Qazaq halqynyng ghasyrlar boyy qalyptasqan salt-dәstýrining әrqaysysynyng astarynda belgili qoghamdyq qajettilik, ómirlik tәjiriybe men dýniyetanym jatyr.

Solardyng biri – qalynmal beru dәstýri. Bir qaraghanda, búl – eki jastyng shanyraq kóteruine baylanysty oryndalatyn kóne ghúryptardyng biri ghana. Alayda býgingi qoghamda qalynmal tóniregindegi pikirler san aluan. Bireuler ony ata-babadan qalghan qúndylyq dep baghalasa, endi bireuler qazirgi zamanda onyng bastapqy maghynasy ózgerip, materialdyq esepke ainalyp bara jatqanyn aitady.

Endeshe, qalynmaldyng shyn mәni nede? Ony ózgerissiz saqtau kerek pe, әlde zaman talabyna say janasha týsindiru qajet pe?

Qalynmal dәstýrin býgingi týsinikpen ghana baghalau onyng tarihy maghynasyn tolyq ashpaydy. Dәstýrli qazaq qoghamynda neke eki jastyng ghana emes, eki әuletting arasyndaghy baylanys retinde qabyldanghan. Qúdalyq – ýlken әleumettik oqigha. Eki jaq ózara qúrmet kórsetip, tuystyq qarym-qatynas ornatqan.

Qalynmal da osy qatynastar jýiesining bóligi deuge әbden bolady.

Ertede onyng mólsheri otbasynyng әleumettik jaghdayyna qaray әrtýrli belgilengen. Ol tek aqshamen ólshenbegen. Mal, dýniye-mýlik týrinde berilui mýmkin edi. Múnyng barlyghy sol kezdegi kóshpeli sharuashylyq pen qoghamdyq qatynastardyng erekshelikterimen baylanysty edi.

Alayda qalynmaldy «qyzdyng baghasy» dep týsindiru – onyng tarihy mazmúnyn tym qarabayyr qabyldau. Qazaqtyng dәstýrli nekelik ghúryptary bir ghana qalynmaldan túrmaghan. Qyz jaghy da jasau dayyndap, jana otau qúrghan jastargha túrmysqa qajetti dýnie bergen. Yaghny eki әulet te jas otbasynyng kóteriluine ózinshe ýles qosqan.

Sondyqtan dәstýrding bastapqy maghynasynda materialdyq dýniyeden bólek, jauapkershilik, tuystyq baylanys jәne eki jaqtyng ózara qúrmeti jatqanyn eskergen jón.

Býginde qoghamdyq qatynastar mýlde basqa. Qalalyq ómir salty ornyqty, jastar bilim alyp, mamandyq iyelenip, óz tabysyn tabady. Neke qúru jasy da, otbasy turaly týsinik te ózgerdi.

Alayda qalynmal saqtalyp keledi.

Degenmen onyng saqtalghanynda emes, key jaghdayda qanday sipat alyp bara jatqanynda.

Búryn malmen eseptelgen qalynmal qazir kóbine naqty aqsha somasymen belgilenedi. Key otbasylarda onyng kólemi aldyn ala talqylanyp, jýzdegen mynnan birneshe million tengege deyin jetui mýmkin. Búghan toy shyghyny, qúdalyq, kiyit, altyn búiymdar, jasau jәne basqa da rәsimderdi qosqanda jas otbasy ómirining alghashqy qadamyn edәuir shyghynmen bastauy yqtimal.

Osy tústa dәstýrding mazmúny men syrtqy formasynyng ara-jigin ajyratu manyzdy.

Eger qalynmal eki әuletti jaqyndastyratyn simvoldyq syy men izettilikting kórinisi bolsa, onyng tәrbiyelik jәne mәdeny mәnin týsinuge bolady. Al eger ol «pәlenshe osynsha beripti, odan kem almauymyz kerek» degen bәsekege ainalsa, dәstýrding bastapqy maqsaty kómeskilene bastaydy.

Qalynmal turaly әngimedegi eng nәzik jaghdaydyng biri – әiel adamnyng qadir-qasiyeti.

Keyde qoghamda «qyzymyzdy tegin bermeymiz» degen sózder aitylady. Múnday tirkester әzil retinde aitylghannyng ózinde, salttyng mәnin búrmalauy mýmkin. Óitkeni adam eshqashan sauda nysany bolmaugha tiyis.

Qyzdyng qadiri tólengen qalynmaldyng kólemimen ólshenbeydi. Sol siyaqty kýieu jigitting abyroyy da qansha aqsha tóley alghanymen anyqtalmauy kerek.

Qazaq dýniyetanymyndaghy qyzgha qúrmet búdan әldeqayda teren. «Qyz – qonaq», «Qyz ósse – elding kórki» degen úghymdar onyng otbasyndaghy jәne qoghamdaghy ornyn bildirgen. Sondyqtan qalynmaldy әielding qúnyn belgileytin tólem retinde qabyldau últtyq dәstýrding ruhany mazmúnyna da qayshy keledi.

Qazirgi qoghamda qyz da, jigit te bilimdi, ekonomikalyq túrghydan derbes túlgha bolugha úmtylady. Olar bolashaq ómirin ózara kelisim men senimge sýienip qúrady. Osynday jaghdayda dәstýr de adamnyng qadir-qasiyetin aldynghy oryngha qony qajet.

