قارقارا-البان كوتەرىلىسىنە - 110 جىل!

1916 جىلعى قارقاراداعى  ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى ءسوز ەتسەك، ەسىمىزگە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ پەن جىردىڭ قۇلاگەرى اتانعان ءىلياس جانسۇگىروۆ تۇسەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ قوس الىبى قارقارا وقيعاسى تۋرالى قالام تارتقان. اۋەزوۆ «قيلى زامان» اتتى تاريحي كىتاپ جازسا، جانسۇگىروۆتىڭ «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» اتتى توپتاما ولەڭ جانە پاتشالىق رەسەيدىڭ قارقارا كوتەرىلىسىن باسۋ ءۇشىن قانداي ارەكەت ىستەگەنى تۋرالى ارحيۆ ماتەريالدارىنان دەرەكتەر تاۋىپ، سونىڭ نەگىزىندە جازعان «جەتىسۋ كازاكتارى جانە 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس» دەگەن ەڭبەگى بار. وسىعان بايلانىستى قالامگەرلەردىڭ قارقارا وڭىرىنە بارعان ساپارلارى تۋرالى ءسوز قوزعاۋدى ءجون كوردىك.

ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» اتتى توپتاما ولەڭى 1925 جىلى جازىلعانى تۋرالى ايتىلادى. توپتاما ولەڭ بىرنەشە بولىكتەردەن تۇرسا،  اقىن الاتاۋدىڭ كەلىستى كەلبەتىن، كوركەم تابيعاتىن ونداعى جەر اتتارىن، اڭ جانۋارلارى مەن وسىمدىكتەرىن جىرىنا ارقاۋ ەتكەن. البانداردىڭ اتامەكەندەرىن ادەمى دە كوركەم سۇلۋ سۋرەتتەرمەن كومكەرگەن. اسىرەسە قىرعىزدىڭ ىستىقكولىنەن باستاپ، ءتاڭىرتاۋلارىنىڭ تەرىسكەيىندەگى قارقارا جايلاۋىنىڭ كەلىستى كەلبەتى، سالا-سالا بولىپ جاتقان ساي-سالارىن، بيىككە كەۋدەسىن كەرگەن حان ءتاڭىرى مەن ايداي جارقىراعان تۇزكولىن، ەلشەنبۇيرەك پەن شالكودەنى ارالاعان ساتتەرىن سۇلۋ دا مارجان سوزىمەن كوركەمدەگەن. ءىلياس ولەڭدەگى بارلىق جەردى كوزىمەن كورگەن. قاسىنداعى ساپارلاسىندا  ۇمىتپاي،   «تاۋ سۋرەتىندە» دەگەن ولەڭىندە:

«تاعىنى تاستان  تاۋىپ تارسىلداتىپ،
 جۇرگەنبىز تاۋدىڭ ۇزاق كۇنى قىدىرىسپەن،
 باسىنا  كەشكە تامان شىرعاناقتىڭ،
 شىققانمىن  ءالى ەسىمدە ىدىرىسپەن»، - دەگەن جولدارى بار. مۇنداعى    ىدىرىس كىم دەگەن سۇراققا كەلسەك، ول - جەتىسۋ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى، كەگەن وڭىرىندەگى شىرعاناق اۋىلىندا وسكەن ىدىرىس كوشكىنوۆ، ىلياسپەن كەگەن وڭىرىندە ساپارلاس بولعان جاقىن دوسى. كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن قىزمەت ىستەپ، كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن، ءبىر-ءبىرىن جاقسى تانيدى. وسىدان بولار، شىرعاناق جاقتا  «ءىلياستىڭ توبەسى» دەگەن جەر اتى بار دەگەن اڭگىمە ەرتە ايتىلادى ەكەن. كەي دەرەكتەردە ءىلياس جانسۇگىروۆ 1925 جىلدان بۇرىندا قارقاراداعى قاندى وقيعانى زەرتتەۋ ماسەلەسى وكىمەت تاراپىنان قوزعالىپ، ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قاتىسقاندىعى ايتىلادى. دەمەك، ىلياسقا  قارقارا مۇحتاردان بۇرىن بەلگىلى جەر. ال مۇحار اۋەزوۆ ول جىلدارى لەنينگرادتا وقىپ جۇرگەن كەزى. ەكەۋى دە ءبىر-بىرىمەن شىعارماشىلىعى جاعىنان تانىس بولعان. بۇل جونىندە مۇحتار اۋەزوۆ: «مەن ءىلياستى بۇرىندا ءبىلۋشى ەم، ولەڭدەرىن دە وقىپ جۇرەتىنمىن. بىراق ونىڭ شىن ماعىناسىندا، دارىندى اقىن ەكەنىن مويىنداعانىم، سول «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» ولەڭىن وقىعاننان كەيىن»، - دەپ ءوزىنىڭ اقىنعا ءتانتى بولعانىن بىلدىرگەن. اقىن ول جىلدارى جەتىسۋ وڭىرىندەگى كەڭەس جۇمىسىنا بەلسەندى ارالاسىپ، ءبىلىم- اعارتۋ جۇمىستارىن ىستەۋمەن قاتار، ەل ىشىندەگى بەلگىلى اقىندار مەن ونەر ادامدارىمەن كەزدەسىپ، شىعارمالارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. كەيىن ءوزى جيناعان مۇرالاردى ەلگە تانىتۋدا از جۇمىس جاساماعان. وسىدان كەيىن اقىن  1925 جىلدىڭ كۇزىندە ماسكەۋدەگى كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا وقۋعا كەتكەن.

1926 جىلى كەزەكتى كازكرايكومنىڭ 26 ساۋىرىندەگى ماجىلىسىندە قازاق شارۋالارىنىڭ باس كوتەرۋىنە ون جىلدىعىن اتاپ وتۋدە جوسپار قارالىپ، وعان كوميسسيا قۇرىلادى. كوميسسياعا وراز جاندوسوۆ تا كىرگەن. وسىعان بايلانىستى 1926 جىلى قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ 10 ورتاسىندا جىلدىعى شىلدە ايىنىڭ اتالىپ وتەلەدى. مەرەكەگە ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى استاناسى قىزىلوردان ادەبيەت پەن ونەر شەبەرلەرى  - امىرە قاشاۋباەۆ، سەركە قوجامقۇلوۆ، يسا بايزاقوۆ، قالىبەك قۋانىشباەۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، زاۋرە اتاباەۆا، ءماجيت  داۋلەتباەۆ جانە باسقا   30-عا جۋىق ونەر ادامدارى قارقاراعا كەلىپ، كەرەمەت كونتسەرت بەرسە، اقىندار جىردان شاشۋ شاشادى. سالتاناتتى شارانىڭ سوڭىندا مەملەكەت قايراتكەرى وراز جاندوسوۆ پەن جەتىسۋ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراسى ىدىرىس كوشكىنوۆ جانە اۋباكىر جۇنىسوۆتەر جينالعان حالىقتى ۇيىمداستىرىپ، كوتەرىلىس وشاعى «ايتتوبەگە» تاس ۇيگىزىپ، وعان «ەرەۋىلتوبە» دەپ ات بەرەدى جانە كەيىنىرەك قارقارا قاھارماندارىنا ارناپ، ەسكەرتكىش ورناتاتۋدى بولاشاق ۇرپاققا اماناتتايدى. بۇل ءىس وراز جاندوسوۆ پەن ىقىلاس كىشىبەكوۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان ەكەن. كوتەرىلىستىڭ 10 جىلدىق مەرەكەسىنە كەلگەن استانالىق قوناقتار تويداعى جاقسى اسەرلەرىن   قىزىلورداعا بارعاندا جىر عىپ ايتادى. حاباردى مۇحتار اۋەزوۆ ءوزىنىڭ «قاراگوز» تراگەدياسىن پرەمەراسىنا كەلگەن امىرە مەن يسادان ەستيدى. وقيعاعا مۇحاڭ قاتتى قىزىعىپ، وسىدان كەيىن كەلەسى جىلى لەنينگراداعى وقۋىنا باراردا الماتىعا سوعۋدى جوسپارلايدى. جازۋشىنىڭ ويى كەلەسى جىلى ىسكە اسادى. بۇل تۋرالى 1970 جىلداردىڭ اياعىندا الماتىداعى مۇحتار اۋەزوۆ ۇيىندە «حالىق ۋنيۆەرسيتەتى» جىل سايىن وتەتىن ءدارىس ساباقتا بەلگىلى اكادەميك الكەي مارعۇلاننىڭ اۋىزىنان وسى جايتتى مەن ەستىگەن ەدىم. دارىستە عالىم: «مەن مۇحتارمەن لەنينگرادتا بىرگە وقىدىم، كەزەكتى كانيكۋل كەزىندە مۇحتاردىڭ باعىتى 1916 جىلعى قارقاراداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستى جازۋ ءۇشىن وقيعا ورىنا باراتىنىن ايتتى. مۇحاڭ ويعا العان ءىسىن تياناقتى ورىنداپ، دۇنيەگە «قيلى زامان» دەگەن تاريحي كىتابىن جازىپ، 1928 جىلى جارىققا شىعاردى. امال نە، قۇندى كىتاپ ومىرشەڭ بولمادى»، - دەگەن.

مۇنداي ەستەلىكتى 1926 جىلى قارقارا جارمەڭكەسىن كوزىمەن كورىپ، ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ 10 جىلدىعىندا مۇحاڭمەن بىرگە بولعان بەلگىلى عالىم اقاي نۇسىپبەكوۆ تە اۋەزوۆ ۇيىندەگى كەزەكتى دارىستە ايتقان. «مۇحاڭ قارقارا ساپارىندا كوتەرىلىس باسشىسىنىڭ ءبىرى بولعان سەرىكباي قاناەۆتىڭ   ايەلىمەن - ەل ىشىندە كوكشەگىر اتانىپ كەتكەن قانىكەيمەن اڭگىمەلەسكەن. جازۋشى ول كىسىگە وتە ريزا بولعان ەدى. ەرتەسىندە مۇحاڭدى شىعارىپ سالۋعا جولعا شىققانبىز. بىزبەن قانىكەي شەشەمىزدە تاۋلى بوكتەرىندەگى تۋىستارىنا بارۋعا بىرگە شىقتى. جولاي اجەمىز قىمىز ىشۋگە اتىنان ءتۇسىپ وتىرعاندا:  «مۇندا ەڭىلىك بار ەكەن عوي»،- دەپ ونى تامىرىمەن جۇلىپ الدى. «ەڭلىك» دەگەن سوزگە مۇحاڭ ەلەڭ ەتىپ، «نە دەدىڭىز؟»،- دەدى. «بۇل -ەڭىلىك دەگەن گۇل، ءبىز قىز-كەلىنشەك كەزىمىزدە وسىعان قۇمار ەدىك. گۇلمەن بوياناتىنبىز»،- دەگەندە،  مۇحاڭ: «ءپالى، مەن ەڭلىك دەگەنىڭ گۇلدىڭ اتى ەكەنىن بىلمەپتىم، «ەڭلىك-كەبەك» دەگەن شىعارما جازىپ ەدىم»،- دەپ گۇلدى قولىنا الدى»،- دەپ عالىم وتكەن جىلداردان ەستەلىك ايتقانى بار.

عالىم اقاي نۇسىپبەكوۆتىڭ قىزى دينا دا اكەسى جايلى ەستەلىك جازىپتى. وندا بىلاي دەيدى: «اكەم 1916 جىلى بوزبالا كەزىندە قارقاراداعى قاندى وقيعانى كوزىمەن كورگەن. ەلدىڭ ابىگەرگە سالعان اق پاتشا جەندەتتەرى ەلدى اياماعان. ونى ءىنىسى كەڭەس نۇرپەيىسوۆكە جانە باسقا ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا ايتىپ وتىراتىن.  ال اۋەزوۆ قارقاراداعى وقيعاعا جانە ونىڭ قاھارماندارى، ەلدەگى اۋىر جاعدايدى قىزىلوردان ەستىپتى. وسىدان كەيىن مۇحاڭ كەلەر جىلى قارقاراعا باراتىن ايتىپ، سول كەزدەگى جەتىسۋ گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ىدىرىس كوشكىنوۆكە حات جازادى. كوپ كەشىكپەي «كۇتىپ الۋعا دايىنبىز» دەگەن جاۋاپ كەلەدى. سودان اۋەزوۆ 1927 جىلدىڭ جازىندا قارقاراعا كەلگەن.

