قازاقتار تۋرالى:

«قازاق كەدەيلەنىپ، مال-مۇلكىنەن ايىرىلىپ قالسا، رۋىنا جۇگىنەدى. رۋ اقساقالدارى كەڭەس قۇرىپ، وعان قايتادان اياققا تۇرۋى ءۇشىن مال ءبولىپ بەرەدى. ويتكەنى ءبىر قازاقتىڭ قايىرشى بولۋى – بۇكىل رۋدىڭ ابىرويىنا سىن. سوندىقتان دالادا شەكتەن شىققان كەدەيلىك سيرەك كەزدەسەدى».

اۆتور: ن.ي. گرودەكوۆ (1889)

«قازاق كەيدە كۇنۇزاق دالاعا قاراپ جاتىپ، ەڭ جالقاۋ جان سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق وعان ماقسات بەرىڭىزشى – جاۋدى قۋىپ جەتۋ نەمەسە جوعالعان تابىندى تابۋ كەرەك بولسا، ءبىر اپتا بويى تالمايتىن قايرات يەسىنە اينالادى».

اۆتور: ا.ي. لەۆشين (1832)

«قازاقتار كەيدە ساعاتتاپ سويلەسىپ وتىرىپ، نەگىزگى ماسەلەگە بىردەن كوشپەيدى. اۋەلى مال-جاندى، اۋا رايىن، جەتى اتاسىنا دەيىنگى تۋىستاردىڭ اماندىعىن سۇراسادى. ىسكە بىردەن كوشۋ – ادەپسىزدىك پەن اسىعىستىقتىڭ بەلگىسى سانالادى».

اۆتور: ا.ي. لەۆشين (1832)

«قازاق اراسىندا دوستىق كەيدە تۋىستىقتان دا جوعارى تۇرادى. ءبىر-بىرىنە سىي بەرىپ، ادالدىققا سەرتتەسكەن ادامدار سۇيەك تامىر اتانادى. ولار قاجەت بولسا تۋعان-تۋىسىنا قارسى بولسا دا دوسىن قورعايدى. ال دوستى ساتۋدى كەشىرۋ مۇمكىن ەمەس».

اۆتور: ي.ف. بلارامبەرگ

«دالادا جەتىمدەر ءۇيى جوق. جەتىم بالانى مىندەتتى تۇردە اعاسى نەمەسە اكەسىنىڭ تۋىستارى قامقورلىعىنا الادى. جەسىر ايەل دە قورعانسىز قالمايدى. رۋ بىرلىگى مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدان دا كۇشتى».

اۆتور: ن.ي. گرودەكوۆ (1889)

«قازاقتار ولگەن ادام تۋرالى “قايتىس بولدى” دەمەي، “قايتتى” دەيدى. ياعني كەلگەن جەرىنە قايتا ورالدى دەگەن ماعىنا بەرەدى. بۇل سوزدە جوعالۋدىڭ قاسىرەتى ەمەس، باستاۋعا قايتۋ تۇسىنىگى جاتىر».

اۆتور: شوقان ءۋاليحانوۆ (1860-جىلدار)

«تۋىس پەن دوس قالجىڭداسۋعا قۇقىلى. كەيدە ول اششى بولسا دا، وعان وكپەلەۋگە بولمايدى. قالجىڭ ادامدى ءوزىن-ءوزى كەلەمەجدەۋگە، سىنعا ءتوزىمدى بولۋعا تاربيەلەيدى».

اۆتور: ۆ.ۆ. رادلوۆ (1893)

«قازاقتار وزگە ءدىن مەن وزگە سالتقا ءتوزىمدى كەلەدى. ورىس، تاتار نەمەسە ەۆرەي دالا قوناقجايلىعىنىڭ زاڭىن ساقتاسا، ەش قاۋىپسىز ءومىر سۇرە الادى. ءدىني فاناتيزم قازاققا جات».

اۆتور: گ.ن. پوتانين (1883)

«ءاربىر قىراتتىڭ، ءار توبەنىڭ ءوز اتاۋى مەن اڭىزى بار. قازاق ءۇشىن دالا – تاريحتىڭ اشىق كىتابى. ءبىر جەردە باتىر شايقاسقان، ءبىر جەردە حان وتىرعان، ەندى ءبىر جەردە بايان سۇلۋ دۇنيە سالعان. گەوگرافيا مەن تاريح اجىراماي قاتار جۇرەدى».

اۆتور: گ.ن. پوتانين (1883)

«قىزدىڭ ارى مەن نامىسى ءۇشىن رۋ قاجەت بولسا سوعىس اشۋعا دا دايىن. ەگەر قىزدى زورلىقپەن الىپ قاشسا نەمەسە قورلىق كورسەتسە، بۇكىل رۋ ارا تۇسەدى. ال قىز ءوز ەركىمەن سۇيگەنىمەن قاشسا، ماسەلە كەلىسسوز ارقىلى شەشىلەدى».

اۆتور: ن.ي. گرودەكوۆ (1889)

«قازاق دالاسىندا كرەپوستنويلىق قۇقىق بولعان جوق. ەڭ كەدەي مالشىنىڭ ءوزى ءوزىن ەركىن ادام سانايدى. ەگەر جاسى مەن اقىلى قۇرمەتكە لايىق بولسا، حاننىڭ جانىندا تەڭ وتىرىپ سويلەسە الادى».

اۆتور: ا.ي. لەۆشين (1832)

«دالا تۇندەرىنىڭ ەرەكشە ايبىنى بار. اۋا سونداي ءمولدىر، جۇلدىزدار توبەڭە ءىلىنىپ تۇرعان شامداي كورىنەدى. قازاق وت باسىندا جاتىپ الىپ، ولاردىڭ قوزعالىسىن ساعات تىلىنەن جاقسىراق بىلەدى».

اۆتور: ت.ۋ. اتكينسون (1858)

«اقساقالدىڭ اق ساقالى – بيلىكتىڭ بەلگىسى. رۋ كەڭەسىندە شەشۋشى ءسوز بايدىڭ ەمەس، قاريانىڭ ءسوزى بولادى. ءتىپتى ول كەدەي بولسا دا، جاستار ونىڭ ءسوزىن بولمەيدى».

اۆتور: ن.ا. سەۆەرتسوۆ (1873)

«ىستىق پەن سۋىقتىڭ، بوران مەن قۋاڭشىلىقتىڭ اراسىندا ءومىر ءسۇرۋ ولاردىڭ ءتانىن دە، رۋحىن دا شىڭداعان. ولار اۋا رايىنا شاعىمدانبايدى، ءبارىن قۇدايدىڭ جازۋى دەپ قابىلدايدى».

اۆتور: ي.گ. اندرەەۆ (1790-جىلدار)

«اۋىلدا بالا – بارشاعا ورتاق. قاي ۇيگە كىرسە دە، ونى تاماقتاندىرىپ، ەركەلەتەدى. سوندىقتان دالادا جەتىمدىك دەگەن ۇعىمنىڭ ءوزى ءالسىز».

اۆتور: ي. يبراگيموۆ (1872)

«قازاقتار وقىس مىنەزدى، قىزۋقاندى كەلەدى. ۇرىس ءبىر ساتتە تۇتانىپ، قارۋعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بىراق ارادا كوپ وتپەي سول ادامدار ءبىر داستارقاندا وتىرىپ، قىمىز ءىشىپ، وزدەرىنىڭ قىزبالىعىنا كۇلىپ وتىرادى».

اۆتور: ي.ف. بلارامبەرگ

«بوران سوعىپ، سىرتقا شىعۋ مۇمكىن بولماعان كەزدە قازاق بىرنەشە كۇن بويى قوزعالماي وتىرىپ، ءان ايتىپ نەمەسە ەرتەگى ايتىپ ۋاقىت وتكىزەدى. ونىڭ سابىرى دالانىڭ وزىندەي شەكسىز».

اۆتور: برونيسلاۆ زالەسسكي (1865)

«قازاق ءۇشىن ۇيلەنۋ – ەكى ادامنىڭ عانا ەمەس، ەكى رۋدىڭ وداعى. ايەل كۇيەۋىنىڭ ۇيىنە كۇڭ بولىپ بارمايدى. ول جاساۋىمەن كەلەدى جانە توركىنىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ، ءوز پىكىرىن ايتۋعا قۇقىلى».

اۆتور: ن.ي. گرودەكوۆ (1889)

«قازاق بالالارىنا ءبىلىم بەرىڭىزدەر، سوندا بۇل حالىقتىڭ قانشالىقتى دارىندى ەكەنىن كورەسىزدەر. ولار ءبىلىمدى گۋبكاداي سىڭىرەدى جانە اقيقاتتى ىزدەۋگە قۇشتار».

اۆتور: ا.ە. الەكتوروۆ (1900-جىلدار)

«قازاقتىڭ ەركىندىك رۋحىن جويۋ مۇمكىن ەمەس. ولار حانعا ءادىل بولعان كەزدە عانا باعىنادى. ەگەر ادىلەتسىزدىك كورسە، باسقا جاققا كوشىپ كەتەدى».

اۆتور: دجون ۆۋد (1840-جىلدار)

«كەدەي ادام جىرتىق ۇيدە وتىرسا دا شايىن ءىشىپ: “قاناعات” دەيدى. ازعا رازى بولىپ، بارعا شۇكىر ەتۋ – ولاردىڭ جان تىنىشتىعىنىڭ نەگىزى».

اۆتور: ادولف يانۋشكەۆيچ (1846)

«اقىن – دالانىڭ ءارى ءجۋرناليسى، ءارى سوتى. ەگەر باي كەدەيدى رەنجىتسە، اقىن وعان ارناپ وتكىر ولەڭ شىعارادى. كوپ ۇزاماي سول ولەڭدى بۇكىل دالا ايتىپ جۇرەدى. اقىننىڭ ءسوزى كەيدە ايىپپۇلدان دا اۋىر».

اۆتور: ۆ.ۆ. رادلوۆ (1870)

«حان سايلاعاندا ونى اق كيىزدىڭ ۇستىنە وتىرعىزىپ، ءۇش رەت كوتەرگەن. كەيىن سول كيىزدى بولىكتەرگە ءبولىپ، حالىققا تاراتقان. بۇل حاننىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن بىلدىرەتىن ءراسىم بولعان».

اۆتور: ا.ي. لەۆشين (1832)

«جازدا دالا قۋراپ، تەك جانتاق قالادى. تۇيە ونىڭ تىكەنىنە قاراماي ءسۇيسىنىپ جەيدى. قازاقتار: “تۇيەگە جانتاق ءتاتتى، جىگىتكە تۋعان جەر ءتاتتى” دەيدى».

اۆتور: س.ب. برونەۆسكي (1830)

«قارتايعان شاعىندا تۋعان كەنجە ۇل ەرەكشە ەركە وسەدى. ونى “ەركە” دەپ ايالاپ، كوپ نارسەنى كەشىرەدى. كەيدە ءدال وسىنداي ەركە بالالاردان باتىل باتىرلار شىعادى».

اۆتور: ي.ف. بلارامبەرگ

«جورىق كەزىندە قازاقتار ەر-توقىمدى جاستىق قىلىپ باسىنا قويادى. ونىڭ اعاش قاڭقاسى ارقىلى جەر ءدىرىلىن سەزىپ، جاقىنداپ كەلە جاتقان اتتى اسكەردى ەرتەرەك اڭعارا الادى. ەر-توقىم ءارى جاستىق، ءارى كۇزەتشى ىسپەتتى».

اۆتور: ۆ.ي. دال

جازبا نۇرجان تويشىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان الىندى.

Abai.kz