Qarqara-Alban kóterilisine - 110 jyl!

1916 jylghy Qarqaradaghy  últ-azattyq kóterilisi turaly sóz etsek, esimizge úly jazushy Múhtar Áuezov pen jyrdyng Qúlageri atanghan Iliyas Jansýgirov týsedi. Qazaq әdebiyetining qos alyby Qarqara oqighasy turaly qalam tartqan. Áuezov «Qily zaman» atty tarihy kitap jazsa, Jansýgirovting «Jetisu suretteri» atty toptama óleng jәne patshalyq Reseyding Qarqara kóterilisin basu ýshin qanday әreket istegeni turaly arhiv materialdarynan derekter tauyp, sonyng negizinde jazghan «Jetisu kazaktary jәne 1916 jylghy últ-azattyq kóterilis» degen enbegi bar. Osyghan baylanysty qalamgerlerding Qarqara ónirine barghan saparlary turaly sóz qozghaudy jón kórdik.

Iliyas Jansýgirovting «Jetisu suretteri» atty toptama óleni 1925 jyly jazylghany turaly aitylady. Toptama óleng birneshe bólikterden túrsa,  aqyn Alataudyng kelisti kelbetin, kórkem tabighatyn ondaghy jer attaryn, ang januarlary men ósimdikterin jyryna arqau etken. Albandardyng atamekenderin әdemi de kórkem súlu surettermen kómkergen. Ásirese qyrghyzdyng Ystyqkólinen bastap, Tәnirtaularynyng teriskeyindegi Qarqara jaylauynyng kelisti kelbeti, sala-sala bolyp jatqan say-salaryn, biyikke keudesin kergen Han Tәniri men aiday jarqyraghan Túzkólin, Elshenbýirek pen Shalkódeni aralaghan sәtterin súlu da marjan sózimen kórkemdegen. Iliyas ólendegi barlyq jerdi kózimen kórgen. Qasyndaghy saparlasynda  úmytpay,   «Tau suretinde» degen óleninde:

«Taghyny tastan  tauyp tarsyldatyp,
 Jýrgenbiz taudyng úzaq kýni qydyryspen,
 Basyna  keshke taman Shyrghanaqtyn,
 Shyqqanmyn  әli esimde Ydyryspen», - degen joldary bar. Múndaghy    Ydyrys kim degen súraqqa kelsek, ol - Jetisu guberniyalyq atqaru komiytetining tóraghasy, Kegen ónirindegi Shyrghanaq auylynda ósken Ydyrys Kóshkinov, Iliyaspen Kegen ónirinde saparlas bolghan jaqyn dosy. Kenes ókimeti ýshin qyzmet istep, kóp enbek sinirgen, bir-birin jaqsy tanidy. Osydan bolar, Shyrghanaq jaqta  «Iliyastyng tóbesi» degen jer aty bar degen әngime erte aitylady eken. Key derekterde Iliyas Jansýgirov 1925 jyldan búrynda Qarqaradaghy qandy oqighany zertteu mәselesi ókimet tarapynan qozghalyp, Iliyas Jansýgirovting qatysqandyghy aitylady. Demek, Iliyasqa  Qarqara Múhtardan búryn belgili jer. Al Múhar Áuezov ol jyldary Leningradta oqyp jýrgen kezi. Ekeui de bir-birimen shygharmashylyghy jaghynan tanys bolghan. Búl jóninde Múhtar Áuezov: «Men Iliyasty búrynda bilushi em, ólenderin de oqyp jýretinmin. Biraq onyng shyn maghynasynda, daryndy aqyn ekenin moyyndaghanym, sol «Jetisu suretteri» ólenin oqyghannan keyin», - dep ózining aqyngha tәnti bolghanyn bildirgen. Aqyn ol jyldary Jetisu ónirindegi kenes júmysyna belsendi aralasyp, bilim- aghartu júmystaryn isteumen qatar, el ishindegi belgili aqyndar men óner adamdarymen kezdesip, shygharmalaryn qaghaz betine týsirgen. Keyin ózi jinaghan múralardy elge tanytuda az júmys jasamaghan. Osydan keyin aqyn  1925 jyldyng kýzinde Mәskeudegi Kommunistik jurnalistika institutyna oqugha ketken.

1926 jyly kezekti Kazkraykomnyng 26 sәuirindegi mәjilisinde qazaq sharualarynyng bas kóteruine on jyldyghyn atap ótude jospar qaralyp, oghan komissiya qúrylady. Komissiyagha Oraz Jandosov ta kirgen. Osyghan baylanysty 1926 jyly Qarqara kóterilisining 10 ortasynda jyldyghy shilde aiynyng atalyp óteledi. Merekege elimizding sol kezdegi astanasy Qyzylordan әdebiyet pen óner sheberleri  - Ámire Qashaubaev, Serke Qojamqúlov, Isa Bayzaqov, Qalybek Quanyshbaev, Elubay Ómirzaqov, Qúrmanbek Jandarbekov, Zәure Atabaeva, Mәjiyt  Dәuletbaev jәne basqa   30-gha juyq óner adamdary Qarqaragha kelip, keremet konsert berse, aqyndar jyrdan shashu shashady. Saltanatty sharanyng sonynda memleket qayratkeri Oraz Jandosov pen Jetisu guberniyalyq atqaru komiytetining tórasy Ydyrys Kóshkinov jәne Áubәkir Jýnisovter jinalghan halyqty úiymdastyryp, kóterilis oshaghy «Ayttóbege» tas ýigizip, oghan «Ereuiltóbe» dep at beredi jәne keyinirek Qarqara qaharmandaryna arnap, eskertkish ornatatudy bolashaq úrpaqqa amanattaydy. Búl is Oraz Jandosov pen Yqylas Kishibekovtyng bastamasymen jýzege asqan eken. Kóterilisting 10 jyldyq merekesine kelgen astanalyq qonaqtar toydaghy jaqsy әserlerin   Qyzylordagha barghanda jyr ghyp aitady. Habardy Múhtar Áuezov ózining «Qaragóz» tragediyasyn premierasyna kelgen Ámire men Isadan estiydi. Oqighagha Múhang qatty qyzyghyp, osydan keyin kelesi jyly Leningradaghy oquyna bararda Almatygha soghudy josparlaydy. Jazushynyng oiy kelesi jyly iske asady. Búl turaly 1970 jyldardyng ayaghynda Almatydaghy Múhtar Áuezov ýiinde «Halyq uniyversiyteti» jyl sayyn ótetin dәris sabaqta belgili akademik Álkey Marghúlannyng auyzynan osy jaytty men estigen edim. Dәriste ghalym: «Men Múhtarmen Leningradta birge oqydym, kezekti kanikul kezinde Múhtardyng baghyty 1916 jylghy Qarqaradaghy últ-azattyq kóterilisti jazu ýshin oqigha oryna baratynyn aitty. Múhang oigha alghan isin tiyanaqty oryndap, dýniyege «Qily zaman» degen tarihy kitabyn jazyp, 1928 jyly jaryqqa shyghardy. Amal ne, qúndy kitap ómirsheng bolmady», - degen.

Múnday estelikti 1926 jyly Qarqara jәrmenkesin kózimen kórip, últ-azattyq kóterilisting 10 jyldyghynda Múhanmen birge bolghan belgili ghalym Aqay Nýsipbekov te Áuezov ýiindegi kezekti dәriste aitqan. «Múhang Qarqara saparynda kóterilis basshysynyng biri bolghan Serikbay Qanaevtyn   әielimen - el ishinde Kókshegir atanyp ketken Qanykeymen әngimelesken. Jazushy ol kisige óte riza bolghan edi. Ertesinde Múhandy shygharyp salugha jolgha shyqqanbyz. Bizben Qanykey sheshemizde tauly bókterindegi tuystaryna barugha birge shyqty. Jolay әjemiz qymyz ishuge atynan týsip otyrghanda:  «Múnda Enilik bar eken ghoy»,- dep ony tamyrymen júlyp aldy. «Enlik» degen sózge Múhang eleng etip, «Ne dediniz?»,- dedi. «Búl -Enilik degen gýl, biz qyz-kelinshek kezimizde osyghan qúmar edik. Gýlmen boyanatynbyz»,- degende,  Múhan: «Pәli, men Enlik degening gýlding aty ekenin bilmeptim, «Enlik-Kebek» degen shygharma jazyp edim»,- dep gýldi qolyna aldy»,- dep ghalym ótken jyldardan estelik aitqany bar.

Ghalym Aqay Nýsipbekovtyng qyzy Dina da әkesi jayly estelik jazypty. Onda bylay deydi: «Ákem 1916 jyly bozbala kezinde Qarqaradaghy qandy oqighany kózimen kórgen. Elding әbigerge salghan aq patsha jendetteri eldi ayamaghan. Ony inisi Kenes Núrpeyisovke jәne basqa ýige kelgen qonaqtargha aityp otyratyn.  Al Áuezov Qarqaradaghy oqighagha jәne onyng qaharmandary, eldegi auyr jaghdaydy Qyzylordan estipti. Osydan keyin Múhang keler jyly Qarqaragha baratyn aityp, sol kezdegi Jetisu guberniyalyq atqaru komiytetining tóraghasy Ydyrys Kóshkinovke hat jazady. Kóp keshikpey «Kýtip alugha dayynbyz» degen jauap keledi. Sodan Áuezov 1927 jyldyng jazynda Qarqaragha kelgen.

– Búl jaz aiy edi, - degen-tin odan әri әkem Kenes aghagha. – Dóngeleksazgha jazushygha arnalyp Seribay atamyzdyng úly Myrqasymnyng aq boz ýii  tigiledi. Biz kýtushi, «baryp kel, alyp kelge» tapsyrma oryndaushy  bozbalamyz. Kelgen adam ýstinde aq kiyteli-shalbar kiygen, búira shashty, orta boyly kisi eken. Qarsy alyp jýrip estigeni, qonaqqa  atqosshylyqqa  Ákimqoja esimdi  adamdy bekitipti. Almatydan erip kelgen ókil tabaldyqtan atay berip, «sizge jazatyn ýstel kerek shyghar» dep edi, Múhang ony qajet etpedi. Sodan kiyiz ýi  tórindegi dastarqan basynda kóterilis turaly әngime bastaldy deysin. Bir apta  boyy osylay boldy. Jazushygha Qarqaranyng týkpir-týkpirinen el aghalary shaqyrylyp, bәri ózderining biletinderin aityp berdi. Ekinshi aptagha ayaq basqanda qonaq oqigha oshaghy - jәrmenke ornymen,  halyq toptastyrylghan Mynjylqy, Qabanqaraghay, Labasy, Taldy men Shóladyrda bolyp, jer jaghdayyn jaqsy biletin Qazy, Túrsynbay degen kisilerding sózin tyndap, ainalasy 14-15 kýn ishinde sharuasyn tiyanaqtady. Múhang Almatygha keterinde kóterilisshilerding basshylarynyng biri bolghan Serikbaydyng әieli Qanykeymen (el ishinde Kókshegir atanyp ketken, ataqty kýishi Qojekening qyzy) әngimelesui de jazushygha jaqsy әser qaldyrghanyn aityp otyratyn. Ýige kelgen qonaqtargha ara-túra әngime aityp, ótkendi eske alushy edi. Jas kezinde úly jazushy Múhtar Áuezovting Jetisu saparyn óz kózimen  kórgenin, jol bastaushy toppen erip jýrgenin erekshe tolghanyspen  eske alatyn. Sonyng negizinde tughan «Qily zaman» tuyndysy 1928 jyly  Qyzylorda da bir ret jaryqqa kórip, tek jarty ghasyrgha juyq uaqyttan son  júrt qolyna tiygende: «Tәube, búghanda shýkirshilik»,- dep kýbirlegeni esimde. Áli de kóz aldymda».

Osy jerde taghy da az shegis jasasaq. Jeke adamdardyng estelikterinde Áuezovting oqighanyng oshaghy bolghan jeri Qarqarada bolghany aitylady. Onda 1927 jyl jyly  Kenes ókimetining 10 jyldyghy Qarqara jәrmenkesinde ýlken mereke bolyp atap ótedi, Almatydan Oraz Jandosov arnayy kelgen. Qasynda Qaldybaev, Kóshkinov, Baypaqov taghy basqalary bar. 1916 jylghy oqighadan barlyq maghúlmat jinaghan. Qarqara jәrmenkesine jiyrma ýy tiktirip, qyrghyn, qorlyq  kórip kelgen halyqtyng kónil kýiin kóteru ýshin toy jasaydy. Jәrmenkening kýnshyghys jaghyndaghy tóbening ýstine toygha jinalghan adamdargha Qarqara ózenining tasynan  kisi basyna  eki-ýshten aldyryp, tóbege ýigizgen. Tas ýiilgen sol tóbenining atyn Ereuiltóbe dep qoyghan. Toygha ónirden myng san alban kelipti. Jinalghandardyng ishinde ókimet adamdary jәne 1916 jylghy oqighagha qatysqandar jәne onyng qaharmandarynyn  ishinde tiri qalghannyng biri  Aldabergen Qoyshybekov te bolypty. Ol óz estelginde:  «Mende tas ýiilgen tóbege shyghyp, 1916 jylghy oqighadan sóiledim. Sóilep bitken son, júrt meni tónkerisshil dep «uralap» aspangha ýsh ret kóterip týsirdi»,- depti.

Múnda bir aita keterlik nәrse - Áuezov te «Ereuiltóbede» halyq aldyna shyghyp sóilegeni. Múhannyng sóilegenning kózimen kórgenning biri, әri qúrmetti qonaqqa qyzmet jasaghan Kegen, Qarqara jәne Shyrghanaq  eldi mekenning selisovetining hatshysy - Esenaman Qosymbaev. Ol estelginde: «1927 jyldyng shilde aiynda Almatydan Áuezov keldi. Sóilestik. Kelu   saparynyng manyzdyghyn aitty. Biz jәrmenkedegi halyqtyng basyn qosyp berdik. M.Áuezov halyqtyng aldynda sóz sóileui erekshe sheshendigimen  júrttyng yqylasyn ózine audaryp, birden baurap aldy. Men Qarashtyng sazyna (Bóleksaz ben Kegenning ortasyndaghy jazyq jer) eki qazaq ýy tiktirdim. Onyng bireuinde kelgen kisilerding әngimesin tyndap, qymyz ishetin, ekinshisinde  ózi otyryp jazu jazatyn. Osylaysha bir ay shamasynda jatyp, «Qily zaman» materialdaryn jinaghan»,- dep úly jazushyny qalay kórgenin jazady. Keyin Múhanmen aralasyp túrghan.

Osynday derekti qazirgi kýnde enbek ardageri, jasy 80-ning mol ishindegi Núrlykýn Orazbekúlynan da estidik. «Biz 1916 jyldyng qaharmany Serikbay Qanaevpen tuysqan bolyp kelemiz. 16-jyldyng qasiretin ata-anamyzdan   estip óstik. Qandy oqighany jazu ýshin Almatydan Ydyrys Kóshkinov  Jansýgirov pen Áuezovty Serikbaydyng jaylauy Dóngeleksazgha ertip kelgen.  Dóngeleksaz Qyzylbórik ruyndaghy Saqau atanyng jaylauy. Qonaqtargha Serikbaydyng inisi Bazarbaydyng balasy Jóken jәne belgili ghalym Aqay Nýsipbekovter qyzmet jasapty. Ekeui de ol jyldary bozbala kezderi eken. Tigilgen ýige Ydyrys, Múhtar jәne Iliyas demalyp, angha da shyqqan. Osydan keyin Ydyrys qonaqtardy oqigha bolghan jerlerdi kórsetip aralatypty.   Kemenger jazushynyng Qarqaragha kelip, kimmen kezdeskeni turaly derekter osylay.

Al qazaq óleninin  jýirigi atanghan Iliyas Jansýgirov turaly kórdik, ne birge boldyq degen derekter aqynyng Qarqara saparynda kezdespeydi. Biraq ózining «Jetisu suretteri» degen ólenderinde mynaday óleng joldary bar:

«Jalyqpay araladyq qydyrystan,
Qasymdaghy Súranshy, Ydyrystan...». Biz jogharyda Ydyrystyng kim ekenin bilsek, al Súranshy kim? Súranshy - Qarqara kóterilisining basshysy Úzaq batyrdyng nazaryna iligikken bala. Batyrdyng yqpalymen Súranshy Sauranbaev 1909-1912 jyldary Narynqoldaghy orys-búratana mektebining internatynda oqyghan. 1912-1913 jyldary jergilikti pedagogikalyq uchiliyshe, 1920 jyly Almatydaghy 6 ailyq kursta bilim kóterip, Ghany Múratbaevtan ýlgi alady. Jetisu jerindegi Jarkent, Esik, Jalanash, Almaty manyndaghy eldi mekenderde qyzmet jasaydy. Súranshynyng ómir joldary halqymyzdyn  birtuar úly perzenterimen toghysqan.

1927 jyly Respublika ýkimetining halyq arghartu komissariatynyn  basshylarynyng tapsyrmasymen Súranshy Sauranbaev, Múhtar Áuezov, Aqay Nýsipbekov ýsheui Taushelek, Kishi Jalanash eldi mekenderin, Torayghyr tauy arqyl Qarqara, Shalkóde jaylaularyn, jәne Úzaq Sauryqovtyng Qostóbedegi qystauyn, Syrt jaylauynda atpen aralaghan. Sonymen qatar Úzaq pen Jәmenke jәne basqa Qaraqolda atylghan erlerding tughan-tuystarymen  kezdesken. Múhtar Áuezovting qasynda Iliyas Jansýgirov birge boldy ma? Óitkeni osy bir esten ketpes sapar turaly mәskeulik jazushy Nikolay Anastasiev: «Sol kýnderi Iliyas - aitushy, Múhtar tyndaushy. Bir- aqyn, bir - jazushy ne jayynda kóp syrlasty, neni keneske saldy?»,- dep erekshe shabytpen jazghan eken. Mәskeulik jazushynyng sózinde ýlken mәn jatyr.

Sonday-aq, qos alyptyng Qarqarada birge jýrgeni turaly da fotosuretting baryn aita ketkendi jón kórdik. Suret 1998 jyly 18 sәuir senbi kýngi Almaty oblysynyng «Jetisu» gazetinde jariyalanghan. Basylymda «Úly jazushy  Múhtar Áuezovtyng Qarqaragha sapary» degen taqyryppen maqala shyqqan.  Maqalada «Qily zaman» kitaby aragha elu jylgha jaqyn qayta jaryqqa shyqany aitylady. Al aitylmay qalghan jayttardyng syryn ashqan - osy fotosuret. Surette atqa mingen ýsh adam beynelengen.

Onnan solgha qaray boz atqa mingen, týsi ashyq aq jeyde sym, ayaghyna bylghary  etik kiygen, qúima kýmis ýzengige ayaghyn salyp, atkórpeli qúrandy erge mingen adam – M. Áuezov. Sol qyrynan jalanbas týsken. Attyng jýgeni de erekshe. Jýgenning moqtalyghy men saghalynda dóngelek aq týsti temir órnekpen kómkerilgendigi bayqalady. Tizgini jinishke bolsa,shylbyry da jalpaqtau kelgen qayys pa dersin. Ertoqymnyng qúiysqanynda sәndi. Toqymy bylghary, sirә qayyp jasalghan siyaqty. Ertoqymnyng qanjyghasy da úzyndau. Ekinshisi - ortada baran týsti atty mingen I. Jansýgirov. Ol da  aq jeydemen, jalanbas. Ýshinshisi de jalanbas, ýstinde shekpeni bar. Onyng mingeneni de baran týsti. Búl jerde redaksiya «ýshinshi adamnyng belgiz ekenin jazyp, oqyrmandardan tanityn bolsanyzdar habarlasynyzdar» dep jazypty. Oqyrman men maqala avtory Oraz Álmerek ýshinshi adam Qaraqol týrmesinen aman shyqqan Áubәkir Soltanbekov dep topshylapty. Oghan da negiz bar. Óitkeni Múhana  arnap tilgen ýi  Áubәkirding auyly Shyrghanaqqa jәne Bóleksaz, Kóktóbe, Qarashtyng sazy tiyip túr. Úly jazushy qandy oqighadan aman shyqqan Áubәkirmen kezdespeui mýmkin emes.Áubәkirding týrmede kimderding bolghanyn,  Jәmenkening qalay ólgeni, ondaghy atysty qalay bolyp,  Úzaqpen birge shyghyp, batyrdy  amalsyz tastaghany -  kitapta jazylghan dәlel. Búl fotosuret  ataqty aqynnyng múrajayyna da qoyylypty. Suretting ayaq jaghynda  «Fotoqújat: Iliyas Jansýgirov pen Múhtar Áuezov «Qarqara» jaylauynda 1927 jylә delingen.

IYә, sonymen Múhtar Áuezov pen Iliyas Jansýgirov 1927 jyldyng shilde men   tamyz ailarynda kóterilis bolghan jerde bolyp, Almatygha qaytqan. Olardyng saparlary sәtti bolyp, úly jazushy bir jyldan keyin «Qily zaman» atty kitap jazsa, jyr dýldýli atanghan Iliyas Jansýgirov te  Qarqaradaghy últ-azattyq kóterilis turaly enbegi kópting kónilinen shyqqan. Biz qos alyptyng osy eren enbekterin qashanda úmytpaymyz. Qasiretti jyldyng qayghyly oqighasy ghasyrdan astam uaqyt ótse de tәuelsizik ýshin kýresken qaharmandardyng erligi bolashaq úrpaqqa ýlgi bolary sózsiz.

Jeksen Alpartegi, jurnalist

Abai.kz