4 tamyz kýni Óskemen qalasynda D. Serikbaev atyndaghy Shyghys Qazaqstan tehnikalyq uniyversiytetining alanynda «Saylau-2026: jana sayasy konfigurasiyadaghy ónirler» taqyrybynda «KISY GPS: Gylym. Pikir. Sayasat» últtyq sarapshylyq alanynyng otyrysy ótti. Is-sharany Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti janyndaghy Qazaqstannyng strategiyalyq zertteuler instituty úiymdastyrdy.

Talqylaugha jetekshi taldau ortalyqtarynyn, ghylymiy-sarapshylyq qauymdastyqtyn, joghary oqu oryndary men qoghamdyq instituttardyng ókilderi qatysty. Sarapshylar Qúryltay saylauyn, jana sayasy jýiedegi ónirlerding rólin, partiyalyq jәne qoghamdyq ókildikting damuyn, sonday-aq ónirlik kýn tәrtibin memlekettik sheshimder qabyldau ýderisine engizu tetikterin talqylady.

Otyrysty ashqan QR Preziydenti janyndaghy Qazaqstan strategiyalyq zertteuler institutynyng diyrektory Jandos Shaymardanov qazirgi saylau nauqany Qazaqstannyng jana konstitusiyalyq modelin iske asyrudyng alghashqy praktikalyq kezeni ekenin atap ótti.

QSZY diyrektory saylaushylardyng elektoraldyq kónil kýiindegi ózgeristerge de toqtaldy. Onyng aituynsha, әleumettanulyq zertteulerge sәikes, býgingi tanda azamattardyn 70–76%-y dauys beruge dayyn ekenin mәlimdese, al sheshim qabyldamaghan saylaushylardyng ýlesi mausymdaghy 22%-dan shilde aiynyng sonyna qaray shamamen 8%-gha deyin tómendegen.

Jandos Shaymardanov ónirlik kýn tәrtibining manyzy artyp kele jatqanyna erekshe nazar audardy.

«Saylau qoghamdyq kónil kýy men azamattardyng naqty súranystaryn kórsetedi. Ár ónirding óz basymdyqtary bar: ónerkәsipti damytu, auyldyq aumaqtar, ekologiya, su resurstarymen qamtamasyz etu, kólik nemese demografiya. Sondyqtan bolashaq Qúryltay júmysynda ónirlik kýn tәrtibining manyzy arta týsedi», – dep atap ótti.

D. Serikbaev atyndaghy ShQTU Basqarma tóraghasy – rektory Sәule Rahmetullina konstitusiyalyq reformalar ónirlerding óz damuyna degen jauapkershiligin kýsheytetinin atap ótti. Onyng aituynsha, 2025 jyldyng qorytyndysy boyynsha Shyghys Qazaqstan oblysyndaghy ónerkәsip óndirisining kólemi 3,3 trln tengeden asyp, ónirding el ekonomikasyndaghy strategiyalyq manyzyn taghy bir mәrte aiqyndady.

«Býginde ónirding bәsekege qabilettiligi onyng ónerkәsiptik, ghylymi, investisiyalyq jәne adamy әleuetin qanshalyqty tiyimdi paydalana alatynyna baylanysty», – dedi Sәule Rahmetullina.

Sayasattanushy Talghat Qaliyev bir palataly Parlamentke kóshu jaghdayynda ónirlik ókildikting manyzyna erekshe toqtaldy. Onyng pikirinshe, búryn búl mindetti negizinen Senat atqarsa, endi negizgi jauapkershilik elding barlyq ónirlerining mýddesin keninen tanytugha mýddeli sayasy partiyalargha jýkteledi.

«Tizimderinde әrtýrli ónirlerden shyqqan bedeldi әri myqty kandidattar bolmasa, eshbir partiya jalpyhalyqtyq qoldaugha ie bola almaydy. Sondyqtan sayasy bәseke partiyalardy shyn mәninde býkil elding mýddesin bildiretin komandalar qalyptastyrugha yntalandyrady», – dep atap ótti Talghat Qaliyev.

Onyng aituynsha, múnday modeli ónirlerding mýddesin jekelegen deputattar emes, saraptamalyq jәne parlamenttik әleueti bar partiyalyq toptar arqyly tiyimdi ilgeriletuge mýmkindik beredi.

«Ónirlerding mýddesi bir deputattyng emes, tútas sayasy partiyanyng kýshimen qorghalatyn bolady. Búl ónirlik ókildikti neghúrlym túraqty әri tiyimdi etedi», – dep atap ótti sarapshy.

L.N. Gumiylev atyndaghy EÚU Basqarma mýshesi – prorektory Indira Rystina proporsionaldy saylau jýiesine kóshu sayasy partiyalardyn, olardyng baghdarlamalary men komandalarynyng rólin kýsheytetinin atap ótti. Onyng aituynsha, barlyq sayasy partiyalardyng ónirlik ókildikteri bar jәne jergilikti jerlerde jýieli júmys jýrgizip keledi. Sondyqtan saylau bәsekesinde partiyalyq baghdarlamalardyng sapasy sheshushi mәnge ie bolady.

«Saylaualdy ýgit-nasihat nauqany barysynda partiyalar óz baghdarlamalary men saylaushylargha beretin mindettemelerine basymdyq berui tiyis. Búl rette ónirlik sayasat pen aumaqtardyng ózekti mәseleleri baghdarlamalardyng ajyramas bóligine ainaluy qajet. Óitkeni saylaushylardyng negizgi bóligi ónirlerde túrady», – dedi Indira Rystina.

Sarapshynyng aituynsha, jana modeli sayasy bәsekeni jekelegen kandidattardyng tanymaldyghynan partiyalardyng baghdarlamalary, iydeyalary men komandalarynyng bәsekesine kóshiredi. Búl sayasy partiyalardy ónirlerde túraqty júmys jýrgizuge jәne jergilikti kýn tәrtibin jalpyúlttyq sayasatpen úshtastyrugha yntalandyrady.

Qazaqstan qoghamdyq damu instituty Basqarma tóraghasynyng orynbasary Azamat Bayghaliyev Qúryltay saylauy Qazaqstandaghy jana sayasy mәdeniyetti qalyptastyrudyng manyzdy kezeni ekenin atap ótti. Onyng aituynsha, saylau men referendumdardy túraqty ótkizu elimizding qoghamdyq-sayasy ómirining jana normasyna ainalyp keledi.

Songhy әleumettanulyq zertteulerge sәikes, aldaghy saylaudaghy saylaushylardyng qatysu dengeyi shamamen 75%-dy qúraydy dep kýtilude. Sonymen qatar azamattardyn 84%-y eldegi qoghamdyq-sayasy ahualdy túraqty әri qolayly dep baghalasa, 80%-dan astamy bolashaqqa senimmen qaraydy.

«Býginde saylaushynyng talaby kýsheydi. Azamattar endi úrandargha emes, inflyasiyany tejeu, jana júmys oryndaryn ashu, infraqúrylymdy, túrghyn ýi-kommunaldyq sharuashylyqty jәne jol sapasyn jaqsartu siyaqty naqty mәselelerding kәsiby sheshimderin kýtedi», – dep atap ótti Azamat Bayghaliyev.

Pavlodar oblysy Qoghamdyq kenesining mýshesi Boris Polomarchuk 2016, 2021 jәne 2023 jyldardaghy saylaulardaghy partiyalyq tizimder men әleumettanulyq zertteulerding nәtiyjelerin tanystyrdy. Onyng aituynsha, kandidattardyng geografiyasy keneygenimen, aldynghy parlamenttik nauqandarda partiyalyq irikteu ortalyqtandyrylghan sipatta boldy: kandidattardyng shamamen 43%-y astanalyq bola otyryp, deputattyq mandattardyn 65%-dan astamyn elorda ókilderi iyelendi. Al kandidattardyng shamamen 40%-yn úsynghan ónirler deputattyq oryndardyng 20%-gha da jetpeytin ýlesin ghana iyelendi. Sarapshynyng pikirinshe, búl tengerimsizdikti jon ýshin sayasy partiyalar ónirlerdegi óz ókildikterining júmysyn kýsheytui qajet.

«Ónirlik filial tek әkimshilik kense emes, ónirding ózekti mәselelerin zerttep, sarapshylarmen ózara is-qimyl jasaytyn jәne ónirlik bastamalardy últtyq dengeyde ilgeriletetin sayasiy-saraptamalyq ortalyqqa ainaluy tiyis», – dep atap ótti Boris Polomarchuk.

Alikhan Bokeikhan University Áleumettik-gumanitarlyq pәnder kafedrasynyng mengerushisi Aman Rahmetulliyn óz bayandamasyn konstitusiyalyq reformalar jaghdayyndaghy sayasy mәdeniyetting damuyna arnady. Onyng aituynsha, azamattardyng memlekettik sheshimder qabyldau ýderisine qatysuynyng keneni saylau belsendiliginen de, jergilikti ózin-ózi basqaru instituttarynyng damuynan da kórinis tabuda.

«Sayasy mәdeniyetting damuyn tek qúqyqtyq ózgerister arqyly emes, azamattardyng sayasy belsendiligi, qoghamdyq ómirge qatysu dengeyi jәne memlekettik instituttargha degen senimi arqyly baghalau qajet», – dedi Aman Rahmetulliyn.

«Jergilikti ózin-ózi basqarudy damytu ortalyghy» qoghamdyq qorynyng diyrektory Rufit Ahmedzyanov azamattardyng qatysuy tek dauys beru kýnimen shektelmeui tiyis ekenine toqtaldy.

«Qoghamdyq kenester, jergilikti ózin-ózi basqaru organdary jәne qoghamdyq talqylaular memleket pen qogham arasyndaghy túraqty dialogty qamtamasyz etip, ónirlerding ózekti súranystaryn der kezinde jetkizui qajet», – dedi ol.

Otyrysty qorytyndylaghan qatysushylar jana sayasy modelide ónirler jalpyúlttyq kýn tәrtibin qalyptastyrudyng tolyqqandy qatysushysyna ainaluy tiyis ekenin atap ótti. Búl ýshin memlekettik organdardyn, sayasy partiyalardyn, joghary oqu oryndarynyn, taldau ortalyqtarynyng jәne qoghamdyq úiymdardyng ózara is-qimylyn nyghaytyp, memlekettik sheshimderdi әzirleu ýderisine ónirlik sarapshylar qauymdastyghyn keninen tartu qajet.

Abai.kz