– بۇل جاز ايى ەدى، - دەگەن-ءتىن ودان ءارى اكەم كەڭەس اعاعا. – دوڭگەلەكسازعا جازۋشىعا ارنالىپ سەرىباي اتامىزدىڭ ۇلى مىرقاسىمنىڭ اق بوز ءۇيى  تىگىلەدى. ءبىز كۇتۋشى، «بارىپ كەل، الىپ كەلگە» تاپسىرما ورىنداۋشى  بوزبالامىز. كەلگەن ادام ۇستىندە اق كيتەل-شالبار كيگەن، بۇيرا شاشتى، ورتا بويلى كىسى ەكەن. قارسى الىپ ءجۇرىپ ەستىگەنى، قوناققا  اتقوسشىلىققا  اكىمقوجا ەسىمدى  ادامدى بەكىتىپتى. الماتىدان ەرىپ كەلگەن وكىل تابالدىقتان اتاي بەرىپ، «سىزگە جازاتىن ۇستەل كەرەك شىعار» دەپ ەدى، مۇحاڭ ونى قاجەت ەتپەدى. سودان كيىز ءۇي  تورىندەگى داستارقان باسىندا كوتەرىلىس تۋرالى اڭگىمە باستالدى دەيسىڭ. ءبىر اپتا  بويى وسىلاي بولدى. جازۋشىعا قارقارانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ەل اعالارى شاقىرىلىپ، ءبارى وزدەرىنىڭ بىلەتىندەرىن ايتىپ بەردى. ەكىنشى اپتاعا اياق باسقاندا قوناق وقيعا وشاعى - جارمەڭكە ورنىمەن،  حالىق توپتاستىرىلعان مىڭجىلقى، قابانقاراعاي، لاباسى، تالدى مەن ءشولادىردا بولىپ، جەر جاعدايىن جاقسى بىلەتىن قازى، تۇرسىنباي دەگەن كىسىلەردىڭ ءسوزىن تىڭداپ، اينالاسى 14-15 كۇن ىشىندە شارۋاسىن تياناقتادى. مۇحاڭ الماتىعا كەتەرىندە كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان سەرىكبايدىڭ ايەلى قانىكەيمەن (ەل ىشىندە كوكشەگىر اتانىپ كەتكەن، اتاقتى كۇيشى قوجەكەنىڭ قىزى) اڭگىمەلەسۋى دە جازۋشىعا جاقسى اسەر قالدىرعانىن ايتىپ وتىراتىن. ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا ارا-تۇرا اڭگىمە ايتىپ، وتكەندى ەسكە الۋشى ەدى. جاس كەزىندە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جەتىسۋ ساپارىن ءوز كوزىمەن  كورگەنىن، جول باستاۋشى توپپەن ەرىپ جۇرگەنىن ەرەكشە تولعانىسپەن  ەسكە الاتىن. سونىڭ نەگىزىندە تۋعان «قيلى زامان» تۋىندىسى 1928 جىلى  قىزىلوردا دا ءبىر رەت جارىققا كورىپ، تەك جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ  جۇرت قولىنا تيگەندە: «تاۋبە، بۇعاندا شۇكىرشىلىك»،- دەپ كۇبىرلەگەنى ەسىمدە. ءالى دە كوز الدىمدا».

وسى جەردە تاعى دا از شەگىس جاساساق. جەكە ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىندە اۋەزوۆتىڭ وقيعانىڭ وشاعى بولعان جەرى قارقارادا بولعانى ايتىلادى. وندا 1927 جىل جىلى  كەڭەس وكىمەتىنىڭ 10 جىلدىعى قارقارا جارمەڭكەسىندە ۇلكەن مەرەكە بولىپ اتاپ وتەدى، الماتىدان وراز جاندوسوۆ ارنايى كەلگەن. قاسىندا قالدىباەۆ، كوشكىنوۆ، بايپاقوۆ تاعى باسقالارى بار. 1916 جىلعى وقيعادان بارلىق ماعۇلمات جيناعان. قارقارا جارمەڭكەسىنە جيىرما ءۇي تىكتىرىپ، قىرعىن، قورلىق  كورىپ كەلگەن حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن كوتەرۋ ءۇشىن توي جاسايدى. جارمەڭكەنىڭ كۇنشىعىس جاعىنداعى توبەنىڭ ۇستىنە تويعا جينالعان ادامدارعا قارقارا وزەنىنىڭ تاسىنان  كىسى باسىنا  ەكى-ۇشتەن الدىرىپ، توبەگە ۇيگىزگەن. تاس ۇيىلگەن سول توبەنىنىڭ اتىن ەرەۋىلتوبە دەپ قويعان. تويعا وڭىردەن مىڭ سان البان كەلىپتى. جينالعانداردىڭ ىشىندە وكىمەت ادامدارى جانە 1916 جىلعى وقيعاعا قاتىسقاندار جانە ونىڭ قاھارماندارىنىڭ  ىشىندە ءتىرى قالعاننىڭ ءبىرى  الدابەرگەن قويشىبەكوۆ تە بولىپتى. ول ءوز ەستەلگىندە:  «مەندە تاس ۇيىلگەن توبەگە شىعىپ، 1916 جىلعى وقيعادان سويلەدىم. سويلەپ بىتكەن سوڭ، جۇرت مەنى توڭكەرىسشىل دەپ «ۋرالاپ» اسپانعا ءۇش رەت كوتەرىپ ءتۇسىردى»،- دەپتى.

مۇندا ءبىر ايتا كەتەرلىك نارسە - اۋەزوۆ تە «ەرەۋىلتوبەدە» حالىق الدىنا شىعىپ سويلەگەنى. مۇحاڭنىڭ سويلەگەننىڭ كوزىمەن كورگەننىڭ ءبىرى، ءارى قۇرمەتتى قوناققا قىزمەت جاساعان كەگەن، قارقارا جانە شىرعاناق  ەلدى مەكەننىڭ سەلسوۆەتىنىڭ حاتشىسى - ەسەنامان قوسىمباەۆ. ول ەستەلگىندە: «1927 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتىدان اۋەزوۆ كەلدى. سويلەستىك. كەلۋ   ساپارىنىڭ ماڭىزدىعىن ايتتى. ءبىز جارمەڭكەدەگى حالىقتىڭ باسىن قوسىپ بەردىك. م.اۋەزوۆ حالىقتىڭ الدىندا ءسوز سويلەۋى ەرەكشە شەشەندىگىمەن  جۇرتتىڭ ىقىلاسىن وزىنە اۋدارىپ، بىردەن باۋراپ الدى. مەن قاراشتىڭ سازىنا (بولەكساز بەن كەگەننىڭ ورتاسىنداعى جازىق جەر) ەكى قازاق ءۇي تىكتىردىم. ونىڭ بىرەۋىندە كەلگەن كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ، قىمىز ىشەتىن، ەكىنشىسىندە  ءوزى وتىرىپ جازۋ جازاتىن. وسىلايشا ءبىر اي شاماسىندا جاتىپ، «قيلى زامان» ماتەريالدارىن جيناعان»،- دەپ ۇلى جازۋشىنى قالاي كورگەنىن جازادى. كەيىن مۇحاڭمەن ارالاسىپ تۇرعان.

وسىنداي دەرەكتى قازىرگى كۇندە ەڭبەك ارداگەرى، جاسى 80-ءنىڭ مول ىشىندەگى نۇرلىكۇن ورازبەكۇلىنان دا ەستىدىك. «ءبىز 1916 جىلدىڭ قاھارمانى سەرىكباي قاناەۆپەن تۋىسقان بولىپ كەلەمىز. 16-جىلدىڭ قاسىرەتىن اتا-انامىزدان   ەستىپ وستىك. قاندى وقيعانى جازۋ ءۇشىن الماتىدان ىدىرىس كوشكىنوۆ  جانسۇگىروۆ پەن اۋەزوۆتى سەرىكبايدىڭ جايلاۋى دوڭگەلەكسازعا ەرتىپ كەلگەن.  دوڭگەلەكساز قىزىلبورىك رۋىنداعى ساقاۋ اتانىڭ جايلاۋى. قوناقتارعا سەرىكبايدىڭ ءىنىسى بازاربايدىڭ بالاسى جوكەن جانە بەلگىلى عالىم اقاي نۇسىپبەكوۆتەر قىزمەت جاساپتى. ەكەۋى دە ول جىلدارى بوزبالا كەزدەرى ەكەن. تىگىلگەن ۇيگە ىدىرىس، مۇحتار جانە ءىلياس دەمالىپ، اڭعا دا شىققان. وسىدان كەيىن ىدىرىس قوناقتاردى وقيعا بولعان جەرلەردى كورسەتىپ ارالاتىپتى.   كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ قارقاراعا كەلىپ، كىممەن كەزدەسكەنى تۋرالى دەرەكتەر وسىلاي.

ال قازاق ولەڭىنىڭ  جۇيرىگى اتانعان ءىلياس جانسۇگىروۆ تۋرالى كوردىك، نە بىرگە بولدىق دەگەن دەرەكتەر اقىنىڭ قارقارا ساپارىندا كەزدەسپەيدى. بىراق ءوزىنىڭ «جەتىسۋ سۋرەتتەرى» دەگەن ولەڭدەرىندە مىناداي ولەڭ جولدارى بار:

«جالىقپاي ارالادىق قىدىرىستان،
قاسىمداعى سۇرانشى، ىدىرىستان...». ءبىز جوعارىدا ىدىرىستىڭ كىم ەكەنىن بىلسەك، ال سۇرانشى كىم؟ سۇرانشى - قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ باسشىسى ۇزاق باتىردىڭ نازارىنا ىلىگىككەن بالا. باتىردىڭ ىقپالىمەن سۇرانشى ساۋرانباەۆ 1909-1912 جىلدارى نارىنقولداعى ورىس-بۇراتانا مەكتەبىنىڭ ينتەرناتىندا وقىعان. 1912-1913 جىلدارى جەرگىلىكتى پەداگوگيكالىق ۋچيليششە، 1920 جىلى الماتىداعى 6 ايلىق كۋرستا ءبىلىم كوتەرىپ، عاني مۇراتباەۆتان ۇلگى الادى. جەتىسۋ جەرىندەگى جاركەنت، ەسىك، جالاڭاش، الماتى ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە قىزمەت جاسايدى. سۇرانشىنىڭ ءومىر جولدارى حالقىمىزدىڭ  ءبىرتۋار ۇلى پەرزەنتەرىمەن توعىسقان.

1927 جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ حالىق ارعارتۋ كوميسسارياتىنىڭ  باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسىمەن سۇرانشى ساۋرانباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، اقاي نۇسىپبەكوۆ ۇشەۋى تاۋشەلەك، كىشى جالاڭاش ەلدى مەكەندەرىن، تورايعىر تاۋى ارقىل قارقارا، شالكودە جايلاۋلارىن، جانە ۇزاق ساۋرىقوۆتىڭ قوستوبەدەگى قىستاۋىن، سىرت جايلاۋىندا اتپەن ارالاعان. سونىمەن قاتار ۇزاق پەن جامەڭكە جانە باسقا قاراقولدا اتىلعان ەرلەردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن  كەزدەسكەن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قاسىندا ءىلياس جانسۇگىروۆ بىرگە بولدى ما؟ ويتكەنى وسى ءبىر ەستەن كەتپەس ساپار تۋرالى ماسكەۋلىك جازۋشى نيكولاي اناستاسەۆ: «سول كۇندەرى ءىلياس - ايتۋشى، مۇحتار تىڭداۋشى. ءبىر- اقىن، ءبىر - جازۋشى نە جايىندا كوپ سىرلاستى، نەنى كەڭەسكە سالدى؟»،- دەپ ەرەكشە شابىتپەن جازعان ەكەن. ماسكەۋلىك جازۋشىنىڭ سوزىندە ۇلكەن ءمان جاتىر.

سونداي-اق، قوس الىپتىڭ قارقارادا بىرگە جۇرگەنى تۋرالى دا فوتوسۋرەتتىڭ بارىن ايتا كەتكەندى ءجون كوردىك. سۋرەت 1998 جىلى 18 ءساۋىر سەنبى كۇنگى الماتى وبلىسىنىڭ «جەتىسۋ» گازەتىندە جاريالانعان. باسىلىمدا «ۇلى جازۋشى  مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قارقاراعا ساپارى» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا شىققان.  ماقالادا «قيلى زامان» كىتابى اراعا ەلۋ جىلعا جاقىن قايتا جارىققا شىقانى ايتىلادى. ال ايتىلماي قالعان جايتتاردىڭ سىرىن اشقان - وسى فوتوسۋرەت. سۋرەتتە اتقا مىنگەن ءۇش ادام بەينەلەنگەن.

وڭنان سولعا قاراي بوز اتقا مىنگەن، ءتۇسى اشىق اق جەيدە سىم، اياعىنا بىلعارى  ەتىك كيگەن، قۇيما كۇمىس ۇزەڭگىگە اياعىن سالىپ، اتكورپەلى قۇراندى ەرگە مىنگەن ادام – م. اۋەزوۆ. سول قىرىنان جالاڭباس تۇسكەن. اتتىڭ جۇگەنى دە ەرەكشە. جۇگەننىڭ موقتالىعى مەن ساعالىندا دوڭگەلەك اق ءتۇستى تەمىر ورنەكپەن كومكەرىلگەندىگى بايقالادى. تىزگىنى جىڭىشكە بولسا،شىلبىرى دا جالپاقتاۋ كەلگەن قايىس پا دەرسىڭ. ەرتوقىمنىڭ قۇيىسقانىندا ءساندى. توقىمى بىلعارى، ءسىرا قايىپ جاسالعان سياقتى. ەرتوقىمنىڭ قانجىعاسى دا ۇزىنداۋ. ەكىنشىسى - ورتادا باران ءتۇستى اتتى مىنگەن ءى. جانسۇگىروۆ. ول دا  اق جەيدەمەن، جالاڭباس. ءۇشىنشىسى دە جالاڭباس، ۇستىندە شەكپەنى بار. ونىڭ مىنگەنەنى دە باران ءتۇستى. بۇل جەردە رەداكتسيا «ءۇشىنشى ادامنىڭ بەلگىز ەكەنىن جازىپ، وقىرمانداردان تانيتىن بولساڭىزدار حابارلاسىڭىزدار» دەپ جازىپتى. وقىرمان مەن ماقالا اۆتورى وراز المەرەك ءۇشىنشى ادام قاراقول تۇرمەسىنەن امان شىققان اۋباكىر سولتانبەكوۆ دەپ توپشىلاپتى. وعان دا نەگىز بار. ويتكەنى مۇحاڭا  ارناپ تىلگەن ءۇي  اۋباكىردىڭ اۋىلى شىرعاناققا جانە بولەكساز، كوكتوبە، قاراشتىڭ سازى ءتيىپ تۇر. ۇلى جازۋشى قاندى وقيعادان امان شىققان اۋباكىرمەن كەزدەسپەۋى مۇمكىن ەمەس.اۋباكىردىڭ تۇرمەدە كىمدەردىڭ بولعانىن،  جامەڭكەنىڭ قالاي ولگەنى، ونداعى اتىستى قالاي بولىپ،  ۇزاقپەن بىرگە شىعىپ، باتىردى  امالسىز تاستاعانى -  كىتاپتا جازىلعان دالەل. بۇل فوتوسۋرەت  اتاقتى اقىننىڭ مۇراجايىنا دا قويىلىپتى. سۋرەتتىڭ اياق جاعىندا  «فوتوقۇجات: ءىلياس جانسۇگىروۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ «قارقارا» جايلاۋىندا 1927 ءجىلا دەلىنگەن.

ءيا، سونىمەن مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءىلياس جانسۇگىروۆ 1927 جىلدىڭ شىلدە مەن   تامىز ايلارىندا كوتەرىلىس بولعان جەردە بولىپ، الماتىعا قايتقان. ولاردىڭ ساپارلارى ءساتتى بولىپ، ۇلى جازۋشى ءبىر جىلدان كەيىن «قيلى زامان» اتتى كىتاپ جازسا، جىر ءدۇلدۇلى اتانعان ءىلياس جانسۇگىروۆ تە  قارقاراداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۋرالى ەڭبەگى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان. ءبىز قوس الىپتىڭ وسى ەرەن ەڭبەكتەرىن قاشاندا ۇمىتپايمىز. قاسىرەتتى جىلدىڭ قايعىلى وقيعاسى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە تاۋەلسىزىك ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارمانداردىڭ ەرلىگى بولاشاق ۇرپاققا ۇلگى بولارى ءسوزسىز.

جەكسەن الپارتەگى، جۋرناليست

Abai.kz