Qazaqtar turaly:

«Qazaq kedeylenip, mal-mýlkinen aiyrylyp qalsa, ruyna jýginedi. Ru aqsaqaldary kenes qúryp, oghan qaytadan ayaqqa túruy ýshin mal bólip beredi. Óitkeni bir qazaqtyng qayyrshy boluy – býkil rudyng abyroyyna syn. Sondyqtan dalada shekten shyqqan kedeylik siyrek kezdesedi».

Avtor: N.I. Grodekov (1889)

«Qazaq keyde kýnúzaq dalagha qarap jatyp, eng jalqau jan siyaqty kórinui mýmkin. Biraq oghan maqsat berinizshi – jaudy quyp jetu nemese joghalghan tabyndy tabu kerek bolsa, bir apta boyy talmaytyn qayrat iyesine ainalady».

Avtor: A.I. Levshin (1832)

«Qazaqtar keyde saghattap sóilesip otyryp, negizgi mәselege birden kóshpeydi. Áueli mal-jandy, aua rayyn, jeti atasyna deyingi tuystardyng amandyghyn súrasady. Iske birden kóshu – әdepsizdik pen asyghystyqtyng belgisi sanalady».

Avtor: A.I. Levshin (1832)

«Qazaq arasynda dostyq keyde tuystyqtan da joghary túrady. Bir-birine syy berip, adaldyqqa serttesken adamdar sýiek tamyr atanady. Olar qajet bolsa tughan-tuysyna qarsy bolsa da dosyn qorghaydy. Al dosty satudy keshiru mýmkin emes».

Avtor: IY.F. Blaramberg

«Dalada jetimder ýii joq. Jetim balany mindetti týrde aghasy nemese әkesining tuystary qamqorlyghyna alady. Jesir әiel de qorghansyz qalmaydy. Ru birligi memlekettik әleumettik qamsyzdandyrudan da kýshti».

Avtor: N.I. Grodekov (1889)

«Qazaqtar ólgen adam turaly “qaytys boldy” demey, “qaytty” deydi. Yaghny kelgen jerine qayta oraldy degen maghyna beredi. Búl sózde joghaludyng qasireti emes, bastaugha qaytu týsinigi jatyr».

Avtor: Shoqan Uәlihanov (1860-jyldar)

«Tuys pen dos qaljyndasugha qúqyly. Keyde ol ashy bolsa da, oghan ókpeleuge bolmaydy. Qaljyng adamdy ózin-ózi kelemejdeuge, syngha tózimdi bolugha tәrbiyeleydi».

Avtor: V.V. Radlov (1893)

«Qazaqtar ózge din men ózge saltqa tózimdi keledi. Orys, tatar nemese evrey dala qonaqjaylyghynyng zanyn saqtasa, esh qauipsiz ómir sýre alady. Diny fanatizm qazaqqa jat».

Avtor: G.N. Potanin (1883)

«Árbir qyrattyn, әr tóbening óz atauy men anyzy bar. Qazaq ýshin dala – tarihtyng ashyq kitaby. Bir jerde batyr shayqasqan, bir jerde han otyrghan, endi bir jerde Bayan súlu dýnie salghan. Geografiya men tarih ajyramay qatar jýredi».

Avtor: G.N. Potanin (1883)

«Qyzdyng ary men namysy ýshin ru qajet bolsa soghys ashugha da dayyn. Eger qyzdy zorlyqpen alyp qashsa nemese qorlyq kórsetse, býkil ru ara týsedi. Al qyz óz erkimen sýigenimen qashsa, mәsele kelissóz arqyly sheshiledi».

Avtor: N.I. Grodekov (1889)

«Qazaq dalasynda krepostnoylyq qúqyq bolghan joq. Eng kedey malshynyng ózi ózin erkin adam sanaydy. Eger jasy men aqyly qúrmetke layyq bolsa, hannyng janynda teng otyryp sóilese alady».

Avtor: A.I. Levshin (1832)

«Dala týnderining erekshe aibyny bar. Aua sonday móldir, júldyzdar tóbene ilinip túrghan shamday kórinedi. Qazaq ot basynda jatyp alyp, olardyng qozghalysyn saghat tilinen jaqsyraq biledi».

Avtor: T.U. Atkinson (1858)

«Aqsaqaldyng aq saqaly – biylikting belgisi. Ru kenesinde sheshushi sóz baydyng emes, qariyanyng sózi bolady. Tipti ol kedey bolsa da, jastar onyng sózin bólmeydi».

Avtor: N.A. Seversov (1873)

«Ystyq pen suyqtyn, boran men quanshylyqtyng arasynda ómir sýru olardyng tәnin de, ruhyn da shyndaghan. Olar aua rayyna shaghymdanbaydy, bәrin Qúdaydyng jazuy dep qabyldaydy».

Avtor: IY.G. Andreev (1790-jyldar)

«Auylda bala – barshagha ortaq. Qay ýige kirse de, ony tamaqtandyryp, erkeletedi. Sondyqtan dalada jetimdik degen úghymnyng ózi әlsiz».

Avtor: I. Ibragimov (1872)

«Qazaqtar oqys minezdi, qyzuqandy keledi. Úrys bir sәtte tútanyp, qarugha deyin jetui mýmkin. Biraq arada kóp ótpey sol adamdar bir dastarqanda otyryp, qymyz iship, ózderining qyzbalyghyna kýlip otyrady».

Avtor: IY.F. Blaramberg

«Boran soghyp, syrtqa shyghu mýmkin bolmaghan kezde qazaq birneshe kýn boyy qozghalmay otyryp, әn aityp nemese ertegi aityp uaqyt ótkizedi. Onyng sabyry dalanyng ózindey sheksiz».

Avtor: Bronislav Zalesskiy (1865)

«Qazaq ýshin ýilenu – eki adamnyng ghana emes, eki rudyng odaghy. Áyel kýieuining ýiine kýng bolyp barmaydy. Ol jasauymen keledi jәne tórkinining qoldauyna sýienip, óz pikirin aitugha qúqyly».

Avtor: N.I. Grodekov (1889)

«Qazaq balalaryna bilim berinizder, sonda búl halyqtyng qanshalyqty daryndy ekenin kóresizder. Olar bilimdi gubkaday siniredi jәne aqiqatty izdeuge qúshtar».

Avtor: A.E. Alektorov (1900-jyldar)

«Qazaqtyng erkindik ruhyn jong mýmkin emes. Olar hangha әdil bolghan kezde ghana baghynady. Eger әdiletsizdik kórse, basqa jaqqa kóship ketedi».

Avtor: Djon Vud (1840-jyldar)

«Kedey adam jyrtyq ýide otyrsa da shayyn iship: “Qanaghat” deydi. Azgha razy bolyp, bargha shýkir etu – olardyng jan tynyshtyghynyng negizi».

Avtor: Adolif Yanushkevich (1846)

«Aqyn – dalanyng әri jurnaliysi, әri soty. Eger bay kedeydi renjitse, aqyn oghan arnap ótkir óleng shygharady. Kóp úzamay sol ólendi býkil dala aityp jýredi. Aqynnyng sózi keyde aiyppúldan da auyr».

Avtor: V.V. Radlov (1870)

«Han saylaghanda ony aq kiyizding ýstine otyrghyzyp, ýsh ret kótergen. Keyin sol kiyizdi bólikterge bólip, halyqqa taratqan. Búl hannyng halyq aldyndaghy jauapkershiligin bildiretin rәsim bolghan».

Avtor: A.I. Levshin (1832)

«Jazda dala qurap, tek jantaq qalady. Týie onyng tikenine qaramay sýisinip jeydi. Qazaqtar: “Týiege jantaq tәtti, jigitke tughan jer tәtti” deydi».

Avtor: S.B. Bronevskiy (1830)

«Qartayghan shaghynda tughan kenje úl erekshe erke ósedi. Ony “erke” dep ayalap, kóp nәrseni keshiredi. Keyde dәl osynday erke balalardan batyl batyrlar shyghady».

Avtor: IY.F. Blaramberg

«Joryq kezinde qazaqtar er-toqymdy jastyq qylyp basyna qoyady. Onyng aghash qanqasy arqyly jer dirilin sezip, jaqyndap kele jatqan atty әskerdi erterek anghara alady. Er-toqym әri jastyq, әri kýzetshi ispetti».

Avtor: V.I. Dali

Jazba Núrjan Toyshynyng әleumettik jelidegi paraqshasynan alyndy.

Abai.kz