Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрінің әрқайсысының астарында белгілі қоғамдық қажеттілік, өмірлік тәжірибе мен дүниетаным жатыр.

Солардың бірі – қалыңмал беру дәстүрі. Бір қарағанда, бұл – екі жастың шаңырақ көтеруіне байланысты орындалатын көне ғұрыптардың бірі ғана. Алайда бүгінгі қоғамда қалыңмал төңірегіндегі пікірлер сан алуан. Біреулер оны ата-бабадан қалған құндылық деп бағаласа, енді біреулер қазіргі заманда оның бастапқы мағынасы өзгеріп, материалдық есепке айналып бара жатқанын айтады.

Ендеше, қалыңмалдың шын мәні неде? Оны өзгеріссіз сақтау керек пе, әлде заман талабына сай жаңаша түсіндіру қажет пе?

Қалыңмал дәстүрін бүгінгі түсінікпен ғана бағалау оның тарихи мағынасын толық ашпайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында неке екі жастың ғана емес, екі әулеттің арасындағы байланыс ретінде қабылданған. Құдалық – үлкен әлеуметтік оқиға. Екі жақ өзара құрмет көрсетіп, туыстық қарым-қатынас орнатқан.

Қалыңмал да осы қатынастар жүйесінің бөлігі деуге әбден болады.

Ертеде оның мөлшері отбасының әлеуметтік жағдайына қарай әртүрлі белгіленген. Ол тек ақшамен өлшенбеген. Мал, дүние-мүлік түрінде берілуі мүмкін еді. Мұның барлығы сол кездегі көшпелі шаруашылық пен қоғамдық қатынастардың ерекшеліктерімен байланысты еді.

Алайда қалыңмалды «қыздың бағасы» деп түсіндіру – оның тарихи мазмұнын тым қарабайыр қабылдау. Қазақтың дәстүрлі некелік ғұрыптары бір ғана қалыңмалдан тұрмаған. Қыз жағы да жасау дайындап, жаңа отау құрған жастарға тұрмысқа қажетті дүние берген. Яғни екі әулет те жас отбасының көтерілуіне өзінше үлес қосқан.

Сондықтан дәстүрдің бастапқы мағынасында материалдық дүниеден бөлек, жауапкершілік, туыстық байланыс және екі жақтың өзара құрметі жатқанын ескерген жөн.

Бүгінде қоғамдық қатынастар мүлде басқа. Қалалық өмір салты орнықты, жастар білім алып, мамандық иеленіп, өз табысын табады. Неке құру жасы да, отбасы туралы түсінік те өзгерді.

Алайда қалыңмал сақталып келеді.

Дегенмен оның сақталғанында емес, кей жағдайда қандай сипат алып бара жатқанында.

Бұрын малмен есептелген қалыңмал қазір көбіне нақты ақша сомасымен белгіленеді. Кей отбасыларда оның көлемі алдын ала талқыланып, жүздеген мыңнан бірнеше миллион теңгеге дейін жетуі мүмкін. Бұған той шығыны, құдалық, киіт, алтын бұйымдар, жасау және басқа да рәсімдерді қосқанда жас отбасы өмірінің алғашқы қадамын едәуір шығынмен бастауы ықтимал.

Осы тұста дәстүрдің мазмұны мен сыртқы формасының ара-жігін ажырату маңызды.

Егер қалыңмал екі әулетті жақындастыратын символдық сый мен ізеттіліктің көрінісі болса, оның тәрбиелік және мәдени мәнін түсінуге болады. Ал егер ол «пәленше осынша беріпті, одан кем алмауымыз керек» деген бәсекеге айналса, дәстүрдің бастапқы мақсаты көмескілене бастайды.

Қалыңмал туралы әңгімедегі ең нәзік жағдайдың бірі – әйел адамның қадір-қасиеті.

Кейде қоғамда «қызымызды тегін бермейміз» деген сөздер айтылады. Мұндай тіркестер әзіл ретінде айтылғанның өзінде, салттың мәнін бұрмалауы мүмкін. Өйткені адам ешқашан сауда нысаны болмауға тиіс.

Қыздың қадірі төленген қалыңмалдың көлемімен өлшенбейді. Сол сияқты күйеу жігіттің абыройы да қанша ақша төлей алғанымен анықталмауы керек.

Қазақ дүниетанымындағы қызға құрмет бұдан әлдеқайда терең. «Қыз – қонақ», «Қыз өссе – елдің көркі» деген ұғымдар оның отбасындағы және қоғамдағы орнын білдірген. Сондықтан қалыңмалды әйелдің құнын белгілейтін төлем ретінде қабылдау ұлттық дәстүрдің рухани мазмұнына да қайшы келеді.

Қазіргі қоғамда қыз да, жігіт те білімді, экономикалық тұрғыдан дербес тұлға болуға ұмтылады. Олар болашақ өмірін өзара келісім мен сенімге сүйеніп құрады. Осындай жағдайда дәстүр де адамның қадір-қасиетін алдыңғы орынға қоюы қажет.

Қазақ қоғамындағы көптеген отбасылық рәсімдердің ең үлкен проблемаларының бірі – яғни айтқанда бәсеке.

Біреу дүркіретіп той жасаса, екіншісі одан асыруға тырысады. Бір құда қымбат шапан жапса, келесі отбасы одан қымбатын іздейді. Бір жерде қалыңмалдың көлемі жоғары болса, ол тағы басқа отбасылар үшін бейресми өлшемге айналуы мүмкін.

Сөйтіп, қуаныштың орнын есеп басады.

«Елден ұят болады», «жұрт не дейді?», «жалғыз қызымыздан аяймыз ба?» деген түсініктер кейде отбасының нақты қаржылық мүмкіндігін екінші орынға ысырады.

Нәтижесінде жастар отбасылық өмірін баспанаға, оқуға немесе кәсібіне жұмсалуы мүмкін қаражатты той мен рәсімдерге шығындаудан бастайды. Тіпті қарызға кіруі де мүмкін.

Бұл жерде проблема дәстүрде демейік, дәстүрді әлеуметтік жарысқа айналдыруда жатыр.

Ата-бабамыздан қалған салттың мақсаты отбасыны қарызға кіргізу болды деу қисынсыз. Керісінше, қазақ қоғамындағы асар, жылу жинау, жасау беру тәрізді дәстүрлер адамдардың өзара қолдау көрсетуіне негізделген.

Демек, бүгінгі дәстүр де жас отбасының жағдайын қиындатпай, оған демеу болуы керек.

Мысалы «қалыңмал керек» немесе «қалыңмалдан мүлде бас тарту керек» деген екі ғана таңдауға тіреу дұрыс болмас еді.

Дәстүр – қатып қалған ереже емес. Ол қоғаммен бірге өзгеріп отырады.

Бүгінгі қазақтың киімі жүз жыл бұрынғы қазақтың киімімен бірдей емес қой. Тұрмыс салты, баспана, кәсіп, білім жүйесі өзгерді. Той өткізу үлгісі де өзгеріп келеді. Бірақ осы өзгерістер қазақтың ұлттық болмысын түгел жойған жоқ.

Қалыңмалға да осы тұрғыдан қарауға болады.

Мысалы, екі отбасы өзара келісіп, қалыңмалды символдық деңгейде қалдыра алады. Немесе сол қаражаттың бөлігін жас отбасының баспанасына, тұрмыстық қажеттілігіне, біліміне не ортақ жинағына аударуға болады.

Сонда дәстүрдің сыртқы формасы өзгергенімен, оның негізгі идеясы – жаңа шаңыраққа қолдау көрсету – сақталады.

Мұнда ең маңызды ұғым – келісім.

Қалыңмалдың мөлшері бір отбасының екінші отбасыға қоятын талабы демей, екі жақтың мүмкіндігі ескерілген өзара мәміле болғаны жөн. Ең бастысы, сол келісім жас жұбайлардың пікірінен тыс қабылданбауы керек.

Ұлттық дәстүрден бас тарту арқылы заманауи бола алмаймыз. Сол сияқты кез келген ескі ғұрыпты өзгеріссіз қайталау арқылы ұлттық болмысымызды сақтап қаламыз деу де қиын.

Нағыз ұлттық сана – дәстүрдің сыртқы көрінісін ғана емес, оның ішкі мағынасын түсіну.

Қалыңмал екі әулетті жауластыратын оқиға демейік, жақындастыратын салт болуы керек. Ол жігіт жағын қаржылық сынаққа салатын талапқа да, қызды материалдық өлшеммен бағалайтын құралға да айналмауға тиіс.

Егер дәстүр жас отбасының берекесіне қызмет етсе – оның мәні бар. Егер ол жастарды қарызға батырып, екі жақты саудаластырып, адамдардың беделін ақшамен өлшей бастаса – оның орындалу тәсілін қайта қарастырған жөн.

Бәлкім, осы күнгі қоғамға керегі қалыңмалды жоюға апармайтын, оның мағынасын жаңғырту шығар.

Қазақ «Дәстүрдің озығы бар, тозығы бар» дейді. Бұл сөздің астарында дәстүрден безу емес, оны ақыл таразысына сала білу жатыр. Уақыт өзгерген сайын салттың формасы өзгеруі мүмкін, бірақ оның адамды жақындастыратын, ұрпақты тәрбиелейтін, отбасының бірлігін күшейтетін өзегі жоғалмауы керек.

Қалыңмал да солай.

Ол қыздың «бағасы» емес – екі әулеттің арасындағы құрметтің белгісі. Ол байлықты көрсетуден тұрмауы керек – жаңа шаңыраққа көрсетілген қолдаудың бір нышаны. Ал оның мөлшері отбасының абыройын анықтайтын таразыға айналмауы тиіс.

Сонда ғана ғасырлардан жеткен салт бүгінгі заманмен үйлесіп, келесі ұрпаққа ауыр міндет болмай, мағынасы бар мәдени мұра ретінде жетпек.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz