Ghylymy ortanyng qolyna endi tiygen jana kitap – qazaq әdebiyettanuy men tekstologiyasynyng negizin salushylardyng biri, alashtanushy ghalym Qayym Múhamedhanúlynyng (1916–2004) múrasy – otandyq gumanitarlyq ghylymnyng manyzdy belesi.

«Qayymtanu» oqu qúraly (avtorlary: Q. Mәdibaeva, G. Pirәli, A. Maulenov, Q. Múhamadi) ghalymnyng ghylymi-akademiyalyq jýiesin, Abay men Alash ainalasyn zertteudegi metodologiyalyq ústanymdaryn keshendi týrde saraptaydy.

Búl enbek XX ghasyrdaghy iydeologiyalyq shetin kezenderge qaramastan saqtalghan ghylymiy-filologiyalyq dәstýr men zamanauy abaytanudyng sabaqtastyghyn kórsetetin irgeli resurstardyng biri retinde baghalanady.

Kitaptyng paraq ashar alghy sózinde «Kórnekti abaytanushy, әdebiyet tarihyn zertteuding Alash, Áuezov mektebi dәstýrin saqtap, damytuda joldan taymaghan qaytpas túlgha Qayym Múhamedhanúly  turaly keyingi kezende kóp aityp ta, jazyp ta jýrmiz.

Osy bir halqynyng bar bolmysy boyyna túnghan qarapayym adamnyng úlan-asyr,  úshan-teniz  bilim qazynasy jeke basynan nendey kýiler ótkende de últyna toqtausyz enbek jasady.

Qayym Múhamedhanúlynyng túlghalyq bolmysyndaghy ekining birine búiyrmaytyn kisilik mazmún údayy tolghantady, tolqytady.

Ol jalghan sóilemegen eken. Jasandy qalypqa enbegen eken. Birdi birge soghyp ghaybat aitpaghan eken. Bireuding ala jibin attamapty. Baryn júrtynan jasyrmaghan, ayamaghan jan jomarty bolypty. Toqtausyz, ýzdiksiz ter tógip, terennen qazyp enbek jasapty.

Ataq qumaghan adam. Aytqysh. Alymdy. Biyazy. Qajet jerinde qaytpaytyn qatty. Qaymyqpaytyn batyr jýrek. Batyl, sheshimdi.

Ol turaly aitsa tausylmaytyn anyzgha bergisiz әngimeler bar. Onyng oqyghan sayyn qúnyqtyratyn tom- tom enbekteri bar. Sóz sapyryp jazugha jolamaghan. Derek pen dәiek qana sóileydi», - dep tamasha oy aitady.

ZERTTEUDING NEGIZGI GhYLYMIY-METODOLOGIYaLYQ BAGhYTTARY

A – Akademiyalyq tekstologiya jәne arheografiyalyq izdenister...

Qayym Múhamedhanúlynyng ghylymy mektebining ózegi – derektanulyq baza men tekstologiyalyq taldaudyng dәldiginde. Oqu qúralynda ghalymnyng mynaday irgeli nәtiyjeleri ghylymy ainalymgha integrasiyalanady:

Týpnúsqany qalpyna keltiru: Arhivtik qoljazbalarmen, siyrek kezdesetin basylymdarmen salghastyrmaly taldau jasau arqyly Abay shygharmalaryndaghy búrmalaular men sovettik senzuradan ótken kanondyq emes ózgeristerdi anyqtau.

Definisiyalyq jәne leksikalyq taldau: Qazaq jazba poeziyasynyng mәtindik birizdiligin (germenevtikasyn) ghylymy túrghydan kanondau.

Á – «Abaydyng aqyndyq mektebi» konsepsiyasy...

