Senbi, 15 Tamyz 2026
1100 0 pikir 13 Tamyz, 2026 saghat 17:41

Sarapshylar «Saylau-2026» saylau nauqanynyng negizgi ýrdisterin talqylady

Suret: kisi.kz saytynan alyndy.

13 tamyzda Almaty qalasynda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti janyndaghy Qazaqstan strategiyalyq zertteuler instituty úiymdastyrghan «Saylau-2026: sayasy nauqannyng sipaty» sarapshylyq alanynyng otyrysy ótti.

Talqylau barysynda qoghamnyng kónil-kýii men qazirgi saylau nauqanynyng negizgi ýrdisteri, azamattardyng saylaugha qatysugha dayyndyghy, partiya tandaugha yqpal etetin faktorlar, ónirlik erekshelikter, teledebattar, sayasy kommunikasiyalar jәne ýgit-nasihat barysynda jasandy intellektini qoldanu mәseleleri qarastyryldy. Sonymen qatar qatysushylar partiyalar men kandidattargha degen senimning róline, sonday-aq azamattardyng elektoraldyq tandauyn aiqyndaytyn negizgi faktorlargha erekshe nazar audardy.

Sarapshylyq alannyng ereksheligi – talqylaugha Qazaqstannyng barlyq ónirinen sarapshylardyng onlayn-konferensiya formatynda qatysuy boldy. Búl jalpyúlttyq ahualdy ónirlerdegi naqty jaghdaygha qatysty baghalaularmen tolyqtyrugha jәne elimizding әr bóligindegi saylau nauqanynyng sipaty men qoghamdyq kónil-kýidegi aiyrmashylyqtardy talqylaugha mýmkindik berdi. Ónirlerden qatysqan sarapshylar pikirtalasqa belsendi aralasyp, spiykerlerge súraqtar qoyyp, óz ónirlerine tәn saylau nauqanynyng ózekti mәseleleri men erekshelikterin ortagha saldy.

Is-shara barysynda interaktivti QR-saualnamada jýrgizilip, oghan is-sharadaghy sarapshylar men qonaqtar, sonday-aq ónirlerden qosylghan qatysushylar qatysty. Saualnamada qatysushylardan qazirgi saylau nauqany men partiyalyq ýgit-nasihattyng sipatyn baghalau, óz ónirlerindegi nauqannyng eng aiqyn erekshelikterin atap kórsetu jәne azamattardyng elektoraldyq tandauyna barynsha yqpal etetin faktorlardy anyqtau súraldy. Saualnama nәtiyjeleri óndelip, is-shara sonynda sarapshylyq alang qatysushylaryna úsynyldy. Búl kәsiby qoghamdastyqtyng baghalaularyn sarapshylardyng bayandamalary men pikirtalas barysynda aitylghan tújyrymdarmen salystyrugha mýmkindik berdi.

Sarapshylyq alangha sayasattanushylar, akademiyalyq jәne sarapshylyq qoghamdastyq ókilderi, zertteu jәne taldau ortalyqtarynyng mamandary, qogham qayratkerleri, sonday-aq sayasy kommunikasiyalar men saylau ýderisteri salasynyng sarapshylary qatysty. Sarapshylar alandy moderator retinde sayasattanushy, baspager Baqytjan Búqarbay jýrgizdi.

Sarapshylar alannyng mazmúndy bólimin asha otyryp, Baqytjan Búqarbay qazaqstandyqtardyng elektoraldyq minez-qúlqyna jәne qazirgi saylau nauqanyndaghy teledebattardyng róline qatysty saraptamalyq sholu úsyndy.

Sarapshynyng aituynsha, 2026 jylghy 13 mausym men 27 shilde aralyghynda týrli zertteu úiymdary alty әleumettanulyq zertteu jýrgizgen. Olardyng barlyghy azamattardyng saylaugha qatysugha dayyndyghy túraqty týrde joghary ekenin kórsetedi: respondentterding 70,3–75,6 payyzy dauys beruge qatysugha niyetti ekenin mәlimdegen. Sonymen qatar saualnamagha qatysqandardyng 89,4 payyzy 23 tamyzda ótetin aldaghy saylau turaly qanday da bir dengeyde habardar.

«Biz aitarlyqtay túraqty kórinisti bayqap: on saylaushynyng jeteui dauys beruge dayyn ekenin mәlimdegen. Búl rette qazaqstandyqtardyng onnan toghyzyna juyghy aldaghy saylau turaly qanday da bir dengeyde habardar. Búl azamattardyng qazirgi saylau nauqanyna jetkilikti joghary dengeyde tartylghanyn kórsetedi», – dedi Baqytjan Búqarbay.

B. Búqarbaydyng pikirinshe, azamattardy aqparattandyruda jәne sayasy kýshter turaly qoghamdyq týsinik qalyptastyruda teledebattardyng róli airyqsha. Ol úsynghan eki telebaghdarlamanyng salystyrmaly derekteri әrtýrli telearnalardyng sayasy pikirtalasqa halyqtyng san aluan toptaryn tarta alatynyn kórsetti.

Qazaqstan telearnasyndaghy teledebattardy 560 myng adam, al «7 arnadaghy» debattardy 1,45 mln adam kórgen. Búl rette Qazaqstan telearnasy negizinen 24 jasqa deyingi jastardy, al «7 arna» 55 jastan asqan kórermenderdi kóbirek qamtyghan. Debattargha sifrlyq ortada da qyzyghushylyq joghary boldy: әleumettik jelilerde 10 mynnan astam mazmúndy jazba tirkelip, YouTube pen TikTok platformalarynda on myndaghan pikir men reaksiya bayqaldy.

Baqytjan Búqarbaydyng pikirinshe, sayasy ústanymdardyng ashyq bәsekesi mazmúndy baghdarlamalar, iydeyalar men dәlelderge negizdelgen jariya sayasat mәdeniyetining damuyna yqpal etedi. Teledebattar sonymen qatar qoghamgha syndarly sayasy dialogtyng ýlgisin kórsetip, azamattardyng saylau tandauyna jauapkershilikpen qarauyna mýmkindik beredi.

«Túran» uniyversiytetining Halyqaralyq qatynastar jәne diplomatiya joghary mektebining diyrektory, sayasattanushy Núrbolat Nyshanbaevta saylau nauqanyndaghy teledebattardyng róline taldau jasady. Onyng pikirinshe, debattar partiyalardy tek úrandary men qoghamdyq imidjine qarap baghalaugha emes, olardyng dәlel keltiru sapasyn, qúzyrettiligin, syngha jauap bere bilu qabiletin jәne ashyq sayasy pikirtalas jýrgizu mýmkindigin baghalaugha jaghday jasaydy.

Filosofiya, sayasattanu jәne dintanu institutynyng diyrektory Aygýl Sәduaqasova da elektoraldyq kónil-kýy dinamikasyna nazar audardy. Úsynylghan derekterge sәikes, saylau jaqyndaghan sayyn naqty sheshim qabyldamaghan saylaushylardyng ýlesi aitarlyqtay tómendegen: alghashqy zertteudegi 22,6 payyzdan songhy zertteude 5,3 payyzgha deyin azayghan. Sarapshynyng pikirinshe, búl aqparattyq jәne ýgit-nasihat nauqanynyng belsendi jýrgizilui ayasynda saylaushylardyng sayasy tandaularynyng birtindep qalyptasyp, elektoraldyq basymdyqtardyng shoghyrlana týskenin kórsetui mýmkin.

«Árbir dauys manyzdy. Saylaugha qatysu – azamattyng konstitusiyalyq qúqyghyn jýzege asyru ghana emes, sonymen qatar azamattyq jauapkershiligining kórinisi. Saylau uchaskesine kelip, azamattar óz mýddelerin kimning bildiretinin aiqyndaydy jәne osylaysha memleketti nyghaytugha, onyng odan әri damuyna óz ýlesin qosady», – dep atap ótti A. Sәduaqasova.

Qogham qayratkeri Erlan Smaylov jasandy intellektining saylau nauqanyna yqpalyna toqtaldy. Onyng aituynsha, býginde JY mәtinder men sóz sóileu mәtinderin әzirleude, sonday-aq beyne, audio jәne vizualdy kontent jasauda belsendi qoldanylyp keledi. Búl ýgit-nasihat materialdaryn dayyndaugha ketetin uaqyt pen shyghyndy edәuir qysqartugha mýmkindik beredi.

«Býginde jasandy intellekt jay ghana tehnologiyalyq janalyq emes – ol memlekettik kýn tәrtibinin, qoghamdyq pikirtalastyng jәne sayasy bәsekening bir bóligine ainalyp keledi. Sonymen qatar jana mýmkindiktermen birge dezinformasiya, dipfeykter jәne sayasy kontentke degen senimge qatysty jana syn-qaterler de payda boluda», – dep atap ótti E. Smaylov.

Sarapshynyng pikirinshe, generativti JIY-ding damuy saylau ýderisi aldynda senim, jasalatyn kontent ýshin jauapkershilik jәne qoghamnyng jana aqparattyq ortagha dayyndyghy mәselelerin algha shygharady. Múnday jaghdayda JY sauattylyghy men syny oilaudy damytu tek bilim beru salasynyng ghana emes, qoghamdyq-sayasy manyzy bar mindetke ainalyp otyr.

«Mir Evrazii» aqparattyq-taldau jurnalynyng preziydenti әri bas redaktory Eduard Poletaevpartiyanyng jekelegen úsynystarynyng halyq arasynda tanymal boluy ózdiginen oghan elektoraldyq qoldaugha kepildik bermeytinin atap ótti. Onyng pikirinshe, partiya baghdarlamasy men saylaushynyng týpkilikti tandauynyng arasynda senim, kandidattardyng bedeli jәne sayasy komandanyng mәlimdelgen bastamalardy jýzege asyra alatynyna degen pikir siyaqty manyzdy faktorlar bar.

Qazaqstan Respublikasy Últtyq ghylym akademiyasynyng Bilim beru jәne qoghamdyq damu ghylymdary ortalyghynyng jetekshisi Jenisbek Tólen elektoraldyq minez-qúlyqtyng ónirlik erekshelikterine nazar audardy. Onyng aituynsha, saylaushy ýshin partiya tek ortalyq basshylyghymen ghana tanyla qoymaydy. Ónirlerde naqty kandidattar, deputattar men partiya filialdarynyng basshylary manyzdy ról atqarady. Olardyng bedeli men qyzmeti tútastay alghanda sayasy kýshke degen qoghamdyq kózqarasqa tikeley әser etedi.

Sonymen qatar sarapshy ónirlik elektoratty birtekti auditoriya retinde qarastyrugha bolmaytynyn atap ótti. Tipti bir oblystyng ózinde oblys ortalyghy men shalghay audandar túrghyndarynyn, jastar men agha buyn ókilderinin, kәsipkerler, budjettik sala qyzmetkerleri men ózin-ózi júmyspen qamtyghan azamattardyng súranystary edәuir erekshelenui mýmkin.

«Ónir – birtútas saylaushylar toby emes. Ol әrtýrli әleumettik toptardyng jiyntyghynan túrady. Al partiyanyng tabysy jergilikti komandanyng osy toptardyng әrqaysysymen týsinikti tilde sóilese biluine baylanysty», – dedi J. Tólen.

Negizgi spiykerlerden bólek, talqylaugha sarapshy-diskutanttar da qatysyp, bayandamalardy tolyqtyrdy, balama baghalaularyn úsyndy jәne saylau nauqanynda qosymsha nazar audarudy qajet etetin faktorlardy atap ótti.

Pikirtalas qorytyndysy boyynsha qatysushylar qazirgi saylau nauqanynyng elektoraldyq belsendilikting joghary әleuetin, sonymen qatar sayasy kommunikasiya formalarynyng ózgerip kele jatqanyn kórsetetinine toltaldy. Teledebattar men sifrlyq platformalar halyqtyng әrtýrli toptaryn saylau ýderisine tartu mýmkindigin keneytse, saylaushylardyng tandauyna partiya bastamalarynyng mazmúny men kandidattargha degen senimnen bastap, jergilikti komandalardyng júmys sapasy jәne partiyalardyng saylaushylarmen túraqty dialog ornata biluine deyingi faktorlardyng tútas jiyntyghy barghan sayyn kóbirek yqpal etude.

Abai.kz

0 pikir