Qazaqstan nege әlemning eng las 30 elining qataryna endi?

Ekologiyalyq monitoringpen ainalysatyn IQAir halyqaralyq kompaniyasynyng jariyalanghan jana jahandyq esebi qazaq eli túrghyndaryn shynymen de qatty alandatty. Elimiz atmosferalyq auanyng sapasy boyynsha 143 memleketting ishinde 29-oryngha túraqtady.

Patirot retinde búl kórsetkishke ýnsiz qarau mýmkin emes. Esep derekteri kórsetkendey, Qazaqstandaghy asa qauipti úsaq dispersti bólshekterding ($PM2.5$) ortasha jyldyq konsentrasiyasy bir jyldyng ishinde birden 55%-gha ósip, 15,1-den 23,4 mkg/m³-ge jetip jyghyldy. Búl — Dýniyejýzilik densaulyq saqtau úiymynyng (DDSÚ) qauipsiz shekti normasynan 4,7 ese artyq degen sóz.

Búl sansyz payyz ben reytingting artynda qarapayym halyqtyng densaulyghy, sany kýnen-kýnge artyp kele jatqan allergiya, demikpe jәne jýrek-qan tamyrlary aurulary túr.

Qazaqstandaghy eng las 10 ónir men qala

Jalpy respublikalyq ortasha kórsetkish keybir ónirlerdegi shynayy ekologiyalyq apatty jaghdaydy jasyryp túrghanyn ashyq aitugha tiyispiz. Saraptamalyq derekter men monitoring nәtiyjeleri boyynsha auasy eng las qalalardyng ondyghy tómendegidey:

1. Qaraghandy — kómir men ónerkәsipting shoghyrlanghan ortalyghy. Múnda $PM2.5$ konsentrasiyasynyng kórsetkishi eng joghary dengeylerding birinde qalyp otyr (key kezenderde normadan ondaghan ese asyp týsedi).

2. Almaty — tau bókterinde ornalasqan megapoliys. Avtokólik týtini, kómirmen júmys isteytin TES jәne tabighy jel ainalymyn búghattaghan beybereket biyik ýiler qalany túraqty týrde smog túzaghyna úshyratady.

3. Temirtau — qara metallurgiya alybynyng tynysy. Óndiristik shygharyndylar qolaysyz meteorologiyalyq jaghdaylarmen (KMJ) qabattasqanda túrghyndargha tynys alu mýlde qiyndaydy.

4. Astana — qys mezgilinde kómir jaghatyn jeke sektordyng kóbengi jәne avtoparkting qarqyndy ósui elorda auasyn edәuir lastauda.

5. Óskemen — tauly qazanshúnqyrda ornalasqandyqtan, týtin men auyr metall qaldyqtary tarap ketpey, qala ýstinde úzaq saqtalady.

6. Atyrau — múnay-gaz sektorynyng óndiristik әseri men manaydaghy tabighy órtter (qamys órteni) atmosferagha aitarlyqtay salmaq salady.

7. Aqtóbe — himiya jәne ónerkәsip oryndary shoghyrlanghan batystaghy iri industriyalyq týiin.

8. Shymkent — ósip kele jatqan megapoliys, kólik keptelisi men klimattyng ózgeruine baylanysty jiyiley týsken shandy dauyldardyng әserin tartyp otyr.

9. Satpaev — tau-ken óndiru ónerkәsibi damyghan ónir, aua sapasynyng túraqty nasharlyghymen erekshelenedi.

10. Abay qalasy (Qaraghandy many) — eskirgen jylu jýieleri, kómir shany jәne iri ónerkәsipke jaqyn ornalasuy ekologiyalyq ahualdy auyrlata týsken aimaq.

Ortalyq Aziya: ortaq ekologiyalyq daghdarys

Búl problema tek Qazaqstannyng ghana ishki mәselesi emes, búl — býkil Ortalyq Aziya ónirining ortaq eko-qasireti bolyp sanalady. Jergilikti klimat pen geografiyalyq erekshelikter jaghdaydy mýldem ushyqtyryp túr:

Tәjikistan jahandyq antiyreytingte tipti 3-oryngha túraqtady (PM2.5 kórsetkishi 57,3 mkg/m³). Tauly relief pen halyqtyng kómir jәne biomassany jappay jaghuy auany shekten tys lastauda.

Ózbekstan tizimde 10-orynda (38,1 mkg/m³). Mәselen, Ferghana qalasynda búl kórsetkish DDSÚ normasynan 14 esege juyq asyp týsken.

Qyrghyzstan 19-oryndy iyelendi. Bishkek qalasynyng qysqy mausymdaghy qong týtini men kómirge tәueldiligi ónirdegi basty ekologiyalyq dertterding birine ainaldy.

Dýniyejýzilik bankting mәlimetinshe, ónirdegi lastanudyng 50-80%-y antropogendik faktorlargha (kólik, kómir jaghu, óndiris) tiyesili bolsa, qalghan 20-50%-y qúrghaqshylyq pen topyraq eroziyasynan kóteriletin transshekaralyq shandy dauyldargha baylanysty bolyp keledi. Búl daghdarys ónir elderining JIÓ-sine jyl sayyn 3-5% kóleminde ekonomikalyq ziyan keltirip otyr (negizinen halyqtyng densaulyghy men medisinalyq shyghyndar arqyly).

Ne isteu kerek? 

Ekologtardyng búghan qatysty aitary: bizge shúghyl týrde keshendi jýieli reformalar qajet:

TES pen jeke sektordy kómirden tolyq aryltu: Qalalardy gazifikasiyalaudy jedeldetip, janartylatyn energiya kózderine kóshu.

1.Óndiristegi ekostandarttardy qatandatu: Zauyt-kombinattardy eng ýzdik qoljetimdi tehnikalargha (NDT) kóshirip, avtomatty týrde onlayn rejimde júmys isteytin shygharyndylardy baqylau jýiesin ornatu.

2.Qoghamdyq kólikti damytu: Eski, sapasyz otynmen jýretin kólikterge shekteu qoyyp, eko-avtobustar men elektr kólikterining infraqúrylymyn kýsheytu.

3.Qalalardyng «jasyl karkasyn» saqtau: Tabighy jel koridorlaryn búzatyn beybereket qúrylysqa moratoriy qosyp, jasyl aimaqtardy eselep kóbeytu.

Taza aua — búl jay ghana jangha jaylylyq emes, búl últtyng genofondy men bolashaghynyng qauipsizdigi bolyp ta eseptelinedi. Búl dabylgha der kezinde qúlaq aspasaq, zardabyn bolashaq úrpaq tartytyny anyq ta, basy ashyq jayt.

Abai.kz