Qazaq qoghamyndaghy kóptegen otbasylyq rәsimderding eng ýlken problemalarynyng biri – yaghny aitqanda bәseke.

Bireu dýrkiretip toy jasasa, ekinshisi odan asyrugha tyrysady. Bir qúda qymbat shapan japsa, kelesi otbasy odan qymbatyn izdeydi. Bir jerde qalynmaldyng kólemi joghary bolsa, ol taghy basqa otbasylar ýshin beyresmy ólshemge ainaluy mýmkin.

Sóitip, quanyshtyng ornyn esep basady.

«Elden úyat bolady», «júrt ne deydi?», «jalghyz qyzymyzdan ayaymyz ba?» degen týsinikter keyde otbasynyng naqty qarjylyq mýmkindigin ekinshi oryngha ysyrady.

Nәtiyjesinde jastar otbasylyq ómirin baspanagha, oqugha nemese kәsibine júmsaluy mýmkin qarajatty toy men rәsimderge shyghyndaudan bastaydy. Tipti qaryzgha kirui de mýmkin.

Búl jerde problema dәstýrde demeyik, dәstýrdi әleumettik jarysqa ainaldyruda jatyr.

Ata-babamyzdan qalghan salttyng maqsaty otbasyny qaryzgha kirgizu boldy deu qisynsyz. Kerisinshe, qazaq qoghamyndaghy asar, jylu jinau, jasau beru tәrizdi dәstýrler adamdardyng ózara qoldau kórsetuine negizdelgen.

Demek, býgingi dәstýr de jas otbasynyng jaghdayyn qiyndatpay, oghan demeu boluy kerek.

Mysaly «qalynmal kerek» nemese «qalynmaldan mýlde bas tartu kerek» degen eki ghana tandaugha tireu dúrys bolmas edi.

Dәstýr – qatyp qalghan ereje emes. Ol qoghammen birge ózgerip otyrady.

Býgingi qazaqtyng kiyimi jýz jyl búrynghy qazaqtyng kiyimimen birdey emes qoy. Túrmys salty, baspana, kәsip, bilim jýiesi ózgerdi. Toy ótkizu ýlgisi de ózgerip keledi. Biraq osy ózgerister qazaqtyng últtyq bolmysyn týgel joyghan joq.

Qalynmalgha da osy túrghydan qaraugha bolady.

Mysaly, eki otbasy ózara kelisip, qalynmaldy simvoldyq dengeyde qaldyra alady. Nemese sol qarajattyng bóligin jas otbasynyng baspanasyna, túrmystyq qajettiligine, bilimine ne ortaq jinaghyna audarugha bolady.

Sonda dәstýrding syrtqy formasy ózgergenimen, onyng negizgi iydeyasy – jana shanyraqqa qoldau kórsetu – saqtalady.

Múnda eng manyzdy úghym – kelisim.

Qalynmaldyng mólsheri bir otbasynyng ekinshi otbasygha qoyatyn talaby demey, eki jaqtyng mýmkindigi eskerilgen ózara mәmile bolghany jón. Eng bastysy, sol kelisim jas júbaylardyng pikirinen tys qabyldanbauy kerek.

Últtyq dәstýrden bas tartu arqyly zamanauy bola almaymyz. Sol siyaqty kez kelgen eski ghúrypty ózgerissiz qaytalau arqyly últtyq bolmysymyzdy saqtap qalamyz deu de qiyn.

Naghyz últtyq sana – dәstýrding syrtqy kórinisin ghana emes, onyng ishki maghynasyn týsinu.

Qalynmal eki әuletti jaulastyratyn oqigha demeyik, jaqyndastyratyn salt boluy kerek. Ol jigit jaghyn qarjylyq synaqqa salatyn talapqa da, qyzdy materialdyq ólshemmen baghalaytyn qúralgha da ainalmaugha tiyis.

Eger dәstýr jas otbasynyng berekesine qyzmet etse – onyng mәni bar. Eger ol jastardy qaryzgha batyryp, eki jaqty saudalastyryp, adamdardyng bedelin aqshamen ólshey bastasa – onyng oryndalu tәsilin qayta qarastyrghan jón.

Bәlkim, osy kýngi qoghamgha keregi qalynmaldy jongha aparmaytyn, onyng maghynasyn janghyrtu shyghar.

Qazaq «Dәstýrding ozyghy bar, tozyghy bar» deydi. Búl sózding astarynda dәstýrden bezu emes, ony aqyl tarazysyna sala bilu jatyr. Uaqyt ózgergen sayyn salttyng formasy ózgerui mýmkin, biraq onyng adamdy jaqyndastyratyn, úrpaqty tәrbiyeleytin, otbasynyng birligin kýsheytetin ózegi joghalmauy kerek.

Qalynmal da solay.

Ol qyzdyng «baghasy» emes – eki әuletting arasyndaghy qúrmetting belgisi. Ol baylyqty kórsetuden túrmauy kerek – jana shanyraqqa kórsetilgen qoldaudyng bir nyshany. Al onyng mólsheri otbasynyng abyroyyn anyqtaytyn tarazygha ainalmauy tiyis.

Sonda ghana ghasyrlardan jetken salt býgingi zamanmen ýilesip, kelesi úrpaqqa auyr mindet bolmay, maghynasy bar mәdeny múra retinde jetpek.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz