايىمبەك تۋرالى از ايال» («ىلە جاستارى» جۋرنالى، 1994 جىل، 4-سان), «قانگەلدى جانە رايىمبەك» («ىلە كەشى» گازەتى، 23 قازان، 1996 جىل), «رايىمبەك باتىر» («تارلاندار» جۋرنالى، 2007 جىل، 4-سان), «تاڭبا مەن ۇران» («تارلاندار» جۋرنالى، 2009 جىل، 3-سان), «تەكەستەن تابىلعان «رايىمبەك باتىر» قيسساسى» («ىلە گازەتى»، 7 شىلدە، 2012 جىل), «ىلەدە رايىمبەك باتىردىڭ ۇرپاقتارى بار ما؟» («تارلاندار» جۋرنالى، 2013 جىل، 1-سان), «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسانى كىم جازعان؟» («ىلە كەشى» گازەتى، 25 ناۋرىز، 2013 جىل), «ولەڭمەن ورناتىلعان التىن ەسكەرتكىش» («ىلە جاستارى» جۋرنالى، 2015 جىل، 8-سان) سياقتى زەرتتەۋ ماقالالار جازدىم. مۇنان سىرت مەنىڭ «اتاتەك جالعاعان – التىن شىنجىر» (2010 جىل، قىتاي), «عاسىرلار سۋىرتپاعى» (2013 جىل، قىتاي), «مۇقاعالي كەرۋەنى» («ۇلتتار باسپاسى»، بەيجىڭ، ماۋسىم، 2016 جىل) اتتى كىتاپتارىمدا باتىر بابا جايلى كوپتەگەن قۇندى زەرتتەۋ ماقالالار ەنگىزىلگەن.
جيناقتاپ ايتقاندا، رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسى – اتاق-داڭقى التى الاشقا كەتكەن اۋليە، كورىپكەل، باتىر اتانعان قازاق تاريحىنداعى قايتالانباس زاڭعار تۇلعا.
نۇرلان سارسەنباەۆ،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،
جازۋشى، ەتنوگراف
Abai.kz
رايىمبەك تۇكەۇلى XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاق حالقىنان شىققان ايگىلى باتىرلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ اتا-تەگى ۇلى ءجۇز – ءۇيسىن البان تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى الجان رۋىنىڭ سىرىمبەت اتاسىنان تارايدى. 1718 جىلى تاۋكە حان قايتىس بولادى، تاۋكە حاننىڭ ورنىنا ونىڭ بالاسى بولات شىعادى. ونىڭ ەل باسقارۋ ونەرىنىڭ السىزدىگىنەن ءۇش ءجۇزدىڭ اراسىندا الاۋىزدىق پايدا بولادى. بىراق حالىق جوڭعارعا قارسى كۇرەستى توقتاتپايدى. انە، سول تۇستاعى ءۇش ءجۇزدىڭ شوقتىعى بيىك باتىرلارى قابانباي، بوگەنباي، قانگەلدىلەر ەدى. رايىمبەكتىڭ بالا شاعى جوڭعارلاردىڭ قازاق جەرىن جاپپاي شابۋىل جاساۋ تۇسىنا تۋرا كەلدى. ەلدىڭ ايانىشتى تاعدىرىن ءوز كوزىمەن كورگەن رايىمبەك جاۋىنان حالىقتىڭ كەگىن الۋدى ارمانداپ، اتاسى قانگەلدىنىڭ باتىرلىق جولىن قۋادى.
قازاق حالقىنان شىققان، ءبىرتۋار اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى تاريحي داستانىندا:
«قۋ دالاداعى قۇيىن با دەيسىڭ ويناعان،
قىران با دەيسىڭ، قىلت ەتكەن قۇستى قويماعان.
ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ بالا كەلەدى،
قامشى سابىنا جەيدەسىن تۋ عىپ بايلاعان.
جايىنا قالىپ، ءولى ارۋاق پەنەن ءتىرى ارۋاق،
كەلەدى بالا، ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ.
تىرىلەر شوشىپ، جاعاسىن ۇستاپ تۇر اۋلاق،
ولگەندەر كوردە، تۇسكەن دە بولار ءبىر اۋناپ،
كەلەدى قىرشىن ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ.
دوعارا قويىپ، ويىن مەن دىرۋ، ساۋىقتى،
ءبىر ساتكە قاۋىم ىشىنەن تىنا قالىپتى.
ون ۇشكە تولعان تۇكەنىڭ ۇلى رايىمبەك،
قازاققا العاش ءوستىپ ءوزىن تانىتتى»، –
دەپ باتىر باباسىنىڭ ەرلىگى تۋرالى جىر تولعايدى.
رايىمبەك باتىر قانگەلدىنىڭ ەكىنشى ۇلى تۇكەدەن تۋعان. 1723 جىلى «اقتابان شۇبىرىندى» وقيعاسى قارساڭىندا اتاسى قانگەلدىنىڭ جاۋگەرشىلىك جورىعىن نەمەرەسى رايىمبەك جالعاستىرادى. وسى تۇستا رايىمبەك، ساتاي، بولەك، قويكەلدى، قوناقكەلدى، قىستىق مالاي، ەسەن، بايسەيىت ت.ب باتىرلارمەن بىرلىكتە قول ۇيىمداستىرىپ، جوڭعار شەرىكتەرىنە ۇزدىكسىز سوققى بەرەدى. رايىمبەكتىڭ وسىنداي ەرلىگىنە سۇيىنگەن جەتىسۋ حالقى رايىمبەككە باتا بەرىپ، اقجول تىلەيدى.
وزىق ويلى، اعارتۋشى اقىن شارعىن العازىۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىرعا» دەگەن ولەڭىندە:
«ايتاتىن ءسوزدى ايتا الماي،
جاقپاعانى جاققا ۇرىپ.
ورتاسىنان قۋىلىپ،
بەكەر-اق، دەپ ويلايمىن،
قازاق بولىپ تۋىلىپ.
بىرەۋىمىزدى ماقتايمىز،
جانىمىزدى باعىسقا.
ءبىر باتىر تۋدى رايىمبەك،
شاباتۇعىن نامىسقا»، – دەپ ايگىلى باتىردىڭ ەل ءۇشىن ەڭىرەپ، جاۋىنا قارسى شاپقان ەرلىك رۋحى ماداقتالادى. 1728 جىلى قازاق حاندارى ءۇش ءجۇزدىڭ ىشكى ىنتىماعىن كۇشەيتىپ، جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا توتەپ بەرۋ ءۇشىن وردا باسى تاۋىنىڭ ەتەگىندە (شىمكەنت ماڭىندا) ءۇش ءجۇزدىڭ ۋاكىلى تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك بي، ايتەكە بي قاتىناسقان كەڭەس قۇرادى. كەڭەس كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردى بارلىق قازاق جاساعىنىڭ قولباسشىلىعىنا سايلايدى. وسى جولعى قازاق جاساقتارى شۇبارتەڭىز كولىنىڭ ماڭىندا، بۇلانتى وزەنىنىڭ بويىندا جوڭعار شاپقىنشىلارىنا سىلەيتە سوققى بەرەدى. اتاعى باس ساردار ابىلقايىردىكى بولعانىمەن، بۇل جەڭىس قابانباي، بوگەنباي، رايىمبەك باستاعان حالىق باتىرلارىنىڭ ەڭبەگى ەدى.
1729 جىلى قابانباي باستاعان قازاق جاساقتارى ىلە وزەنى بويىندا جانە قاراتال وزەنىنىڭ ماڭايىندا جوڭعار اق سۇيەكتەرىنىڭ قالىڭ قولىن ويسىراتا جەڭەدى. 24 جاستاعى رايىمبەك وسى قيان كەسكى سوعىستا جەكپە-جەككە شىعىپ، جاۋ ساردارىنىڭ بىرنەشەۋىن جايراتىپ ەل كوزىنە ءتۇسىپ، قابانبايدىڭ العىسىن الادى.
حالىق اراسىنا تاراعان «قابانباي» قيسساسىنان:
«كەلىپتى قاز داۋىستى ەر قازىبەك.
ۇيسىننەن ىزدەپ كەپتى رايىمبەك»، – دەگەن ولەڭ جولدارىنان رايىمبەكتىڭ قابانباي باتىرعا ىلەسىپ، ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەس جاساعاندىعىن تۇسىنۋگە بولادى.
«1750 جىلدارى جوڭعار اقسۇيەكتەرى ىشتەي قىرقىسىپ، حان تاعىنا تالاسقان كەزدەرىندە ءار توپ ءوز كۇشىن كۇشەيتپەك بولىپ، تاعى ءبىر رەت قازاق دالاسىنا قاراي شابۋىل جاسايدى. ولار قالبادان –شوراعا دەيىنگى جانە تارباعاتاي – قۇلىستاي ءوڭىرىن باسىپ الىپ، مۇنداعى قازاقتاردى قىرىپ، مال-مۇلكىن تونايدى. وسى تۇستا ابىلاي حان ءار تايپانىڭ اتاقتى باتىرلارىن كەڭەسكە شاقىرىپ، جاۋدى قالاي الاستاۋدى اقىلداسادى. ۇلى جۇزدەن رايىمبەك باتىر كوپ جاساعىمەن كەڭەسكە كەلىپ قاتىسادى. كەڭەستەن كەيىن جوبا بويىنشا ءار رۋ، تايپالار جوعارىداعى اتالعان ورىنداردان جاۋدى قۋىپ شىعىپ، زور جەڭىستەردى قول كەلتىرەدى. «قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىن» بەكىنىس ەتكەن جاۋدى الاستاۋ كەزىندە دە رايىمبەك ءوز جاساقتارىمەن جاۋدىڭ ءبىر بۇيىرىنەن سوققىلاپ قىرعىن تاپتىرادى. وسىنداي زور جەڭىستەرى ءۇشىن حان ورداسىنىڭ «سوعىس اقىلشىلارىنا» سايلانىپ، بيلەر كەڭەسىنە قاتىناسىپ وتىرادى» (ابدىرەشيت بايبولاتۇلى قۇراستىرعان «قازاق شەجىرەلەرى»، «ىلە حالىق باسپاسى»، 1999 جىل، 225-بەت).
رايىمبەك 1705 جىلى تۋىپ، 1785 جىلى قايتىس بولعان. ونىڭ تورىايعىر مەن سوگەتى تاۋىنىڭ ارالىعىنداعى كەڭ جازىقتى (قازىرگى الماتى قالاسىنان 167 كيللومەتر كەلەتىن) جوڭعارلارمەن سوعىسقان جەرىن جەرگىلىكتى حالىق ويرانتوبە دەپ اتايدى. تورىايعىر تاۋىنىڭ ايىرلى اسۋىنان 6 كيللومەتر قاشىقتىقتا رايىمبەك باستاۋى بار.
رايىمبەك بابا:
«ەلىم – البان،
جەرىم – جەتىسۋ.
جايلاۋىم – اسى،
قىستاۋىم – الماتىنىڭ باسى»، – دەپ ايتقان ەكەن.
اتاقتى اقىن جامبىل جاباەۆ باتىر بابا تۋرالى:
«ءاي، ارۋاعىڭنان اينالايىن، رايىمبەك،
كەلگەنىم جوق قاسيەتىڭدى سىنايىن دەپ.
باس يەم، تاعزىم ەتەم ءبىر وزىڭە،
تىرلىكتە سىيىناتىن قۇدايىم دەپ»، –
دەگەن ولەڭ شۋماعى ارقىلى باتىر تۇلعاسىن ءتىپتى سومداي تۇسەدى.
«رايىمبەك باتىر كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق اۋليە، كورىپكەل رەتىندە دە باعالانعان. ەل اۋزىندا تاراعان ءبىر اڭگىمەدە سۋاندار قورعاس وزەنىنىڭ بويىمەن جايلاۋعا قاراي كوش تۇزەيدى. كەنەتتەن قاتتى جاڭبىر بولىپ، جولى تايعاق، تاۋلى جەردە تۇيە جۇرە الماي، ءبىر كەزەڭنىڭ باسىندا كولىكتىڭ قاسىندا توپتى ادام نە ىستەرىن بىلمەي داعدارىپ قالىپتى. سوندا اقساقالى ومىراۋىن جاپقان، ءبىر قاريا اششى ايعايعا باسىپ:
«اتىڭنان اينالايىن، رايىمبەك،
شاقىردىم ارۋاعىڭدى سىنايىن دەپ.
جىگىتتەر، ارۋاقتى بەكەر دەمە،
كەلەدى جاتقان تۇيە تۇرايىن دەپ»، – دەيدى.
بۇل سوزبەن جەبەگەندە تۇيەگە اياق استىنان ءال ءبىتىپ، ورنىنان تۇرادى، كوش دىتتەگەن جەرىنە بارىپ قونادى» (جاقىپجان نۇرعوجاەۆ. «تاعدىرى تايتالاستا وتكەن»، «جەتىسۋ» گازەتى، 13 تامىز، 2005 جىل، 8-بەت).
رايىمبەك بابامىز جونىندە ەل اۋىزىندا تارالىپ جۇرگەن تولىپ جاتقان اڭىزدار بار. جاۋگەرشىلىك زاماندا رايىمبەك باتىر باستاعان بىرنەشە ساربازدار جاۋدىڭ ءبىر توپ سەرىكتەرىن جايعاستىرىپ، جاۋ سەرىكتەرى كوپ بولعاندىقتان ولاردى كوز جازدىرۋ ءۇشىن كەرى شەگىنەدى. جاۋ سەرىكتەرى سوڭىنان باسپالاپ قۋىپ، رايىمبەك باستاعان باتىرلار ىلە وزەنىنە كەلىپ تۇيىقتاپ قالادى. بۇل توپتىڭ ىشىندە ءبىر ايگىلى قۇمالاقشى بار ەكەن، ول قۇمالاعىن شاشىپ جىبەرىپ، «جاس باتىر رايىمبەك ءوز ەسىمىن ءوزى ۇرانداپ وزەننەن وتسە جولى بولادى ەكەن»، – دەيدى. الگى قۇمالاقشىنىڭ ايتقانى كەلىپ، رايىمبەك ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ وزەنگە تۇسكەندە وزەن قاق جارىلىپ جول بەرىپتى دەگەن اڭىز ەل اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ، ايتىلىپ كەلەدى. البان اتانىڭ ۇرپاقتارى توي-تومالاق، ءولىم-جىتىمدە «قاراسۋ جول بەرگەن اتانىڭ بالاسى» دەپ ەڭ الدىمەن الجان–شاجا اتانىڭ بالالارىنا جول بەرۋى سودان قالعان. رايىمبەك بابامىزدىڭ قايتىس بولۋى تۋرالى الۋان ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. «بايدىبەك بابا – الىپ بايتەرەك ۇرپاقتار شەجىرەسى» اتتى كىتاپتا «رايىمبەك 1785 جىلى دۇنيەدەن قايتقان. سول جىلى باتىر اتا جايلاۋى اسىعا ەلدىڭ ەڭ سوڭىنان كوشەدى. سەبەبى رايىمبەكۇلى قوجاعۇل بي قازاقتاردىڭ رەسەيگە قوسىلعانىنا 100 جىل تولۋىنا سانكت-پەتربۋرگتە وتەتىن سالتاناتتى باس قوسۋعا كەتىپ، باتىر سونىڭ كەلۋىن كۇتەدى. ءسويتىپ، اسىعا كەش شىعادى، سول كەزدە قوجاعۇلدىڭ بالاسى تىلەۋقابىل 14 جاستا ەكەن. جايلاۋدان ەرتە تۇسەدى. دۇيسەنبى كۇنى ەرتەڭگى شايىن ءىشىپ بولعان سوڭ رايىمبەك قوجاعۇلعا:
– كۇزدەۋگە كوشەلىك، – دەيدى.
– قايسى جەرگە قونامىز؟ – دەپتى قوجاعۇل.
– اق تۇيە قايسى جەرگە شوگەدى، سول جەرگە تۇسىرىڭدەر، – دەيدى، الدە نەدەن سەكەم الدى ما، ەڭ كىشى انامىز:
– باتىر ەنشىمىزدى بولگەن جوق-اۋ، – دەپ قالىپتى ءسوز اراسىندا.
باتىر ويلانا وتىرىپ:
– ساعان سول قونعان جەرىمىزدەن دە ءبىر قازان، وشاق تابىلار، – دەگەن ەكەن. اق تۇيەنى جەلقومداپ باتىردى وتىرعىزىپ كوش جولعا شىعادى (باتىر قازىرگى زيراتى جاتقان جەرگە كەلىپ، دۇنيەدەن وتكەن ەكەن)» (659-, 75 -بەت).
تاعى ءبىر اڭگىمەدە رايىمبەك باتىر ءارى سىنشى، ءارى بىلگىر قابان جىراۋدان «مەنىڭ سۇيەگىم قانداي جەرگە جەرلەنەدى ەكەن؟» – دەپ سۇراپتى. سوندا بىلگىر سىنشى قابان جىراۋ:
– باتىر-ەكە، ءسىز كوپشىل ەدىڭىز، ءسىزدىڭ سۇيەگىڭىز شۋىلدىڭ استىندا قالادى، – دەپ جاۋاپ بەرىپتى. قابان جىراۋدىڭ ايتقانى ءدال كەلىپ، باتىر بابامىزدىڭ زيراتى قازىر الماتى قالاسىنىڭ ورتاسىندا بوي سوزىپ تۇر.
ايگىلى اقىن كودەك مارالباەۆتىڭ «البان تاريحى» اتتى شەجىرەلىك داستانىنىڭ ءبىر بولىگىندە:
«ايتايىن تاعى تەرىپ اتاقتىنى،
ازىراق، حالايىعىم، سابىر ەتسەڭ.
مامبەتتەن تومەن قاراي الجان تاراپ،
جايىلىپ قۇيرىعى مەن جالى كەتكەن.
اتاقتى رايىمبەك باتىر شىعىپ،
قاق ءبولىپ قاراسۋدى جارىپ وتكەن.
اتانىڭ اينالايىن ارۋاعىنان،
ۇرانى كوڭىلىمدى جارىق ەتكەن»، – دەگەن شۋماقتارىندا الجان ەلىنىڭ شەجىرەلىك تارالۋى مەن البان تايپاسىنا ۇران بولعان ايگىلى باتىر رايىمبەك تۇكەۇلىنىڭ ەرلىگى جىرلانادى.
اقىلگوي، ارۋاقتى باتىر رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتى 2005 جىلى 21 ماۋسىمدا رەسمي قاۋلى قابىلدادى. 2005 جىلى تامىزدىڭ 4, 6, 13-كۇندەرى ارالىعىندا ايگىلى قولباسى، ەلىنە ەسىمى ۇران بولعان باتىر بابا رايىمبەكتىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىن رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە جەر ۇيىعى جەتىسۋ وڭىرىندە كەڭ كولەمدى اتاپ ءوتتى.
ابىلاي حان جانە رايىمبەك باتىر
I
ابىلاي (ازان شاقىرىپ قويعان اتى ءابىلمانسۇر) ءحVىىى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قازاقتىڭ ايگىلى حاندارىنىڭ ءبىرى. ول ەل تۇتاستىعى مەن جەر تۇتاستىعى ءۇشىن ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن مەملەكەت قايراتكەرى، ۇلى قولباسشى جانە شەبەر ديپلومات.
ابىلايدىڭ ارعى بابالارى الەمگە داڭقى تاراعان شىڭعىس حان مەن جوشى حان. بەرگى بابالارى قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان ءاز-جانىبەك، ودان ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم. ابىلاي جاڭگىر حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. جاڭگىر حاننان ۋاليباقى، تاۋكە دەگەن ەكى ۇل تۋعان. جاڭگىر حان قايتىس بولعاننان كەيىن تاۋكە تاققا وتىرادى. ۋاليباقى حاندىققا وكپەلەپ، ۇرگەنىشتى بيلەگەن ناعاشى اتاسى قايىپ حاننىڭ قولىنا بارادى. ۋاليباقىنىڭ بالاسى ابىلاي اسقان باتىر ادام بولعان. ۇرىستاردا جەكپە - جەككە شىققاندا قارسىلاس جاۋ شاق كەلمەيدى ەكەن. تالاي سارداردىڭ باسىن كەسىپ، قانجىعاسىنا بوكتەرگەندىكتەن ەل ونى «قانىشەر ابىلاي» اتاپ كەتىپتى. وسى ابىلاي باتىردان كوركەم ءۋالي تۋىلىپتى. ۋاليدەن تۋىلعان بالا ءابىلمانسۇر قازاققا اتى اڭىزعا اينالعان حان بولىپتى.
اڭىز-اڭگىمەلەردە ايتىلۋىنشا ءابىلمانسۇردىڭ اكەسى ءۋالي سوعىستا قايتىس بولىپ، جەتىم قالعان بالا ءۇيسىن تولە ءبيدىڭ قولىنا بارىپ پانالايدى. ونىڭ ابدەن جۇدەگەن وڭىنە، ءوسىپ كەتكەن شاشىنا قاراپ تولە بي وعان «سابالاق» دەگەن لاقاپ ات قويىپ، مالىن باقتىرادى. تولە ءبيدىڭ ءتالىم-تاربيەسىندە وسكەن بالا ءابىلمانسۇر ەل ومىرىنە ەرتە ارالاسىپ، اتا جاۋى جوڭعارلاردى جويۋعا بەل بۋادى.
قازاق حاندىعى تۇسىندا جوڭعارلار مەن قازاقتار اراسىندا ۇنەمى قاندى قىرعىن سوعىستار جالعاسىپ تۇردى. ءابىلمانسۇر 20 جاسقا كەلگەندە اتا جاۋمەن ۇلكەن شايقاس بولادى. سول رەتكى ۇرىستا ءابىلمانسۇر جوڭعاردىڭ باس باتىرى شارىشپەن جەكپە-جەككە شىعىپ، قان مايداندا «ابىلايلاپ!» ۇران سالادى. شەشۋشى شايقاستا قالماق باتىرى شارىشتىڭ (كەيبىر دەرەكتە قالدان سەرەننىڭ كۇيەۋ بالاسى دەپ تە ايتىلادى) باسىن الادى. سودان باستاپ ەل ءابىلمانسۇردىڭ اتىن اتاماي «ابىلاي» دەپ اتاپ كەتەدى. وسىدان كەيىن ابىلاي ورتا ءجۇزدىڭ سۇلتاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ، قازاق دالاسىنداعى ەڭ بەدەلدى ءامىرشى رەتىندە تاريح ساحناسىنان بوي كوتەردى.
ابىلاي تۋرالى ورىستىڭ بەلگىلى تاريحشىسى ا.لەۆشين: «1739 جىلى ورتا جۇزدە سامەكە (ورتا ءجۇزدىڭ باتىسىنداعى از ساندى رۋلاردى بيلەدى) حاننىڭ ورنىنا حان سايلاۋدان بۇرىن ابىلمامبەت پەن ابىلاي ەكەۋى بىردەي حاندىققا بيلىك جۇرگىزگەن»، - دەپ ايتقان دەرەگىنەن ابىلايدىڭ ورتا ءجۇزدىڭ حان بولعانىن دالەلدەيدى.
ابىلاي حان 1738-1741 جىلدارى قازاق باتىرلارىنىڭ باسىن قوسىپ، جوڭعار قالماقتارىنىڭ حانى قالدان سەرەن (1727-1745 جج.) باستاعان قالىڭ قوسىنعا بىرنەشە مارتە سوققى بەرىپ، اتا جاۋىنىڭ بەتىن قايتارادى. ابىلاي حان 1742 جىلى قالدان سەرەن قوسىنىنىڭ قازاق دالاسىنا جاساعان شابۋىلىندا جاۋ قولىنا ءتۇسىپ، تۇتقىن بولادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ مەزگىلدە قازاقتىڭ ۇلى جۇزىنەن تولە بي، قانگەلدى باتىر باستاعان 90 ادام ەلشى بولىپ جوڭعار حانى قالدان سەرەنگە بارىپ، كەلىسسوز جۇرگىزىپ، 1743 جىلى 5 قىركۇيەكتە ابىلاي حاندى تۇتقىنىنان شىعارىپ الادى.
تاريحي دەرەكتەردە جازىلۋىنشا 1744 جىلى ابىلمامبەت حان تۇركىستانعا كوشىپ كەتكەننەن كەيىن ابىلايدىڭ بيلىگى ءتىپتى كۇشەيە تۇسكەن. 1749 جىلى تامىز ايىندا نەپليۋەۆپەن كەزدەسۋىندە جانىبەك تارحان «بۇرىن ورتا جۇزدە ابىلمامبەت حان بولعان، بىراق ول ءبىرازدان بەرى تاشكەنتتە تۇرىپ جاتىر، ەل باسقارۋدان قالعان. باراق سۇلتان زۇلىمدىق ءىسى ءۇشىن قاشىپ ءجۇر. وندا جالعىز ابىلاي سۇلتان عانا بيلىك جۇرگىزىپ وتىر»، - دەپ وتە انىق جازعان.
1771 جىلى ابىلمامبەت حان قايتىس بولىپ، قازاق حاندىعى ىشىندە تاق تالاسى باستالىپ، بەرەكەسى كەتە باستادى. ءدال وسىنداي اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ءۇش ءجۇزدىڭ وكىلدەرى تۇركىستاندا باس قوسىپ، قۇرىلتاي اشىپ، ابىلايدى قازاق حانى ەتىپ سايلايدى. كوپ جىلدار ابىلاي حانمەن بىرگە ءجۇرىپ، ونىڭ وڭ تىزەسىن باسىپ وتىرىپ، اقىل-كەڭەس بەرگەن ايگىلى جىراۋ بۇقار قالقامانۇلىنىڭ:
«التىن تاقتىڭ ۇستىندە،
ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قۇرادىڭ.
جەتىم مەنەن جەسىرگە،
ەشبىر جامان قىلمادىڭ.
ادىلەتپەن ءجۇردىڭىز،
ادەپتى ىسكە كىردىڭىز...»، - دەگەن ولەڭ شۋماعىن تەكتەن-تەككە ايتپاعان.
ابىلاي ءۇش ءجۇزدىڭ حانى (1771-1781 جج.) بولعاننان كەيىن قىتاي، رەسەي سياقتى مەملەكەتتەرمەن وتە شەبەرلىكپەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتىپ، قازاق حاندىعىنىڭ بيلىگىن نىعايتۋ، كوكرەيتۋ ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ، قازاق تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىردى.
ءىى
ابىلاي حان قازاق حاندىعىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ، ەل ىرگەسىن بەكەمدەۋگە اتى اڭىزعا اينالعان تاريحي تۇلعا. ول قازاق جەرىن، ەلىن قورعاۋ جولىندا ءومىر بويى كۇرەس جاساپ، قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، البان رايىمبەك، كەرەي جانىبەك، شاپىراشتى ناۋرىزباي، شاقشاقۇلى جانىبەك، ەسەنگەلدى، ابىلقايىر حان جانە تولە بي، ايتەكە بي، قازىبەك بي سىندى قاندى كويلەك جولداستارىمەن تىزە قوسا وتىرىپ سىرتتان تونگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزدى.
عۇلاما عالىم شوقان «قازاقتاردىڭ اڭىز-اڭگىمەلەرىندە ابىلاي ايرىقشا قاسيەتى بار كيەلى، كەرەمەت قۇدىرەت يەسى بولىپ سانالادى. ابىلاي ءداۋىرى قازاقتاردىڭ ەرلىگى مەن سەرىلىگىنىڭ عاسىرى. ونىڭ جورىقتارى جانە باتىرلارىنىڭ كوزسىز ەرلىگى مەن قاھارماندىعى جىر-داستانداردىڭ ارقاۋىنا اينالعان»، - دەپ ايتقانىندا تەرەڭ سىر جاتىر.
ابىلاي حاننىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ، ەلىن، جەرىن قورعاۋ جولىندا اتى اڭىزعا اينالعان باتىرلار ءحVىىى عاسىرداعى تاريحي جازبالاردا مولداپ كەزدەسەدى. كوزى تىرىسىندە ەلىنە ۇرانعا اينالعان اۋليە باتىرلاردىڭ ءبىرى – رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسى.
ابىلاي حان مەن رايىمبەك باتىر كوپ جىل ۇزەڭگىلەس جولداس بولعان. اتى ايگىلى ۇلت قاھارماندارىن البان جۇرتىندا «ابىلاي حاننىڭ سىنى، رايىمبەك باتىردىڭ جاۋابى» اتتى اڭىز-اڭگىمە ەل ىشىندە كەڭىنەن تارالعان. ەل ىشىندەگى ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز بىلاي باياندالادى.
«جوڭعارلاردان تۋعان جەرىن ازات ەتۋ ءۇشىن ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، بارىنە باسشىلىق جاساعان ابىلاي حان قولباسشىلاردى ءوزى تاڭدايتىن كورىنەدى.
بىردە قولباسى بولامىن دەگەن ونداعان باتىردى ابىلاي الدىنا شاقىرىپتى. بۇلاردىڭ ىشىندە رايىمبەك تە بار ەدى.
قاتار-قاتار ساپقا تۇزىلگەن وڭشەڭ الپاۋىت ەرلەردىڭ ءوزىن، كولىگىن، قارۋ-جاراعىن، كوبە-ساۋىتىن سىن كوزدەن وتكىزىپ كەلە جاتقان ابىلاي رايىمبەكتىڭ قاسىنا كەلگەندە ەرەكشە توقتاسا كەرەك. استىنداعى قۇناننىڭ ەر-تۇرمانى وتە اشەكەيلى ەكەن. الدىنان قاراسا، جىلقىنىڭ ارقاسى، ارتىنان قاراسا، شوقتىعى، جالى كورىنەتىن قۇراندى ەردىڭ ۇستىندەگى جىگىت وتە جاس كورىنەدى. ابىلاي سىناي قاراپ تۇرىپ:
— مىنا بالانىڭ استىنداعى ەر-تۇرمان مەنىكى، — دەيدى. سول ءسات رايىمبەك:
— حاننىڭ ەكى ايتقانى — ولگەنى! — دەپ شاڭق ەتە قالادى. حان ءارى قاراي باسقا باتىرلاردى ارالاپ كەتە بارادى. رايىمبەك تاپجىلماي تۇرا بەرەدى. ءبىر سيىر ساۋىم ۋاقىتتان كەيىن ابىلاي قايتا ورالادى. ورالادى دا ماناعى ءسوزىن تاعى ايتادى. سوندا رايىمبەك تىزگىنىن تارتىپ، تاقىمىن قىسىپ قالعاندا استىنداعى قۇنانى كوككە قارعىپ، كىسىنەپ جىبەرەدى. ابىلايدىڭ الدىنا قۇنانىن ويناقتاتىپ بارعان رايىمبەك:
«— ۋا، حانىم، تورەسىڭ، ەر-توقىمعا تونەسىڭ. دۇنيە كورىپ تۇرمىسىڭ، التىنداعان شەگەسىن! جالا جاۋىپ تۇرسىڭ-اۋ، جالادان ءتۇبى ولەسىڭ. ايتقانىما سەنەسىڭ، ايتقانىما سەنبەسەڭ، ابىرويىڭدى توگەسىڭ! «بالا» دەپ مەنى باسىنبا، باتىرلىعىمدى كورەسىڭ. ارعى اتامدى سۇراساڭ: وتىرىك ايتپاس ءور البان، ءور الباننان — ەر الجان، الجاننىڭ اتى — ءدۇر مامبەت. مامبەتتەن تۋعان سىرىمبەت، سىرىمبەتتەن — قانگەلدى. قانگەلدى بابام تۋعاندا، ۋىسىندا قان كەلدى. اينالايىن قازاعىم، قالماق شاۋىپ، باق اۋىپ، سۋدان اققان قان كوردى. اققان قاندى تىيماققا، الاشتىڭ باسىن جيماققا، ابىلايداي حان بەردى. اتام مەنىڭ قانگەلدى، قازاق ءۇشىن قان بەردى. جاراتقانىم جار بەردى، جەتى بىردەي ۇل بەردى. ۇلكەنى — باتىر تىلەۋكە، ەكىنشىسى — ەر تۇكە، ءۇشىنشىسى — موڭكە ەكەن، ءتورتىنشىسى — دوڭكە ەكەن، بەسىنشىسى — تۇرسىن ەر، تۇرسىنداي بولىپ تۋسىن ەر. تۇرسىننان كەيىن ايباس-تى، ايباستان كەيىن قويباس-تى. جەتى ۇلى بىرىكسە، جەر قۋىرماي قويماس-تى. ەر تۇكەدەن مەن تۋدىم ەر بولۋعا بەل بۋدىم.
ۋا، الديار، تورەسىڭ، ەر-توقىمعا تونەسىڭ. دۇنيە كورىپ تۇرمىسىڭ، التىنداعان شەگەسىن! جالعان ايتتى دەمەسىن، وڭشەڭ جاسىق بۇل توبىر حان ايتقان سوڭ نە دەسىن؟ اينالايىن حان - بابام نەمەرەسىنە ارناعان. استىمداعى قۇنان كەر، قۇنان كەردە قۇراندى ەر. اۋباكىر ۇستا جاساعان، مەنىڭ عانا باسىرەم، شىنىمەنەن حان بولساڭ،
باسىرەمدى سۇراپ كور»، —دەپ توقتايدى. ابىلاي حان جاس جىگىتكە سۇيسىنە قاراپ تۇرىپ:
— قاراعىم، التىنمەن اپتاعان، كۇمىسپەن كۇپتەگەن ەرتوقىمعا، ويناقشىعان كەر قۇنانعا ماستانىپ كەلگەن قۋىس كەۋدە، داڭعوي ماقتانشاق بىرەۋ مە دەپ سىناي ايتىپ ەدىم. ءسوزىمدى قايتىپ الدىم. قولباسى سەن بولاسىڭ، — دەگەن ەكەن» (ەل اۋزىنان جازىپ العان س.سابىربەكوۆ.جامبىل اۋداندىق «اتامەكەن» گازەتى، 28 ءساۋىر، 1993 جىلعى سانىنان الىندى).
المەرەك ابىز جانە رايىمبەك باتىر
ءى
قازاق ۇلتى قيلى-قيلى اۋىر تاعدىردى، سان ساناقسىز ۇرىستاردى باستان كەشىرگەن ورتالىق ازيادا جاساعان بايىرعى تۇرعىن حالىقتاردىڭ ءبىرى. ۇلتىمىز ەۆرازيانىڭ كەڭ بايتاق دالاسىندا مىڭداعان جىلدار بويى ۇستەمدىك ەتكەن كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىنە ەرەكشە ات سالىسقان تاريحى تەرەڭدە جاتقان حالىق ەكەنىن كونە جازبا قۇجاتتاردىڭ ءوزى دالەلدەيدى.
قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا زەر سالا قاراساق، بىرنەشە عاسىردا پايدا بولعان جوق. سوناۋ ەجەلگى دەشتى-قىپشاق دالاسىن مەكەندەگەن كوپتەگەن ەتنوستار مەن ەتنو بىرلەستىكتەردىڭ ءوزارا تىعىز ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان ۇلت. ۇلى دالادا جاساعان قازاقتاردىڭ تاريح ساحناسىنان بوي كورسەتىپ الەمگە تانىلۋى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى مەن ءوسىپ-وركەندەۋىنە بايلانىستى.
اسىرەسە، قازاق-جوڭعار سوعىسى (1643-1759 جىلدار ارالىعىندا) باستالعاننان كەيىن بەيبىت جاتقان ەلىمىزدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ، قالالارىمىزدى قانعا بوياپ، شاڭىراعىمىزدى شايقالتتى. ەل باسىنا وسىنداي اۋىر كۇن تۋعان زاماندا ەلى مەن جەرىن قورعايتىن حاس باتىرلارىمىز دۇنيەگە كەلدى. ۇلتىمىزدىڭ باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى قاز داۋىستى قازىبەك كەلدىبەكۇلى: «ءبىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز، بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ، جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز; ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز، باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز، ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز، اسقاقتاعان حان بولسا، حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا، قۇل بولايىن دەپ تۋمايدى، انادان قىز تۋسا، كۇڭ بولايىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز...» (تاسبولاتوۆ اباي بولەكبايۇلى، مۇساەۆ تالعات قوستايۇلى. «قازاقتىڭ ھاس باتىرلارى»، الماتى، «ەل شەجىرە» باسپاسى، 2020 جىل، 4-بەت), - دەپ قازاق حاندىعى تۇسىنداعى ەلدىڭ ەرلىگى مەن ەلدىگىن ايگىلەگەن ەكەن.
بىلىكتى عالىم، جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ: «قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن تانۋ ءۇشىن رۋ شەجىرەسىن تەرەڭ زەرتتەپ بىلمەي تۇرىپ، بەلگىلى ءبىر وي تۇيىندەۋ مۇمكىن ەمەس»، - دەپ وتە دۇرىس ايتقان ەدى. قازاق حاندىعى كەزىندە ەلىنىڭ قامىن ويلاپ، ەلدىكتىڭ مارتەبەسىن بيىككە كوتەرگەن، ەل قايعىسىنا ورتاقتاسقان، ەلدىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعالار كوپ شىققان. قازاق-جوڭعار سوعىسىندا ەرلىگى ەلگە جىر بولعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – المەرەك ابىز.
المەرەك جانشىقۇلى (1658-1756) – ۇلى ءجۇز ءۇيسىن ۇلىسىنىڭ البان تايپاسىنان شىققان ابىز، بي، قول باستاعان باتىر. قازاق شەجىرەسى بويىنشا تاراتساق، الباننان – سارى، شىبىل، سارىدان – سۇيەرقۇل (تاۋاسار), سۇيمەندى (تاۋبۇزار). سۇيەرقۇلدان – شوعان، دوسالى، قوجبانبەت، جارتى، الجان، شاجا، سۇيمەندىدەن – ايت، بوزىم. بوزىمنان – سارى، جانشىق، تاز (شوبال), قىستىق. جانشىقتان – المەرەك، ولجاي. تۇتاس سۇيمەندى ۇرپاقتارىن «ايت-بوزىم» دەپ اتايدى. شەجىرەلىك دەرەكتەرگە قاراعاندا، الباننىڭ بوزىم رۋلار بىرلەستىگىندە ەڭ جان سانى كوبى المەرەك ابىز ۇرپاقتارى ەكەن. المەرەك ابىزدان – جانىبەك، بابا، قۇرمان، توقان، قاراكىسى، ەدىل، جايىق، جۇمىق سەكىلدى سەگىز ۇل تاراعان.
المەرەك ەسىمى ءوز داۋىرىندە تۇتاس بوزىم بىرلەستىگىنە ەلدىك ۇرانعا اينالعان تۇلعا. توكپە جىردىڭ داۋىلى كودەك مارالباەۆ المەرەك ابىزدىڭ بابالارى تۋرالى:
«وركەنى تامىرلاعان ءبۇرلى اعاشتاي،
بوزىمنان سارى، جانشىق انىق وتكەن.
سارى بي زامانىندا بيلىك قۇرىپ،
جانشىقتى قىزىر اتا شالىپ وتكەن.
جانشىقتان المەرەك پەن ولجاي تۋىپ،
المەرەك باتىر ەكەن باعى وكتەم»، - دەپ تولعاۋى كوپ تاريحتان دەرەك بەرەدى.
المەرەك جانشىقۇلى ءوزى جاساعان داۋىردە ەل ىشىندە اسا جوعارى بەدەلگە يە ءادىل بي، جاۋ جۇرەك باتىر، كورىپكەلدىگى بار اۋليە ادام بولعان. 1998 جىلى الماتى قالاسىندا باسىلىم كورگەن «قازاقستان ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» 1-تومىندا «المەرەك ابىز باتىر، شەشەن، كورىپكەل اۋليە. ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزىنەن باستاپ قازاق جاستارىنان جوڭعارعا قارسى جاساق ۇيىمداستىردى. ساربازدارىنىڭ قاتارىن كوبەيتىپ، سوعىستىڭ ءادىس-ايلاسىن مەڭگەرگەننەن كەيىن جوڭعارعا سوققى بەرگەن. قازاق حالقىنىڭ جادىندا المەرەك ەسىمى كوبىرەك ساقتالعان» دەگەن دەرەك ايتىلادى. المەرەكتەن تاراعان ۇرپاقتار بۇگىنگى كۇنى وركەندەپ ءوسىپ، قازاقستان، قىتاي، قىرعىزستان، وزبەكستان سەكىلدى مەملەكەتتەرگە دەيىن ىرگە تەپكەن.
قازاق جۇرتىنا اتى ءمالىم ابىز، اۋليە المەرەك ۇرپاقتارىنان جانىبەك، قاراكىسى، بەكباۋ، مۇسىلمانباي، تازابەك، ساۋرىق، جاقىپبەردى، اۋباكىر، ۇزاق باتىرلار، ەلگە سىيلى بي، شەشەن، اقىن-جىراۋلاردان قابا، تۇمەنباي، قاشاعان، شالتاباي، اۋەسقان، ادىر، كۇللى قازاققا اتى ايگىلى كۇيشى قوجەكە، ءىرى كلاسسيك جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ت.ب. اتاقتى تۇلعالار كوپ شىققان.
المەرەك بي جونىندە حالىق ىشىندە الۋان ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. قىتاي جەرىندە تۇرعان مارقۇم شەجىرەشى جۇماتاي بولىسبايۇلى 87 جاسقا كەلگەن شاعىندا المەرەك بابا تۋرالى مىنانداي اڭىز-اڭگىمە ايتقان ەكەن. «المەرەك ابىز قايتىس بولار كەزىندە بەس بالاسىن تۇگەل شاقىرىپ الادى دا، ولجاي دا كەلسىن، ايتاتىن وسيەتىم بار سەندەرگە دەپتى. ءىنىسى ولجاي كەلگەن سوڭ: ءبىرىنشى، قۇرمان سەن ولجايعا كوزقۇلاق بول، ەنشىلەرىڭ بولىنبەسىن دەيدى. ەكىنشى ءسوزىم، جانىبەك سەن باباعا كوزقۇلاق بول، ءۇشىنشى، توقان سەن قاراكىسىنىڭ قارماعىندا بول، بارلىعىڭ ءبىر-ءبىرىڭدى سىيلاپ، ىنتىماقتى بولىڭدار! سەندەردى تۇگەل اعالارىڭ جانىبەك باسقارسىن، ءتىلىن الىڭدار. بۇگىن ەنشىلەس بولماي مال بولىنسە، ەرتەڭ جەر بولىنەدى. كەيىنگى ۇرپاق جات بولىپ تانىماسقا اينالادى. بەرەكە-بىرلىكتەرىڭ بۇزىلسا، جاتقان جەرىمدە تىنىش جاتا قويماسپىن دەگەن وسيەتىن ايتىپتى. كوپ ۇزاماي ابىز قاراكىسىنىڭ قولىندا قايتىس بولىپ، سول ۇيدەن سۇيەگى شىعىپتى. المەرەكتىڭ قاسيەتتى قارا قازان، قارا وشاعى قازىرگە دەيىن قاراكىسىنىڭ ءبىر تۇقىمى بولىپ كەلەتىن ءامىر توقمولدا دەگەن كىسىنىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر» («البان شەجىرەسى»، قۇلجا، ءساۋىر، 2007 جىل، 856-بەت).
المەرەك باتىر ەل ىرگەسى سوگىلگەن زارلى زاماندا قازاق حاندىعىنىڭ توڭىرەگىنە تىعىز توپتاسىپ، تاۋكە حانمەن قارىم-قاتىناستى كۇشەيتىپ، «جەتى جارعىنىڭ» ەل ىشىندە اتقارىلۋىنا بەلسەندى اتسالىسىپ، ەلى مەن جەرىن قورعاۋ جولىندا ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن قازاق دالاسىنىڭ ءىرى قوعام قايراتكەرى رەتىندە جۇرتقا ەسىمى تانىلعان اتاقتى تاريحي تۇلعا.
اۋليە، ابىز، باتىر بابا المەرەك جانشىقۇلى 1756 جىلى دۇنيەدەن وتكەن. سۇيەگى الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى المەرەك اۋىلىنىڭ (بۇرىنعى گاگارين اۋىلى) ىرگەسىنە جەرلەنگەن. ۇرپاقتارى ابىز بابا باسىنا كوزتارتارلىق كوك كەسەنە تۇرعىزعان. سودان بەرى ءار ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلىپ اۋليە بابانىڭ باسىنا زيارات ەتۋشىلەر بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
ءىى
قازاقتىڭ جەر جاناتى جەتىسۋ ولكەسى ءبىر مەزگىل جوڭعارلاردىڭ قول استىندا قالىپ، بۇل جەردىڭ تۇرعىندارى بوداندىقتا ءومىر ءسۇردى. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ىلگەرى-كەيىندى قانگەلدى، المەرەك، تولەس، ناۋرىزباي، نايمانباي، ساتاي، باقاي، رايىمبەك، بايسەيىت، وتەگەن، مالاي، قاراقۇل ت.ب. باتىرلار كوكىرەك كەرىپ العا شىعىپ، ەل ازاتتىعى ءۇشىن ايانباي كۇرەس جاساعان.
ەل اراسىنا ايتىلعان اڭگىمەلەردە اتى اڭىزعا اينالعان المەرەك ابىز باقاي، رايىمبەك، مالاي سياقتى ەل كوزىنە تۇسكەن ايگىلى باتىرلارعا باتا بەرگەن. ەل قورعانى بولعان المەرەك بي ۇزاق جىل جورىق جىلىندا ءجۇرىپ، نەشە جۇزدەگەن تاڭداۋلى سارباز تاربيەلەگەن ۇزدىك قولباسشى ءارى سوعىستا اقىل، ايلاسى ارقىلى قازاققا تانىلعان اسكەري ۇستاز.
1723 جىلعى ەل باسىنا كۇن تۋعان اسا قايعىلى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى بولدى. سول جىلى كوكتەمدە بەيعام جاتقان قازاق ەلىنە جوڭعار قالماقتارى ارقايسىسىندا 10 مىڭ جاۋىنگەرى بار جەتى قولمەن جەتى باعىتتا (70 مىڭ جاساق) شابۋىل جاساپ، قازاق دالاسىن باسىپ الۋعا ۇرىندى. قاۋقارسىز جەرىنەن ايرىلعان قازاق حالقى ۇلت رەتىندە جويىلۋ قاۋپىنە ۇشىرادى. ۇلت باسىن قارا بۇلت ۇيىرىلگەن زارلى زاماندا ءۇش ءجۇزدىڭ قازاعىنىڭ باسى بىرىگىپ قانگەلدى، المەرەك، قابانباي، بوگەنباي، شاقشاق جانىبەك، كەرەي جانىبەك، تاما ەسەت ت.ب. باتىرلار قول ۇيىمداستىرىپ، جوڭعارلارمەن شەشۋشى شايقاستار جاسادى.
1723 جىلعى اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە جوڭعارلارمەن بولعان قاندى شايقاستا 18 جاسقا ەندى كەلگەن رايىمبەك تۇكەۇلى باتىرلىعىمەن ەل كوزىنە ءتۇستى. رايىمبەكتىڭ جەكپە-جەككە شىعىپ جاۋدىڭ اتاقتى قولباسىلارىنان بىرنەشەۋىن جايراتقان حاس باتىرلىعىن ءوز كوزىمەن كورگەن اۋزى دۋالى المەرەك ابىز:
«ال، بالام، جاۋعا بارىپ كەل،
جايراتا نايزا سالىپ كەل.
جوڭعارعا كەتكەن ەل كەگىن،
كەلىستىرە وتىرىپ الىپ بەر.
اللالاپ جاۋعا شاۋىپ كەل،
ەلىڭنىڭ كەگىن الىپ كەل!
جورتقاندا جولىڭ بولسىن،
جولداسىڭ قىدىر اتا بولسىن!
اقساقالىم توگىلدى، ەت جۇرەگىم سوگىلدى،
اتاڭ قازاققا ارداقتى قانگەلدى.
تارتىپ تۋعان اتاڭا قاسيەتتى بارەكەلدى»، - دەپ اعىنان اقتارىلىپ باتا بەرىپ، جاس باتىرعا اق جول تىلەپتى.
اتاقتى بۇحار جىراۋ:
«جاۋرىنشى، كورىپكەل،
الباننان اسقان قانكەلدى»، - دەپ تەكتەن-تەككە جىرلاماعان. اتاسى قانگەلدى باتىردىڭ جورىعىن نەمەرەسى رايىمبەك جالعاستىرعان. وتىز نەشە جىل جوڭعارعا قارسى سوعىس جاساعان اتاقتى رايىمبەك باتىر ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ، ابىرويى اسقاقتاپ، مارتەبەسى بيىكتەپ تۇتاس البان تايپاسىنىڭ جاۋىنگەرلىك ۇرانىنا اينالدى.
رايىمبەك باتىردى تانۋدىڭ اسىل ارناسى
ءى
ەل تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان الماعايىپ زاماندا قازاقتىڭ ەلى مەن جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدا ەرەكشە اتسالىسىپ، قارسىلاس جاۋىنىڭ كوزىن جويىپ، تاريحتا اتى قالعان ھاس باتىرلاردىڭ قيان-كەسكى شايقاستارى، ەرەن ەرلىكتەرى كوبىنەسە اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىرلار ارقىلى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، اۋىزشا تاريح ايتۋ ءداستۇر رەتىندە جاتتالىپ، ەل ەسىندە ساقتالىپ قالعان.
اسىرەسە، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» وقيعاسى سىندى اسا سۇمدىق قاسىرەتتى كەزەڭنىڭ الدى-ارتىندا ابىلاي، قانگەلدى، قابانباي، بوگەنباي، رايىمبەك، ەر جانىبەك، قوجابەرگەن، باتىر بايان، ناۋرىزباي، ارالباي، وتەگەن، ەسەنگەلدى، بايسەيىت، ءاجىباي، قاراقۇل، مالاي، باقاي ت.ب. باتىرلار باس بىرىكتىرىپ، ەل مەن جەردى اتا جاۋدان امان ساقتاپ قالعان.
عۇلاما عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ەل نامىسى ءۇشىن اتقا قونعان باتىرلار كوپ شىققان ءحVىىى عاسىردى «باتىرلىق عاسىرى» دەپ اتاۋىندا تەرەڭ ءمان جاتىر.
حالىق باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەن زار زاماندا جوڭعارعا قارسى قول باستاعان اتى شۋلى باتىرلاردىڭ ءبىرى – رايىمبەك تۇكەۇلى بولدى. ول 15-16 جاسىندا-اق جوڭعارلارعا قارسى جورىققا اتتانىپ، ەرلىگىمەن اتى اڭىزعا اينالدى.
ءباھادۇر باتىر رايىمبەكتىڭ جاۋىنگەرلىك عۇمىرى تاڭعاجايىپ اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىر، باتىرلىق جىردىڭ ارقاۋى بولعان. رايىمبەك باتىردىڭ ەرەن ەرلىگى كەيىنگى ۇرپاقتارعا تاربيە بەرەتىن، ۇلتتىق رۋحىن شىڭدايتىن داڭقتى ءومىر.
اۋمالى-توكپەلى اسا اۋىر، كۇردەلى زاماندا جاساعان اتى ءماشھۇر بۇقار جىراۋ (1693-1787):
«قالدانمەنەن ۇرىسىپ،
جەتى كۇندەي ءسۇرىسىپ.
سونداعى جولداس ادامدار:
قاراكەرەي قابانباي،
شاقشاقۇلى جانىبەك،
سىرگەلى قارا تىلەۋكە،
قاراقالپاق قىلىشبەك،
تىگەدەن شىققان ەستەنبەك،
ۇيسىننەن ءجۇر رايىمبەك،
شاپىراشتى ناۋرىزباي،
قۇدامەندى جىبەكباي،
سەكەرباي مەن شۇيكەباي،
جاۋدى قۋدى تۇيدەكتەي»
(«رايىمبەك»، «ەلوردا» باسپاسى، استانا، 2005 جىل، 5-بەت), - دەپ رايىمبەك باتىردىڭ دا اتىن اتايدى.
تىرلىگىندە «اۋليە، كورىپكەل» اتالعان، ءوز ءداۋىرىنىڭ التىن شەجىرەسىندە اتى جازىلعان، حالىق ىشىندە اتاق-ابىرويى دۇركىرەگەن قولباسشى رايىمبەك باتىر تۋرالى شوقتىعى بيىك جىر دۇلدۇلدەرىنەن بۇقار، كارىباي، قاباي، تىلەمىس، جامبىل، كەنەن، كودەك، شارعىن، ت.ب. جىراۋلار ءوز جىرلارىندا باتىر بابا ەسىمىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اۋىزعا العان.
رايىمبەك تۇكەۇلى جايلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ەڭبەگىندە («الما باعىندا»، 1937 جىل، «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالى، 2, 3 سانى) ايتىلادى. سودان كەيىن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» (1976 جىل، 9-توم) اتتى ۇلكەن تومعا دا باتىردىڭ اتى ەنگىزىلەدى. وسىدان كەيىن تاعى دا وسى ەنتسيكلوپەديادا (1977 جىل، ءىى توم) اتى ايتىلادى. باتىر بابا جايلى جانە ءبىر قۇندى تاريحي دەرەك («قازاق قولجازبالارىنىڭ سيپاتتاماسى». «عىلىم» باسپاسى، 1981 جىل، ءىىى توم) جارىق كوردى. «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» اتتى كولەمدى شەجىرەنى جيناپ بەرۋشى قابىلبەك ساۋرانباەۆ (1899-1980 جج.) ول كىسىنىڭ بۇدان باسقا «البان-بۇعى»، «1916 جىل» اتتى داستاندارى دا بار. قابىلبەك الجان رۋىنىڭ الامان تارماعىنان تارايدى.
جوعارىداعى شەجىرەگە ۇقساس ماتەريالدى الجان رۋىنىڭ سىرىمبەت تارماعىنان شىققان اقىن، فولكلوريست موكەن بولىسۇلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا تاپسىرعان. 1991 جىلى موكەن بولىسۇلىنىڭ اتىنان «رايىمبەك باتىر» اتتى كىتاپ بولىپ باسپادان شىققان. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى ءىرى داستانى اقىن قايتىس بولعان سوڭ بەس جىلدان كەيىن، ياعني 1981 جىلى «لەنينشىل جاس» (قازىرگى «جاس الاش») گازەتىنىڭ قاراشا ايىنىڭ 26, 27, 28-ءشى كۇندەرىندەگى ءۇش سانىندا جاريالاندى. كوپتى كورىپ، كوپ جاساعان قارت قالامگەر ءالنۇر مەيىربەكوۆتىڭ (1921-2011) «اسپان تاۋ» («جالىن» باسپاسى، الماتى، 1985 جىل) اتتى كىتابىندا رايىمبەك باتىر جانە ونىڭ اتاسى قانگەلدى سىرىمبەتۇلى جونىندە ءبىرتالاي اڭىز-دەرەكتەر جازىلعان. ودان كەيىن جازۋشى جولداسباي تۇرلىبايۇلى (1932-2017) ىلگەرى-كەيىندى «جازۋشى» باسپاسىنان «تامىز تاڭى» (1987 جىل، 1-كىتاپ), «رايىمبەك باتىر» (1991 جىل، 2-كىتاپ) اتتى ەكى تومدىق تاريحي رومانىن باسپادان شىعاردى. 2005 جىلى تولەن قاۋپىنباەۆتىڭ (1938-2018) «ۇران بابا رايىمبەك» (2005 جىل، «توعاناي ت» باسپاسى، الماتى), شاكەن كۇمىسبايۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىر» (2006 جىل، «ارۋنا »باسپاسى) اتتى كىتاپتارى جارىق كوردى.
باتىر بابانىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋ مەرەيتويىنا وراي 2005 جىلى «ەلوردا» باسپاسى ارقىلى ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەڭەس نۇرپەيىسوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن باسىلىم كورگەن «رايىمبەك» اتتى سۇبەلى ۇجىمدىق جيناقتى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان جيناق «جىراۋلار داڭقىن اسىرعان»، «عاسىرلاردان جەتكەن جاڭعىرىق»، «ەرلىگىڭە ماڭگىلىك – تاعزىم» اتتى ءۇش بولىمنەن قۇرالعان. كىتاپتىڭ العاشقى بەتاشارىندا «رايىمبەك – قازاق حالقىنىڭ داڭقتى ۇلى. جوڭعار شاپقىنشىلارىنان ەلدى ازات ەتۋدە، جەردى بوساتۋدا سىڭىرگەن ەرلىك ىستەرى اڭىزعا اينالعان. ومىردە بولعان تۇلعا. التى الاشتىڭ ايبىنى اسقان قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، شاقشاقۇلى جانىبەك سىندى قول باستاعان قاھارماندارى قاتارىندا البان رايىمبەك ەسىمى دە عاسىرلار بويى قۇرمەتپەن اتالىپ كەلەدى
رايىمبەك باتىر ءارى اۋليە ادام. باتىردىڭ باتىرى. مىڭ سان ساربازدى سوڭىنان ەرتكەن، قاھارماندىقتىڭ جەكە ۇلگىسىن تالاي رەت جەكپە-جەكتە تانىتقان قولباسشى. حالقىن ىرگەسى سوگىلمەيتىندەي، بىرلىگى بۇزىلمايتىنداي ەتىپ بەرىك توپتاستىرعان داناگوي باسشى. جاۋىنا قاتال، دوسىنا ادال. قازاعى ءۇشىن ءوزىن قۇربان ەتەر وتانشىل» (3-بەت), - دەپ باياندايدى.
اتالعان كىتاپتىڭ العاشقى بولىمىندە سابدالى جىراۋدىڭ «رايىمبەگىم، اسىلىم»، موكەن بولىسۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىر» (داستاننان ءۇزىندى), مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» اتتى داستاندارى ەنگىزىلگەن.
كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە قابىلبەك ساۋرانباەۆتىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» اتتى قولجازباسى، عالىم، زەرتتەۋشى، جازۋشىلاردان مامبەت قويگەلديەۆ، عاريفوللا ەسىم، رىسبەك سارسەنبايۇلى، باقداۋلەت بەرلىباەۆ، جولداسباي تۇرلىبايۇلى، سارسەنبى ءداۋىتوۆ، جاقىپجان نۇرعوجاەۆ، مارات توقاشباەۆ، جانبولات اۋپباەۆ، اقپانبەت ءالىش، ساياسات بەيسەنباي، ءابدىراحمان اسىلبەك، مولدان الدەرباەۆ سىندى اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى مەن ماقالالارىنا ورىن بەرىلدى.
كىتاپتىڭ ءۇشىنشى بولىمىندە اقىنداردان ەركىن ءىبىتانوۆ، ورازاقىن اسقار، جولداسباي تۇرلىبايۇلى، شايمەرگەن الديبەكوۆ، ەستەۋ نۇسىپبەكوۆ، وتەپبەرگەن اقىپبەكۇلى، اسانقادىر يسابەك، دۋبەك مۇسانوۆ، توقتاسىن سۇگىربەكوۆ، جۇمانۇر مۇحامەتنۇرۇلى، نۇرلان قالقا، احمەت كەندىربەكۇلى، ەرقوجا تىلەپبەرديەۆ، مۇسا ءجانادىلوۆ، سەرىكباي تۇرلان، باقىتكەرەي ىسقاق سەكىلدى اۆتورلاردىڭ ولەڭ-تولعاۋلارى بەرىلدى.
«رايىمبەك» اتتى بۇل كىتاپ جوڭعارعا قارسى قول باستاعان رايىمبەك تۇكەۇلىنىڭ جورىق جولىنداعى قيلى-قيلى باستان كەشكەن اۋىر تاعدىرى مەن ونىڭ سوڭىنا ەرگەن قاندى كويلەك سەرىكتەرىنىڭ وتان قورعاۋداعى ەرلىكتەرى جان-جاقتى باياندالعان سۇبەلى ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بولادى.
اتى التى الاشقا اڭىزعا اينالعان ارداقتى باتىر رايىمبەكتى تانۋداعى كەسەك ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى – «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» («ASPAN» باسپاسى، الماتى، 2021 جىل) اتتى اكادەميالىق جيناق. بۇل جيناقتىڭ باسپادان شىعۋىنا ۇلەس قوسقان رەداكتسيا القاسىنىڭ توراعاسى ءا.ۇمبەتاليەۆ، القالارىنان ب.بەدەلحان، ە.الاشتۋعان، ج.توقتارقىزى، م.يسابەك، ق.تارباي، ا.اقان جانە قۇراستىرۋشى رەداكتور ەرجان توقتاردىڭ ەڭبەگىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
اتالعان كىتاپ تۋرالى «اقيقات» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى، بەلگىلى زەرتتەۋشى، جۋرناليست ءداۋىرجان تولەباەۆ «باسپادان ەندى عانا جارىق كورگەن «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» اتتى كىتاپ ۇرپاقتارعا ۇران بولعان اتاقتى رايىمبەك باتىردىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىنەن، دارىنى مەن دارالىعىنان، قاسيەتى مەن كەمەڭگەرلىگىنەن سىر شەرتەتىن شوقتىعى بيىك تۋىندى.
اتاپ ايتقاندا، قانگەلدى نەمەرەسى رايىمبەك تۋرالى دەرەكتەر، كوكويناققا بەرگەن تاپسىرماسى، اقيىق اقىن م.ماقاتەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» پوەماسى، ن.ءورازاليننىڭ «رۋحقا تاعزىم»، م.قويگەليەۆتىڭ «وتان قورعاۋ ىسىندەگى باتىرلاردىڭ ورنى جانە ونىڭ عىلىمي تاريحنامادا باياندالۋى»، ج.نۇرقوجاەۆتىڭ «ۇلىدان – ۇلاعات، ۇرپاققا - امانات»، ب.نۇرجەكەەۆتىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ سەرىكتەرى» اتتى شىعارمالارى مەن جازۋشى-ەتنوگراف نۇرلان سارسەنباەۆتىڭ «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسانى كىم جازعان؟» اتتى ەڭبەگى، سابدالى جىراۋدىڭ «رايىمبەك باتىر» داستانى، ە.ءىبىتانوۆتىڭ «ۇران – بابا!»، ج.وتەەۆتىڭ «باتىر بابا، ارۋاعىڭا سىيىندىم» ت.ب. ماڭىزى تەرەڭ، مازمۇنى ەرەن شىعارمالارى، تۋىندىلارى ۇسىنىلعان» («اقيقات» جۋرنالى، 2021 جىل، №12, 78-82- بەتتەر), - دەيدى.
جيناقتاپ ايتقاندا، «كيەلى جولدىڭ يەسى – رايىمبەك...» اتتى كىتاپ كەمەلدىلىگى مەن تەرەڭدىگى ارقىلى وقىرماندار جۇرەگىنەن جول تاپقان، باتىر بابانى تانۋدىڭ اسىل ارناسىن قالىپتاستىرعان شوقتىعى بيىك ەڭبەك، ءارى سوڭعى جاس بۋىن ۇرپاقتارىمىزدىڭ ونەگەلى تاربيە الاتىن قۇندى وقۋلىعى دەپ باعالاۋعا بولادى.
ءىى
قىتاي قازاقتارى دا رايىمبەكتى حالىق قورمالى، ەرجۇرەك باتىر، اۋليە، كورىپكەل رەتىندە تانىپ، باستارىنا اۋىر كۇن تۋعاندا، قىسىلعان قيىن كەزدەردە ارۋاعىنا سىيىنىپ، مەدەت تىلەپ، ءپىر تۇتقان.
سوناۋ 1970 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە بالا كەزىمدە ەل ىشىندە شەشەن، شەجىرەشى اتالعان اتام سارسەنبايدىڭ سەنىڭ اكەڭ–توقتاسىن، ونىڭ اكەسى–سارسەنباي، سارسەنبايدىڭ اكەسى–بايسال، ونىڭ اكەسى–ابدىشۇكىر، ودان ارى – مالقارا، مالقارانىڭ اكەسى– ءاجى، ول كىسى قازاققا اتى ايگىلى رايىمبەك باتىردىڭ بالاسى دەپ شۇبىرتا ايتقان اتاتەك شەجىرەنىڭ ءبىر ۇزىگى ەسىمدە مىقتاپ قالعان ەدى. ەندى ويلاسام، اتامنىڭ ماعان ايتقانى ءاربىر قازاق جەتى اتاسىنىڭ اتىن ءبىلۋ تاربيەسى ەكەن. شەجىرەنىڭ ەڭ قىسقا بولىگى «جەتى اتا» دەپ اتالعان. مەنىڭ بالا كەزىمدەگى شەجىرەلىك ساۋاتىم وسىدان باستالعان. سودان كەيىن ءبىرتالاي جىل ءوتتى، ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ازامات بولىپ قاتارعا قوسىلعاننان كەيىن ەل ىشىندە ايتىلعان، داڭقى كۇللى قازاققا تاراعان رايىمبەك باتىر تۋرالى تاڭعاجايىپ اڭىزدار، شەجىرەلىك اڭگىمەلەر، تاريحي دەرەكتەردى قۇمارتا تىڭدايتىن بولدىم.
ەل ىشىندە قۇيماقۇلاق شەجىرەشى قارتتاردان رايىمبەك باتىر تۋرالى مىنانداي اڭىز-اڭگىمە ەستىگەنىم ءالى ەسىمدە قالىپتى.
ۇلى قولباسشى رايىمبەك قوسىنى جوڭعارلارمەن ولىسپەي بەرىسپەيتىن سۇراپىل سوعىس جاساپتى. جاۋ اسكەرلەرىنىڭ سانى كوپ بولعاندىقتان ولار قازاق قوسىنىنىڭ جان-جاعىن قاۋمالاپ، رايىمبەكتى تىرىدەي قولعا تۇسىرمەك بولادى. قولباسشى رايىمبەك امالسىز قوسىنىن سوعىس مايدانىنان شەگىندىرەدى. الدىڭعى جاعىنان جوڭعاردىڭ سامساعان قولى كەلە جاتىر، ارت جاعىندا كۇركىرەپ اعىپ جاتقان ءتىلسىز ىلە دارياسى تۇر. ءدال وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە اقىلدى دا پاراساتتى باتىر استىنداعى كوكويناعىنا قامشى باسىپ، «رايىمبەك! رايىمبەك!» دەپ ءوز اتىن ءوزى ۇرانداپ تاسىپ جاتقان ىلە دارياسىنا تۇسەدى. سوندا ارناسىنان اسىپ جاتقان ىلە دارياسى قاق جارىلىپ، باتىرعا جول بەرىپتى. قازاق قوسىنى داريادان امان-ەسەن ءوتىپتى. سوڭىنان كەلگەن جوڭعار قۋعىنشىلارى داريادان وتەمىن دەپ تۇگەلدەي سۋعا اعىپ ءولىپتى. البان جۇرتىندا توي-تومالاق، ءولىم-جىتىمدە «قارا سۋ جول بەرگەن اتانىڭ ۇرپاعى» دەپ ەڭ الدىمەن الجان-شاجا ەلىنىڭ اۋلەتتەرىنە جول بەرەتىن ءداستۇر سودان قالعان. مەن بالا كەزىمدە رايىمبەك باتىر تۋرالى قىزىقتى اڭىز-اڭگىمەلەردى، ولەڭ-جىرلاردى ۇلكەندەردىڭ اۋىزىنان كوپ ەستىدىم.
قىتاي قازاقتارى اراسىندا كەڭىرەك تارالعان رايىمبەك تۋرالى ەكى سۇبەلى باتىرلىق جىرى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن قاتتى اۋدارعان ەدى. باتىرلار جىرى ەسكى زاماننان كەلە جاتقان حالىقتىق مۇرا. بۇل جىرلاردى ەڭ العاشقى شىعارۋشىسى حالىق اقىندارى بولسا، ۋاقىتتىڭ وتۋىنە بايلانىستى كەي جىرلاردىڭ اۆتورى ۇمىتىلىپ، حالىق جىرلارى بولىپ كەتكەن. سونداي ەل ەسىندە قالعان جىردىڭ ءبىرى – البان ەلىنىڭ جارتى رۋىنان شىققان جورىق جىرشىسى سابدالىنىڭ «رايىمبەگىم، اسىلىم» اتتى كەسەك داستانى. بۇل تۋرالى كورنەكتى جازۋشى، زەرتتەۋشى سەيدالىم تانەكەەۆ «بۇل قيسسانى حح عاسىردىڭ باس كەزىندە قىتاي جەرىندە ءومىر سۇرگەن، اتى سول ءوڭىردىڭ ەلىنە تانىمال سابدالى جىراۋدىڭ ۇرپاقتارى جازىپ الىپ، قولجازبانى بىرەۋدەن بىرەۋ كوشىرىپ الىپ تاراتىپتى.
سابدالى جىراۋ جىرلاعان «رايىمبەك باتىردىڭ» نۇسقاسىن كوشىرىپ، ءبىزدىڭ قولىمىزعا ۇستاتقان الماتى وبلىسى، ۇيعىر اۋدانىندا تۇراتىن دانەش احمەتۇلى» («رايىمبەك»، «ەلوردا» باسپاسى، استانا، 2005 جىل، 12-بەت), - دەپ قىسقالاي تۇسىنىك جازىپتى.
ەندى ءبىرى – مەن 2009 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا ارعى بەتتەگى تەكەس اۋدانى، شيلىوزەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى، ايت رۋىنىڭ سادى تارماعىنان تاراعان كورنەكتى جىرشى بەكدايىر سىدىقۇلىنىڭ اۋزىنان جازىپ العان «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسا. جىرشى اقساقال سول كەزدە 83 جاسقا كەلگەن ەكەن. بۇل قيسسانىڭ اۆتورى ۋاقىت وتە كەلە ۇمىت بولىپ، حالىق مۇراسىنا اينالىپ كەتكەن.
قىتاي قازاقتارىنان شىققان قالامگەرلەر رايىمبەك باتىردى تانۋ جايلى تىڭ ىزدەنىستەر جاسادى. مىسالى، نۇربولات ابدىقادىردىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ ولەڭ شىعارعانى جايلى» («ىلە گازەتى»، 9 ءساۋىر، 2003 جىل), ءمۇراتالى ماشىرەپۇلىنىڭ «رايىمبەك بابانىڭ حاكىمدىگى-اۋليەلىگى» («ىلە گازەتى»، 10 قازان، 2006 جىل), «رايىمبەك بابا رۋحىنا تاعزىم» («ىلە ايدىنى» جۋرنالى، 2008 جىل، 2-سان), «رايىمبەك باتىر» («ۇلتتار باسپاسى»، جيناق، ماۋسىم، 2000 جىل), ءجۇمادىل ماماننىڭ «ەر بابانىڭ ەرەن تويى» («شۇعىلا» جۋرنالى، 2014 جىل، 10-سان), ت.ب. زەرتتەۋلەر جاريالانىپ، رايىمبەك باتىردى تانۋدىڭ ءار قىرىنان بوي كورسەتتى.
جوعارىداعى قالامگەر ساپتاستارىم قاتارىندا مەندە «رايىمبەك تۋرالى از ايال» («ىلە جاستارى» جۋرنالى، 1994 جىل، 4-سان), «قانگەلدى جانە رايىمبەك» («ىلە كەشى» گازەتى، 23 قازان، 1996 جىل), «رايىمبەك باتىر» («تارلاندار» جۋرنالى، 2007 جىل، 4-سان), «تاڭبا مەن ۇران» («تارلاندار» جۋرنالى، 2009 جىل، 3-سان), «تەكەستەن تابىلعان «رايىمبەك باتىر» قيسساسى» («ىلە گازەتى»، 7 شىلدە، 2012 جىل), «ىلەدە رايىمبەك باتىردىڭ ۇرپاقتارى بار ما؟» («تارلاندار» جۋرنالى، 2013 جىل، 1-سان), «رايىمبەك باتىر» اتتى قيسسانى كىم جازعان؟» («ىلە كەشى» گازەتى، 25 ناۋرىز، 2013 جىل), «ولەڭمەن ورناتىلعان التىن ەسكەرتكىش» («ىلە جاستارى» جۋرنالى، 2015 جىل، 8-سان) سياقتى زەرتتەۋ ماقالالار جازدىم. مۇنان سىرت مەنىڭ «اتاتەك جالعاعان – التىن شىنجىر» (2010 جىل، قىتاي), «عاسىرلار سۋىرتپاعى» (2013 جىل، قىتاي), «مۇقاعالي كەرۋەنى» («ۇلتتار باسپاسى»، بەيجىڭ، ماۋسىم، 2016 جىل) اتتى كىتاپتارىمدا باتىر بابا جايلى كوپتەگەن قۇندى زەرتتەۋ ماقالالار ەنگىزىلگەن.
جيناقتاپ ايتقاندا، رايىمبەك تۇكەۇلى قانگەلدى نەمەرەسى – اتاق-داڭقى التى الاشقا كەتكەن اۋليە، كورىپكەل، باتىر اتانعان قازاق تاريحىنداعى قايتالانباس زاڭعار تۇلعا.
نۇرلان سارسەنباەۆ،
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،
جازۋشى، ەتنوگراف
Abai.kz
