قازاقستان نەگە الەمنىڭ ەڭ لاس 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەندى؟

ەكولوگيالىق مونيتورينگپەن اينالىساتىن IQAir حالىقارالىق كومپانياسىنىڭ جاريالانعان جاڭا جاھاندىق ەسەبى قازاق ەلى تۇرعىندارىن شىنىمەن دە قاتتى الاڭداتتى. ەلىمىز اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسى بويىنشا 143 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 29-ورىنعا تۇراقتادى.

پاتيروت رەتىندە بۇل كورسەتكىشكە ءۇنسىز قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ەسەپ دەرەكتەرى كورسەتكەندەي، قازاقستانداعى اسا قاۋىپتى ۇساق ديسپەرستى بولشەكتەردىڭ ($PM2.5$) ورتاشا جىلدىق كونتسەنتراتسياسى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بىردەن 55%-عا ءوسىپ، 15,1-دەن 23,4 مكگ/م³-گە جەتىپ جىعىلدى. بۇل — دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ (ددسۇ) قاۋىپسىز شەكتى نورماسىنان 4,7 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز.

بۇل سانسىز پايىز بەن رەيتينگتىڭ ارتىندا قاراپايىم حالىقتىڭ دەنساۋلىعى، سانى كۇنەن-كۇنگە ارتىپ كەلە جاتقان اللەرگيا، دەمىكپە جانە جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى تۇر.

قازاقستانداعى ەڭ لاس 10 ءوڭىر مەن قالا

جالپى رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىش كەيبىر وڭىرلەردەگى شىنايى ەكولوگيالىق اپاتتى جاعدايدى جاسىرىپ تۇرعانىن اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. ساراپتامالىق دەرەكتەر مەن مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا اۋاسى ەڭ لاس قالالاردىڭ وندىعى تومەندەگىدەي:

1. قاراعاندى — كومىر مەن ونەركاسىپتىڭ شوعىرلانعان ورتالىعى. مۇندا $PM2.5$ كونتسەنتراتسياسىنىڭ كورسەتكىشى ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردىڭ بىرىندە قالىپ وتىر (كەي كەزەڭدەردە نورمادان ونداعان ەسە اسىپ تۇسەدى).

2. الماتى — تاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان مەگاپوليس. اۆتوكولىك ءتۇتىنى، كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن تەتس جانە تابيعي جەل اينالىمىن بۇعاتتاعان بەيبەرەكەت بيىك ۇيلەر قالانى تۇراقتى تۇردە سموگ تۇزاعىنا ۇشىراتادى.

3. تەمىرتاۋ — قارا مەتاللۋرگيا الىبىنىڭ تىنىسى. وندىرىستىك شىعارىندىلار قولايسىز مەتەورولوگيالىق جاعدايلارمەن (كمج) قاباتتاسقاندا تۇرعىندارعا تىنىس الۋ مۇلدە قيىندايدى.

4. استانا — قىس مەزگىلىندە كومىر جاعاتىن جەكە سەكتوردىڭ كوبەيۋى جانە اۆتوپاركتىڭ قارقىندى ءوسۋى ەلوردا اۋاسىن ەداۋىر لاستاۋدا.

5. وسكەمەن — تاۋلى قازانشۇڭقىردا ورنالاسقاندىقتان، ءتۇتىن مەن اۋىر مەتالل قالدىقتارى تاراپ كەتپەي، قالا ۇستىندە ۇزاق ساقتالادى.

6. اتىراۋ — مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ وندىرىستىك اسەرى مەن ماڭايداعى تابيعي ورتتەر (قامىس ورتەنى) اتموسفەراعا ايتارلىقتاي سالماق سالادى.

7. اقتوبە — حيميا جانە ونەركاسىپ ورىندارى شوعىرلانعان باتىستاعى ءىرى يندۋستريالىق ءتۇيىن.

8. شىمكەنت — ءوسىپ كەلە جاتقان مەگاپوليس، كولىك كەپتەلىسى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى جيىلەي تۇسكەن شاڭدى داۋىلداردىڭ اسەرىن تارتىپ وتىر.

9. ساتپاەۆ — تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى دامىعان ءوڭىر، اۋا ساپاسىنىڭ تۇراقتى ناشارلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.

10. اباي قالاسى (قاراعاندى ماڭى) — ەسكىرگەن جىلۋ جۇيەلەرى، كومىر شاڭى جانە ءىرى ونەركاسىپكە جاقىن ورنالاسۋى ەكولوگيالىق احۋالدى اۋىرلاتا تۇسكەن ايماق.

ورتالىق ازيا: ورتاق ەكولوگيالىق داعدارىس

بۇل پروبلەما تەك قازاقستاننىڭ عانا ىشكى ماسەلەسى ەمەس، بۇل — بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ورتاق ەكو-قاسىرەتى بولىپ سانالادى. جەرگىلىكتى كليمات پەن گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەر جاعدايدى مۇلدەم ۋشىقتىرىپ تۇر:

تاجىكيستان جاھاندىق انتيرەيتينگتە ءتىپتى 3-ورىنعا تۇراقتادى (PM2.5 كورسەتكىشى 57,3 مكگ/م³). تاۋلى رەلەف پەن حالىقتىڭ كومىر جانە بيوماسسانى جاپپاي جاعۋى اۋانى شەكتەن تىس لاستاۋدا.

وزبەكستان تىزىمدە 10-ورىندا (38,1 مكگ/م³). ماسەلەن، فەرعانا قالاسىندا بۇل كورسەتكىش ددسۇ نورماسىنان 14 ەسەگە جۋىق اسىپ تۇسكەن.

قىرعىزستان 19-ورىندى يەلەندى. بىشكەك قالاسىنىڭ قىسقى ماۋسىمداعى قويۋ ءتۇتىنى مەن كومىرگە تاۋەلدىلىگى وڭىردەگى باستى ەكولوگيالىق دەرتتەردىڭ بىرىنە اينالدى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنشە، وڭىردەگى لاستانۋدىڭ 50-80%-ى انتروپوگەندىك فاكتورلارعا (كولىك، كومىر جاعۋ، ءوندىرىس) تيەسىلى بولسا، قالعان 20-50%-ى قۇرعاقشىلىق پەن توپىراق ەروزياسىنان كوتەرىلەتىن ترانسشەكارالىق شاڭدى داۋىلدارعا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. بۇل داعدارىس ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ءجىو-سىنە جىل سايىن 3-5% كولەمىندە ەكونوميكالىق زيان كەلتىرىپ وتىر (نەگىزىنەن حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن مەديتسينالىق شىعىندار ارقىلى).

نە ىستەۋ كەرەك؟ 

ەكولوگتاردىڭ بۇعان قاتىستى ايتارى: بىزگە شۇعىل تۇردە كەشەندى جۇيەلى رەفورمالار قاجەت:

تەتس پەن جەكە سەكتوردى كومىردەن تولىق ارىلتۋ: قالالاردى گازيفيكاتسيالاۋدى جەدەلدەتىپ، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ.

1.وندىرىستەگى ەكوستاندارتتاردى قاتاڭداتۋ: زاۋىت-كومبيناتتاردى ەڭ ۇزدىك قولجەتىمدى تەحنيكالارعا (ندت) كوشىرىپ، اۆتوماتتى تۇردە ونلاين رەجيمدە جۇمىس ىستەيتىن شىعارىندىلاردى باقىلاۋ جۇيەسىن ورناتۋ.

2.قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ: ەسكى، ساپاسىز وتىنمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە شەكتەۋ قويىپ، ەكو-اۆتوبۋستار مەن ەلەكتر كولىكتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن كۇشەيتۋ.

3.قالالاردىڭ «جاسىل كاركاسىن» ساقتاۋ: تابيعي جەل كوريدورلارىن بۇزاتىن بەيبەرەكەت قۇرىلىسقا موراتوري قوسىپ، جاسىل ايماقتاردى ەسەلەپ كوبەيتۋ.

تازا اۋا — بۇل جاي عانا جانعا جايلىلىق ەمەس، بۇل ۇلتتىڭ گەنوفوندى مەن بولاشاعىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بولىپ تا ەسەپتەلىنەدى. بۇل دابىلعا دەر كەزىندە قۇلاق اسپاساق، زاردابىن بولاشاق ۇرپاق تارتىتىنى انىق تا، باسى اشىق جايت.

Abai.kz