Ghalymnyng 1951 jyly repressiyagha úshyrauyna sebep bolghan, biraq keyin tolyq moyyndalghan «Abaydyng aqyndyq mektebi» atty doktrinalyq konsepsiyasy enbekting basty argumenti retinde qarastyrylady:

Túlghalar fenomeni: Árip Tәnirbergenov, Áset Naymanbayúly, Kókbay Janatayúly, Uәiis Shondybayúly, Áubәkir Aqylbayúly, Múqa Ádilhanúly t.b. shygharmashylyghynyng derbestigin, janrlyq-stilidik izdenisterin (dastan, nәzira, aitys) jan-jaqty taldau.

Batys pen Shyghys konteksi: Abay shәkirtterining әlemdik әdebiyet ýlgilerin (Pushkiyn, Lermontov, orys jәne shyghys klassikteri) qazaq poeziyasynyng poetikalyq kontekstine beyimdeu erekshelikterin saraptau.

B – Tarihtanu jәne Alashtanu...

Oqu qúralynda Múhtar Áuezov pen Qayym Múhamedhanúly arasyndaghy ghylymiy-didaktikalyq baylanys, Semeydegi Abay muzeyining negizin qalau, Alash arystarynyng әdebiy-teoriyalyq múrasyn saqtau men qorghaudaghy ghalymnyng repressiyagha qaramastan saqtaghan qaysar ghylymy pozisiyasy ghylymiy-eltpnulyq túrghydan baghalanady.

Enbekting strukturalyq jәne didaktikalyq qúrylymyna toqtalar bolsaq nysanaly auditoriyasy filologiya, әdebiyettanu, tarih fakulitetterining PhD doktoranttary, magistranttary, bakalavrlary, zertteushi-ghylymy qyzmetkerler bolsa, derekkózdik bazasyna qatysty aitarymyz Q. Múhamedhanúlynyng monografiyalary, dissertasiyalyq avtoreferattary, ortalyq jәne aimaqtyq arhiv qorlarynyng qújattary, siyrek qoljazbalar, al, enbekting qúndylyghy men akademiyalyq manyzyna keletin bolsaq, qazaq әdebiyetining tarihnamasyndaghy tekstologiyalyq, konseptualdyq jәne personologiyalyq mәselelerdi keshendi jýieleudi maqsat etuimen bpghaly.

«Qayymtanu» oqu qúraly – jalang oqu-әdistemelik jinaq emes, qazaq filologiyasyndaghy arnayy kurstar men ghylymiy-zertteu baghdarlamalaryna arnalghan irgeli teoriyalyq-metodologiyalyq enbek. Kitap últtyq filologiya ghylymynyng tekstologiyalyq negizderin terendetuge, abaytanu salasynyng әdisnamalyq ayasyn keneytuge jәne bolashaq gumanitar-ghalymdardyng zertteu mәdeniyetin qalyptastyrugha eleuli ýles qosady.

Enbekting ózektiligi men ghylymy qúndylyghyna qarata qoryta tilge tiyek ete aitarymyz:

Derektanu jәne tekstologiya mektebi: Ghalymnyng ghylymy ústanymyndaghy basty erekshelik – bos sóz ben jalang baghagha boy aldyrmay, tek naqty arhivtik derekterge, tekstologiyalyq salghastyrulargha sýienuinde. Oqu qúralynda Qayym Múhamedhanúlynyng Sankt-Peterburg, Mәskeu, Leningrad kitaphanalaryna hat jazyp, siyrek kezdesetin basylymdardy, qoljazbalardy tirnektep jinaghan jankeshti enbegi naqty mysaldarmen berilgen.

Abaydyng aqyndyq mektebin ornyqtyru: Ghalym Abay ainalasyndaghy aqyn shәkirtterding (Árip Tәnirbergenov, Áset Naymanbayúly, Kókbay Janatayúly, Uәiis Shondybayúly, Áubәkir Aqylbayúly, Múqa Ádilhanúly t.b.) múrasyn ghylymy ainalymgha qosty. Resenziyalanyp otyrghan enbekte búl aqyndardyng tekstologiyalyq búrmalaulargha týsken shygharmalaryn týpnúsqamen salystyryp, avtorlyq sózdi qalpyna keltirudegi Qayym enbegi jan-jaqty taldanady.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz