Beysenbi, 8 Qazan 2026
Ádebiyet 321 0 pikir 8 Qazan, 2026 saghat 14:40

Ayttym ghoy senderge!

Suret: 24.kz saytynan alyndy.

Ángime

«Eren enbegi ýshin», «Erekshe batyrlyghy ýshin» - degen siyaqty ordender boluy mýmkin. Ol ataqqa kimder layyqty?

Satushy dýkende túryp, kórshi ýiding órtke oranghanyn kóredi. Saudasyn tastap, ottyng ishine kirip, eki balany aman-esen alyp shyghady. Kelesi kýni barlyghy sol turaly shulap, satushy orden, medali, marapatqa ie bolady. Tipti, bir bay oghan kólik nemese pәter syilauy mýmkin.

Onyng qasynda, órt sóndirushi bir aptada ondaghan adamdy qútqarady. Biraq bәri tynysh. Ordeni de joq, medali de joq. Adam ómirin qútqaru, bar bolghany, onyng júmysy, kýndelikti atqaratyn qyzmeti.

Sol sekildi, bir orynda tabjylmay túryp, 10-16 saghattap jýrekke ota jasaytyn dәrigerlerdiki erlik emes pe? Olar qansha qyrshyndy saqtap qalyp jatyr?

Soghysta ólim men ómirding arasynda jýretin sarbazdar she? Olardyng әrbir basqan qadamyn erlik dep esepteuge bolady emes pe?

Ekinshi jaghynan, soghystaghy batyrlyq – qisyngha kelmeytin úghym.

Beybit kýni bir adam basqa elge baryp, kisi óltirse, ol jazalanyp, ómir baqy týrmege qamaluy yqtimal. Al soghysta eki tarap birin-biri qyrady. Qansha qarsylastyng janyn qidy – sonsha medali.

Sonda «Eren enbek», «Erekshe batyrlyq»-tyng sipaty qanday? Abstraksiya.

Adamnyng qiyalynda ghana bar dýniye.

Osynday abstraksiya ishinde ómir sýrip jýrgen jandardyng biri – kenshiler.

Ángimening basty keyipkerleri solar bolmaq, biraq astary basqa jaqta.

«Ayttym ghoy senderge!»

Tolyqtay oidan shygharylghan oqigha jәne keyipkerler. Shanayy ómirmen janasqany – kezdeysoqtyq.

Kýzding basy. Týndi qonyr salqyn әldiyletetin kez. Tang atpay dalagha shyghyp qalsan, suyq aua ókpene kirip, boydy birden sergitip alady.

Myghym agha tanghy tórt jarymda dalada serigu ýshin túrghan joq. Ol ayaldamada júmysyna alyp keter avtobusty kýtip túr. Qoltyghynyng astynda kitaby, eki qoly qaltasynda. Ayaz bastalmasa da, qol tonatynday salqyn.

Bir tiri jan joq. Kóshening kókjiyeginen avtobus shamynyng jaryghy kórindi. Agha aqyryn joldyng jiyegine qaray jaqyndap, múhittaghy jalghyz keme sekildi kele jatqan, kólikting jaqyndaghanyn kýtip túr.

Avtobusda qanshama jyldar ishinde әrkimning ózining orny payda bolghan. Myghym aghanyng orny songhy qatardan tórt oryndyq algha jәne sol jaq terezening túsy. Sol ornyna jayghasyp, әdet bir: әueli telefonyn alyp, týnde bolghan janalyqtardy bir kóz jýgirtip ótedi. Arasynda qyzyghy bolsa, oqyp alady. Sodan keyin ózining uchastkisindegi әriptesteri janyna kelip otyrmayynsha, kitabyn oqidy.

Býgin de sol әdetinen janylmay, telefonyn qolyna alyp, múrnynyng astynan maqalanyng atauyn «Astronomiya әlemining songhy janalyqtary» dep oqy bastaghana sәtte, Myghym aghanyng júbayy qonyrau shaldy. Telefonyn kótergende, arghy jaghynan jasy alpystan asqan apanyng dauysy:

– Myghymjan, avtobusqa otyrdyng ba? Myghymjan, kelgende ne pisireyin: kýrish basayyn, әlde sorpa qaynatayyn ba?

– Tuuuu! Osy sender nemene, ainaldyrghan bir tamaqty sheshe almay otyrasyndar da qoyasyndar. Ne pisiresin, sony jeymiz ghoy. Menen nesine súray beresinder? – dep, narazylyghyn endi jaudyra bastaghanda, arghy jaqta telefondy kishi nemeresi júlyp alyp.

– Ata, Ata! Keshke kelegende maghan balmúzdaq sosyn shekalad әkelshi! Nemeresining dauysyn estip, birdep jibigen Myghym agha:

– Qúlynshaghym, nege oyanyp alghansyn? Jaqsy, qúlynshaghym. Saghan eki balmúzdaq, eki shokolad alyp kelemin. Taghy ne alyp keleyin?

– Boldy, ata! Ata, sosyn tez kelshi. Ekeumiz oinaymyz. Sen at bolasyn.

– Jaqsy. Jaqsy. Tez kelemin. Úiyqta. Telefondy әjene bere ghoy. Telefondy әjesi alghanda:

– Áy, balany nege tang atpay oyatyp alghansyndar?

– Myghymjan, biz ony nege oyatamyz? Ózi sening ketip bara jatqan dybysynnan oyanyp aldy. Qazir jatqyzamyz qaytadan. Aytpadyng ghoy, keshki asqa saghan ne pisireyik?

– Ne pisirsender de, ózdering bilindershi? Úsaq-týiekpen qonyrau shalyp mazany ala beru degen ne әdet osy senderdiki? – dep, telefonynyng qyzyl batyrmasyn basa saldy.

Janalyqtar oqityn qosymshasyn ashyp, songhy toqtaghan maqalasyn qarayyn dese, ol ketip qalyp, ornyna basqalary shyghypty. Ishinen «Osylar da bir! Kerek emes sәtte qonyrau shalyp. Qyzyq maqala edi janaghy» dep, kitabyn oqugha kiristi.

Kitabyn oqyp otyrghanda, avtobus qalany aralap aqyryndap ishin kenshilermen toltyra bastady. Songhy ayaldamadan Myghym aghanyng telimindegi ýsh adam otyryp, manyndaghy bos oryndyqtargha jayghasty. Songhy ayaldamadan keyin, avtobus qaladan shyghyp, kókjiyegi kórinbeytin dalamen 10-15 minuttay jýrip, shahtanyng aimaghyna kelip toqtaydy. Jol qysqarsyn dep әngime bastalady.

– Myghym agha, osy siz nemenesine birnәrselerdi oqisyz da otyrasyz? – dep, qasynda otyrghan Áuesbek atty jas jigit súraghyn qoydy.

Oghan Aqylbay aldynghy qatardan artqa búrylyp:

– Sening sharuang qansha?! Sen siyaqty stavka tigip, әrkimnen aqsha súrap jýrgennen jaqsy. Aytpaqshy, aldynda menen alghan aqshany qashan qaytarasyn?

– Qaytaramyn ghoy! Ne boldy sonshama? Osy demalysta stavkam shyqsyn, prosentimen qaytaramyn.

– Sen prosentin qoya túr. Aldymen alghan aqshandy qaytaryp al.

Búl sózdi Áuesbek estimegendey, Myghym aghagha qaytadan búrylyp:

– Osy siz bylay oqy bergennen mýiiz shyghady ma? Ne payda ol, bayaghyda jazyp ketken, aljyghan shaldardyng sózin oqyp. Aldynda bir qarap qalsam, «astronomiya» dey ma, bir bәlelerdi oqyp otyrsyz. Teles, bliznesy, oven degenderge qalay senesiz?

Aqylbay kýlip:

– O, Topas! Ol Astronomiya emes, sening aityp otyrghanyng astrologiya. Astronomiya – ol planetalar turaly, jalpy gharyshtaghy neshetýrli obektilerdi zertteytin ghalym. Sen ózi mektepte oqyghansyng ba? On bir jyl boyy auyryp, sabaqqa mýldem barmaghan siyaqtysyng ghoy.

Beti de qyzarmaghan Áuesbek:

– Astronomiya, astrologiya, astrogogiya – bәri bir emes pe! Jaraydy, janaghy astronomiya ma, ne dediniz? Sony oqydynyz. Júldyzdar turaly, planetalar turaly bildiniz. Odan ne shyghady? Oibay, planetalar osylay eken dep, adamdar ar-úyatpen ómir sýrip ketedi me? Myna әlemde aqshang bolmasa, onyng bәri besh tiyn. Bes emes, besh tiyn. Auzy qisyq bolsa da, baydyng balasy sóilesin deydi. Siz mynanyng bәrin bilgenmen, sizge eshkim sóiletpeydi. Aqsha kimde, mikropon sol adamda.

Aqylbay Myghym aghagha qarap:

– Agha, búl nigilistke nazar audarmanyz. Ayta beredi búndaylar. Áuesbek yzagha erik berip:

– Jaqsy! Sender aqyldy ekensinder! Bәrin biledi ekensinder! Astrogogiyany da, himiya, fizika, bilogiya, dene tәrbiyesi – bәrin biledi ekensinder! Onda nege shahtada qatardaghy júmysker bolyp jýrsinder?

Myghym agha is nasyrgha shappasyn dep:

– Ói! Áues. Renjip qaldyng ba? Oghan Aqylbay qosylyp:

– Boldy. Boldy. Ashuynyzdy basynyz. Sizdiki de dúrys shyghar. Sózinizding jany bar siyaqty, - dep, jartylay әzilmen Áuesbekting janyna tynyshtyq úyalatqanday boldy.

Áuesbekti búl jibitpey qoymady:

– Kim ashulanghan? Men be? – әli de bolsa, ashugha basqanyn moyyndamay túr, - Janaghy «niygerist» deding be? Jaman sóz emes pe ózi?

Jan-jaghyndaghy adam ataulynyng bәri kýlip jiberdi. Myghym agha:

– Nigilist degeni – barlyq zatty joqqa shygharatyn adam. Janaghy bilimning kerek ekendigin joqqa shygharyp otyrsyng ghoy. Sol siyaqty. Bilimdi joqqa shygharyp jýrgen ekensin. Qúdaygha shýkir, júmysty joqqa shygharmay, әiteuir bizben birge jýrsin.

Áuesbek, bir jaghynan, nigilistting jaman sóz emes ekendigine quanyp, ekinshi jaghynan, ózine resmy ataq alghanday sezimde bolyp, ensesi kóterilip:

– Agha, meni júmysta óz erkimmen jýr deysiz be? Ýide әkem miydi shiritip otyrghan joq pa. Oqyttyq, toqyttyq, kiyimindi kiyindirdik dep. Men osy jerde tuyludy tandaghanday. Osynday jýretinimdi bilsem, tuylmaya qoydy tandaushy edim.

– Jә-jә! Búlay qatty ketpe, - Myghym agha Áuesbekke moynyn ghana emes, denesin de búryp, - Tuylyp, tiri jýrgenine shýkir deu kerek. Ayaq-qolyng sau, ata-anang aman, júmysyng bar, aqshang kelip jatyr. Endi anau stavkalaryndy tastap, ýilenip alsan. Osy stavkanyng ornyna taksy bolyp pa, basqasha aqsha tauyp kórmeysing be? Aylyghyng da jaqsy, stavkany qaytesin?

– Agha, men óitip, taksy bolyp, bireuding qyzmetinde jýrgenshe, bir baydyng ýiin tonaghanym artyq. Aylyqty jaqsy aqsha dep otyrsyz ba? Men bir stavkadan senderding 6-7 ailyqtaryndy shygharyp alatyn kýnim bolady. Mine, naghyz iri aqsha!

Osy uaqytqa sheyin Aqylbaydyng qasynda otyryp, әngimeni mysqyldap tyndap otyrghan Saranjan:

– Dúrys aitady. Jýrgen song qadamdy alshang basyp jýru kerek, - dep, Áuesbekke jaghympazdanghanday boldy.

Olay istegen sebebi, oghan da osynday kóz-qaras jaqyn edi. Onyng ýstine, Áuesbekting әke-sheshesi qaladaghy auqatty adamdardyng biri bolghandyqtan, búnday dostyq bolashaqta paydasyn alyp kelui mýmkin.

Saranjan turaly aitatyn bolsaq, júmyrtqadan jýn qyrqyp, paydanyng ortasynda jýretin adam. Kerek emes kezde balyqtan da mylqau bola alady. Qansha iyseng de, mayysyp, synbaytyny bar. Eng basty daryny – paydasy tiyetin kisige jaghymdy sóz aityp qalu. «Qúlaqtan kirip, boydy alar» adam desek, qatelespeymiz. Ózinen basqasynyng barlyghyn aqymaq, nadan dep ishtey oilap qoyatyny da bar. Ómirlik qúndylyqtaryna toqtalsaq, «Júrt qatarly ómir sýru. Shama kelse, bireuden asyp týsu. Asyp týse almasan, ózinnen myqtylarmen jaulaspau. Basyndy artyq qatyrmau».

Ony sipattaytyn taghy da bir oqigha jana jylda bolghan. Júmysta auysym 31 jeltoqsangha týsip qaldy. Jana jyldy shahtada qarsy alatyn bolghandyqtan, әriptester bolyp aqsha jinap, dastarhan jaydy. Týnde otyrys boldy, saghat 01.00 shamasynda ýstel basynan túryp, barlyghy qaytadan júmysyna kiristi. Qalghan tamaq kelesi auysymnyng jigitterine qala bersin dep, dastarhan ýstin shýberekpen jaba saldy.

Saranjan bolsa, bir-eki saghattan keyin ýstel basyna tyghylyp baryp, toyyp túrsa da, qalghan tamaqtyng bәrin ózi jalghyz jep qoyghan. Ne ýshin olay istegenin ózi de týsindire almaytyn bolsa kerek. Qulyghy ózining basynan artylatyn, esesine zardap keltirmey jýretin adam.

Osy sәtting ózinde de, әngimeni qúityrqylyqpen tyndap otyryp, kerek kezinde kirisip ketti.

– Sizder Áuesbekkke jabylyp kettinizder. Búnyng aitqan sózining jany bar. Sizderding «Meniki ghana dúrys» dep, darday Áuesbek sekildi, miy ózinen artylatyn jigitke aqyl ýiretkenderiniz jaramas. Ne istese de ózi biledi. Eng bastysy eshkimge ziyanyn tiygizip jatqan joq. Ne sharualarynyz bar, - Áuesbek shayqasy joq soghysta odaqtas tapqanday, mәz bolyp tyndap otyr. Saranjan ishki tós qaltasyna kórsetip, - Áuesbek, qazir shahtagha týskennen keyin kóremiz be? – dep kózin qysyp qoydy.

Myghym agha serpilispen:

– Jigitter, ondaylaryndy qoyyndar. Ózi onsyz da kýnde tәuekelge bas tigip, shahtagha týsemiz. Ondaghylarynmen bireudi jazym qylyp alsandar. Osy jyldar boyy qanshama jigitterden aiyrylyp qaldyq.

Saranjan jym boldy. Áuesbek bolsa:

– Agha, ol jigitterding ketkeni myna zat ýshin emes qoy. Ajaldary sol jerde kýtip túrghan shyghar. Qanshama jyldar boyy eshnәrse bolmady ghoy. Jýrmiz ghoy mine.

Myghym agha:

– Qanshama jyldar boyy jýrdinder, biraq dәl býgin osy ýshin bireu jazym bolyp ketse, ne isteysinder?

Áuesbek:

– Agha, sizding zeynetke shyghuynyzgha eki ay ma, ýsh ay ma, qansha uaqyt qaldy? Árnәrsege aralasa bermey, tynysh qana jýrinizsey. Abyroymen zeynetinizge shygharyp salamyz.

Ángimening úshy qazir maghan da tiyip keter dep seskengen Saranjan, dialogty basqa jaqqa búrdy:

– Uchastkige jana kýrekter keldi deydi ghoy. Sony bir-birden alyp shyqpadyq pa?

Aqylbay basyn shayqap:

– Ol kýrekterdi qaytein degen edin. Kerek bolsa bazardan baryp satyp alsay.

Ári ketse eki myng aqshang keter. Kerek deseng erteng menimen bar, ózim alyp bereyin.

Saranjan jymiyp:

– Tegin túrghan zatty, satyp alyp qaytesin? Qúdaydyng ózi «Alyp ket» dep, mýmkindik berip túr ghoy.

Aqylbay daudyng payda әkelmeytinin týsinip:

– Qúdaydyng ózi solay dep túrsa, onda mening qúday әmirine qarsy shyghatyn әdetim joq eken, - dep, әngimeni jaba saldy.

Ángimening toqtaghan sәti sol edi, jol ortasynda avtobus toqtap, ishine eki orta jastaghy er kisiler kirdi. Avtobusta jaryq syghyrayyp janyp túrghandyqtan, arttaghy kisiler kimder kirgenin birden týsine almady. Janaghy kisiler artqy qatarlargha jaqynday bergende, Áuesbek:

– Áy! Myna aqsausaqtar bizding sasyq avtobusta ne istep jýr? Ne joghalttyndar?

Saranjan da osynday pikirli otyrghanymen, ólse de oiyndaghyn syrtqa shygharmaytyn edi. Tipti, Áuesbekting osynday ottyng ishine týskenine quanyp ta otyrghanday. Al Áuesbekke bәribir.

Avtobusqa kirgen injeneriya bóliminde, kensede otyratyn eki jigit edi.

Birining esimi Tәkap, ekinshisi – Múrat.

Tar avtobustyng ishinde Tәkap taltan-taltang etip jýrip, Áuesbekke qarap:

– Sen siyaqty jarymestirdi qadaghalaugha keldim. Jolda kóligimiz búzylyp qalmaghanda, senimen otyrmaushy edim.

Tәkap uniyversiytetti qyzyl diplommen tәmamdaghan. Bilimge qúshtarlyqtan emes, maqtanu ýshin, bireuding betine basu ýshin, qyzylgha bitirgen. Sabaqtan top bolyp qashsa, Tәkap qana kabiynetting aldynda túratyn. Toptaghy balalardyng búzyqtyghyn professorlargha aityp, ústazdardyng az kemshiligin dekanatqa jetkizip otyratyn.

Jýrgen jerining bәri úrys-keris, janjal. Bir de bir adammen til tabysa almaydy. Adamgershiligi bar adam emes, mashinadaghy bir bólshek sekildi. Funksiya. Ústanymy «Barlyq jerde tәrtip boluy tiyis».

Uniyversiytetten keyin shaghymdanatyn barlyq jerge baryp shaghymdanyp, ózine osy bir lauazymdy oryndy alyp aldy. Esep-qisabyn shygharyp, júmyskerlerge tas qúlamaytynday beldikterdi ornatu, tasty bekitu – Tәkaptyng júmysy.

Jer astyndaghy júmyskerderding ómirin oilaghandyqtan emes, ózining atyna kir kelmesin dep, jazadan qoryqqandyqtan, barlyq sharalardy talap boyynsha jasatqyzady. Ojdanynyng emes, qorqynyshynyng qúly. Sonyng arqasynda, dәl osy bir shahta neshe jyldar boyy eng qauipsiz atalyp kele jatyr. Búndaydyng da, ózi qalamasa da, paydasy tiyedi eken.

Myna kisilermen tóbeles bastalyp ketui mýmkin ekendiginen habardar Myghym agha:

– Jigitter, kóliktering búzylyp qalghany ókinishti eken. Túryp túrmaysyndar ghoy. Artqy jaqta bos oryndar bar.

Taltandap, jolda otyrghan adamdardy qaghyp bara jatqan Tәkap:

– Onsyz da túryp barmaymyz. Kerek dese, mynany túrghyzyp jiberip, ornyna otyryp baramyz, - dep, Áuesbekke kórsetti.

Oghan ashulanghan Áuesbek, atyp túryp, Tәkapting bútyn bút qylayyn degen edi, qasyndaghylary ústap qaldy.

– Sen osynday sasyq onbaghan boludan sharshamaysyng ba? Bir dosyn, bir janashyryng joq qoy. Barlyghymen qyrqysasyng da jýresin. Agha, ini, tuys, qaryndas, ata-anana sheyin – barlyghymen janjaldasyp. Kishkene oilanbaysyng ba? Barlyghymen qyrqysasyng da, meniki ghana jaqsy, meniki ghana dúrys, qalghanynyng bәri ne sonda? Barlyghy jaman bolyp, sening ghana jaqsy boluyng mýmkin emes qoy! Kishkene oilansanshy. Es jiyp. Isteytin barlyq tirligin... Múrnyndy bet qylar edim, jigitter ústap túr әtten. Ol azday, basqalardyng artynan sóz aitasyn. Basqalardy jamandaysyn. «Ózining kózindegi bóreneni bayqamaydy, kisining kózindegi qyldy kóredi» dep myna naghyz sen turaly aitylghan sóz. Álde, sen minsiz perishtesing be? Perishte bolsan, qane? Men kóp zatty bilmeytin shygharmyn, maghan «jarymes» dep otyrsyn. Myna jerde naghyz nadannyng ózi sensin, - avtobustyng aldynghy qataryndaghy adamdar bastaryn artqa búryp alghan, - Otbasynnyng týri anau, ne ózinning qúrghan otbasyng joq, ne saghan bolysatyn bir adamyng da joq. Ólip qalsan, jerleytin kisi tabylady ma seni?

Tәkap ornyna jayghasyp:

– Bir zatty qayta qayta aita beresing be? Fantaziya bar ózi sende? Kishkene sózderin auystyryp aitsay, tym bolmasa.

Áuesbek odan beter ashugha berilip:

– Mynany atyp tastaytyn eken!

Tәkap qúlaqqabyn alyp, qúlaghyna salyp, songhy aitqan sózi:

– Ketshi, ey! – boldy.

Áuesbek birnәrselerdi aiqaylap aityp jatty, biraq ol kezde Tәkapting qúlaghyna qúlaqqabynan әsem әuen ghana kirip jatty.

Shamaly uaqyttan keyin, Áues te tynyshtaldy. Joldyng qalghan bóligin barlyghy typ-tynysh, Myghym agha kitabin oqyp ótkizdi.

Áuesbekting de, Tәkapting da kózderinde bir emes, birneshe bóreneden túr. Adamnyng tabighaty sonday: ózining oghashtyghyn, minin moyyndaghansha, bireudi kinәli qyla salghan jenil.

Ózinning kemshiligindi ózine-ózing moyyndatu, ishine atom bombasyn salyp, attyryp jiberumen ten. Onday qúrbandyqqa kópshiligi bara almaydy. Nadandyqtyng jemi bolyp otyrghandargha, onday oy mýldem kirip shyqpaydy. Ishtey aitatyndary «Tek qana men jaqsymyn, meniki dúrys, qalghanynyng bәri maghan ziyankester». Osynday qiyaldyng ishindegi ómir.

Sonymen ghana toqtap qalsa jaqsy ghoy, basqalardan ózine adaldyqty, ózine degen kirshiksiz qyzmetti talap etedi. Kishkene jany ashityn adamnyng moynyna otyryp alyp, kilt etse, aila-amal, manipulyasiyagha basyp, jaghdayynyng mýshkildigin aityp, eshkim jolamaytyndyghyna shaghymdanyp, ózining paydasyna kerektini istetip alady. Búnyng bәrine kim kinәli? Adamnyng ózi kinәli – basqa eshkim emes.

Sózben de, kýshpen de, aqylmen de, ailamen de oiyn ózgerte almaysyn. Ózining qiyal zyndanynyng eng tereng nýktesine әbden batyp, ishinen jeti qúlyppen bekitip alghan. Syrttan kelip, kómektesemin degen adamdy ózining zyndanyna kirgizip alygha dayyn túr. Ómirining songhy kýnine sheyin, baqytsyz kýide, úrys-keris, janjalmen ótkizedi. Jaqsy ataulynyng bәrinen jiyirkenip, ózi ispettestermen otyryp, jan-jaghyn jamandaghannan quat alatynday. Órisi ulanghany sonshalyq, istegen eshqanday isi algha baspay, tek qana jamandyq shaqyryp otyratyn siyaqty.

«Qúday saqtasyn», adamzat balasyna sana-sezim, aqyl-oy, parasattylyq bersin degen dúgha aitqannan basqa amal joq.

Avtobus shahtanyng aumaghyna kelip toqtady. Bolghan janjaldan keyin bәri óz betimen. Eshkimning eshkimmen sóilesuge zauqy joq. Jeti qat jerding astyna kirmesten búryp, bir qyr bar. Sol qyrgha shyghyp, әli úiqyda jatqan qalagha bir qarap alyp, jigitter ózderining auysymyn bastaugha attanady.

Júmys ekpisi qarqyn ala bastaghandyqtan, jer astynda kele jatyp, bir-birinen kiltti súrasa da, saymannyng jatqan jerin súrasa da, az-azdan әngimening úshqyny shyghyp kele jatyr. Birneshe uaqyttan keyin shahtanyng ishine janghyryq bolyp estiletindey, kýlkining dauysy shyghyp, bәri qalpyna kelgendey.

Jýrekte esh alan, uayym joq kele jatqanda, kenetten tars-dýrs, apyr-topyr, shahtanyng ishi qap-qaranghy bolyp, shang basty. Tehnikasy damyl tappay, u-shu bolyp jatatyn jer astynda ýreyli tynyshtyq ornady.

Áuesbek kózin ashsa, tas qaranghy, ózining qolyn kóre almay túr:

– Ey! Bireu bar ma? Qaydasyndar? Aqyl! Myghym agha! Saranjan! – dep aiqaylap, tipti Tәkapti da aitty.

Shamaly minuttan keyin qalta shamynyng jaryghy kórindi. Áuesbek aqyryndap, dymqym shahtanyng qabyrghasyn jaghalay, jaryqqa qaray ketti. Jaqyndasa, ynyrsyp jatqan Aqylbay eken. Ayaghyn tas basyp qalghan.

– Qazir... Qazir... Shyda, Aqyl. Bizdi alyp shyghady,- sasqalaqtap, jan-jaghynjaghy tastardy kóterip, ne istep jatqanyn Áuesbek ózi týsinbey jatyr.

– Belbeu..., - Aqylbay aqyryn ernin jybyrlatyp aitty.

– Au. Ne deysin?

Áreng demin alyp, Aqylbay:

– Belbeudi al da, ayaq jaghymdy orap tasta. Qan kóp ketip qalady.

Osy kýnge sheyin esh alansyz, búnday jaghdaydy tipti elestetip te kórmegen Áuesbek:

– Qazir... Qazir... Aqyl. Belbeudi qaydan tabamyn... Belbeu... Belbeu..., - dep, tastap basqa eshnәrse joq shahtanyng ishinde belbeu payda bolyp ketetindey әri-beri qolyn jybyrlatyp otyr. Ózining belbeui bar ekendigi esine týsip, tez ara sheship alyp, Aqyldyng belinen tómendeu, ayaghy kórinetin jerin orap qoydy.

Endi-endi es kire bastaghan Aqylbay:

– Rahmet saghan Áuesbek. Myna jerde ólgim kelmeydi. Ýide qyzym men úlym kýtip otyr. Solardyng bolashaghy ýshin, basty tәuekelge tigip, jer astyna týsip jýrmin. Osylay ólip ketsem, olargha kim bas-kóz bolady? Bizdi alyp shyghady ma? Tas qaranghy. Ne bolghanyn da bilmeymiz.

Áuesbek te oiyn jinap, «ayaq-qolym sau. Aqylbaydyng qasynda baybalam sala bergenim jaramas. Aqylbaydy alyp shyghu kerekpin. Qane, esindi ji» dep, ishtey ózin qayrap alyp:

– Qazir, Aqylbay, sen kýshindi tekke sarp qylma. Osylay jata túr. Men sening qalta jaryghyndy alyp, tiri qalghandary bar ma izdep keleyin, - qolyn tastyng astyna salyp, ayaghyn kóreyin dese, ayaghy tolyqtay ezilip ketken, - qan ketip jatqan joq siyaqty. Bylay isteyik: men qalta jaryghyn alyp adamdardy izdeymin. Eshkimdi tappasam sen aiqayla, sening dauysyna qaytadan kelemin.

– Jaqsy. Bar. Kómek alyp kel.

Mal baghyp jýrip, qamshyny sermegendey, Áuesbek jaryqty әri-beri baghyttap, jýrip kele jatyr. Shannan jaryq alysqa týspey túr. Kele jatyp júmsaq birnәrsege tap boldy. Jatqan Saranjan eken. Betinen úrghylap, esin jighyzyp, ekeulep izdeuge ketti. Eshkimdi tappay, qaytadan Aqylbay jaqqa qaray bettedi. Áuesbek aiqaylaghan edi, Aqylbay da olargha aiqaylap, baghyt berdi.

Endi bireu emes, ýsheu bolyp otyr.

– Jigitter, mening basym ainalyp bara jatqan siyaqty, - Aqylbay kýshi tausylyp sóilep jatyr, - Bitken siyaqtymyn. Shyghyp jatsandar, mening úlym men qyzyma bas-kóz bolyndarshy. Amanatym sol bolsyn senderge. Renjitip alghan jerlerim bolsa keshirinder. Pendemiz ghoy bәrimiz, - dep, ekeuine qarap bir kýlip aldy, - balalaryma qarandar, jigitter. Kómek berip túryndar.

– Balalaryna ózing kómek beresin, - dep, Áuesbek sharp jauap berdi. Alystan taghy bir aiqay estildi.

Áuesbek selk ete qalyp:

– Qaysyng búl? Qaydasyn?

– Kómektes. Kel tez, kómektes.

– Qazir, - dep, Áuesbek, dybysqa qaray jýgirdi.

Jerde Tәkapting jatqanyn kórdi. Ayaq qolyn tekserip, iyghyna asyp alyp, otyrghan jigitterge qaray barsa, Saranjan jylap otyr. Múqiyat qarasa, Aqylbay ólip ketipti.

– Ereje boyynsha kezekshige apat jayynda dabyl týsedi. Sodan keyin kezekshi qútqaru qyzmetin shaqyrugha mindetti. Qútqaru qyzmeti tiri adamdardy izdep bastaydy. Biraq oghan sheyin myna shahtada aua bitip qaluy mýmkin. Túnshyghyp ólemiz. Ottegi balondaryn izdeu kerek, - dep, Tәkap núsqaylyqty jatqa aityp bolghanday, qalghan ekeuine basyn kóterip qarady.

Áuesbek pen Saranjan kóz jastaryn sýrtip, balondardy izdeuge kirisip ketti. Jolay bes-alty qalta shamyn tauyp aldy. Eki ottegi balony tabyldy. Bireui tesilip qalypty. Qolynda barmen bazar bolyp, qaytadan Tәkapqa qaray bettedi. Shahta ishindegi shang da basyldy. Kishkene tynys alu jenildedi. Tәkap esin tolyq jinap, ayaq-qolyn ózi sipalap, mýshelerin týgendey otyr eken.

– Bary osy. Bir balon ghana. Ýsheumiz birnәrse qylyp, qútqaru kelgenshe amaldarmyz, - dep, Áuesbek tastyng ýstine otyra ketti.

Arada birneshe saghat ótti. Qalypqa ainalyp ketken tynyshtyq.

Tynyshtyqty jaryp, janghyryq bolyp bireuding aiqayy estildi. Ýsheui quanyp ketip:

– Biz osyndamyz! Kelinder! Qútqaryndar! Osynda otyrmyz! - dep, jan-jaghyna qoldaryn sermep, jaryqpen belgi berip, kómekke shaqyra bastady. Jýrekterinde qútqaru qyzmeti kelip qalghan eken degen ýmit.

– Áy! Búl men, Myghym. Myna jaqta jatyrmyn, kelip kómektesinder. Áuesbek pen Saranjan tas qaranghynyng ishine kirip ketti.

Arttarynan qalghan Tәkap:

– Tezirek kelinder, - deydi.

Birneshe minattan keyin ekeui Myghym aghany sýiretip Tәkapting qasyna keldi. Sol bayaghy tynyshtyqtyng ishinde endi taghy da tórteu bolyp otyr.

– Áy, injener symaq! Jer silkinse de qúlamaydy degen shahtang qayda? – dep, Áuesbek Tәkapqa tiyse bastady.

– Jer silkinbek týgil... Búl mýldem qúlamauy kerek edi. Ózim esebin 10 ret tekserip shygharghanmyn. Kompiutermen balamalap ta kórdim. Olay eshkim istemeydi. Men ghana isteymin, óitkeni júmysty retimen isteytin men ghana barlyq shahtada. Mening ne jazyghym bar? Júmysymdy adalynan istegennen basqa? – Tәkap aldyn ala basshylyqtyng aldynda aqtalyp túrghanday.

Myghym agha aqyryndap qabyrghagha sýienip:

– Jigitter, qoyyndar. Ony talqylap, úryssyp túratyn kez emes. Aman qaludyng әreketin isteu kerek.

Saranjan kómekten kýderin ýzgendey:

– Agha, qaydaghy aman qaludyng әreketi. Bizding ýstimizde segiz jýz, ol bolmasa myng eki jýz metr tas men tau jatyr! Qaydaghy aman qylu. Qútqaru qyzmeti kelgenshe myna jerde aua bitip, osylay otyryp, qyrylyp qalamyz.

Ary qaray eshkim eshnәrse aitpady. Otyryp, әlsiregennen, tórteui de úiyqtap qalypty.

Alghashqy bolyp Tәkap kózin ashyp, qalghandaryn oyatty. Qalay úiyqtap qalghandaryn ózderi bilmeydi. Myghym agha saghatyna qarasa, arada on segiz saghat ótip ketipti.

– Biz on saghatqa úiyqtap ketippiz, - dep, saghatynyng jaryghyn óshirdi.

– Injener symaq. Aqylgói. Neshe saghattan keyin qútqaru qyzmeti keletin edi? – Áuesbek bayaghy әdetimen.

– Negizi on eki saghatta bir belgileri boluy tiyis. Tym bolmaghanda bir tehnikanyng dybysy shyghuy tiyis edi.

Saranjan ýreylene:

– «On segiz saghat ótip ketti» dep túr ghoy, búl qalay bolghany? Tәkap ashugha basyp:

– Bilmeymin! Bilmeymin! Men qúday emespin. Sendermen osylay otyrghym kelgen dep oilaysyndar ma? Men mýldem býgin búl jaqqa týspeu kerek edim. Qarghys atqyr bólimshe bastyghy meni jibergen joq pa? Tekserip kelsin dep. E, qúday, ne jamandyq istep qoydym!

Negizinde Tәkapti shahtagha bólimshe bastyghy konstruksiya beriktigin tekseru ýshin emes, jay kensede ózderining qúlaghy tynysh bolu ýshin jibergen edi.

Arada taghy da birneshe saghat ótti.

– Baybalam sala bermey, amal jasayyq, - Myghym agha jan-jaghyn qaraylay bastady, - tórteumiz tórt jaqqa bólinip shahtanyng jaghdayy ne bolghanyn barlap keleyik. Qalta jaryghy artyghymen bar. Sen myna jaqqa, sen myna jaqqa, sen myna jaqqa, al men myna jaqqa barayyq, - dep, tót adamdy tórt jaqqa bólip tastady.

Oghan Tәkap júlqyna:

– A! Joq! Joq! Men osy jerde otyra túramyn, sosyn ýsheuing men jaqty baryp tekserip kelersinder.

Áuesbek aitqan sózding astaryn týsinbey:

– Nege sen barmaydy ekensin? Bar! Túr! – dep, Tәkapty ornynan júlqylap túrghyza bastady.

Tәkap Áuesbekting qolynan sytylyp shyghyp:

– Ótkeni men injenermin! Sen siyaqtylar kóshede myndap jýr. Sen ólip qalsan, ornyna basqa bireudi taba salady. Men bolmasam myna shahtang qarang qalady. Men bolmasam, mening esepterim bolmasa, osy kýnge sheyin jýzdep qyrylushy edinder. Sen siyaqty kýrek ústap, bes-alty tas qoparu eshkimning qolynan kelmeydi deysing be? Maghan óluge bolmaydy, - dep, balasha shyr etti.

Áuesbek ashugha odan beter bulyghyp:

– Ói, osy túrghan jerinnen basyndy taspen bir jarayyn ba? Tóbeden týsti dep aita salamyz, - dep, ýlken tasqa úmtylghan bette, ony Myghym agha men Saranjan ústap qaldy.

– Jә, ózimiz tekserip keleyik, - dep, Myghym agha ekeuin kósh bastap ketti.

Ýsheui kele jatyp, qanday uchaskide, shahtanyng qanday bóliginde túrghandaryn, shahtanyng basqa aman qalghan bólimderin anyqtap, Tәkapqa qayta oraldy.

Myghym agha sóz bastady:

– Bizding múnda jýrgenimizge jiyrma tórt saghattan asyp ketti. Eshkim bizdi qútqarugha kelmeytin siyaqty. Kelse bir belgisi bolar edi. Ózimiz amaldayyq, - dep, әngimeni jalghastyrmaq edi, Saranjan taghy da baybalam salyp.

– Aljyghan shal! Amalyng tausylmaydy eken. Qalay amaldaysyn? Siqyrshysyng ba? Tóbemizdegi bir kilometr topyraqty joq qylyp jiberetin qasiyeting bar ma?

Áuesbek Saranjannyng keudesin basyp:

– Sonyna sheyin tyndayyq. Kópti kórgen kisi ghoy. Myghym agha bayandauyn jalghastyrdy:

– Aua әli bitken joq. Negizinde bayaghyda bitip qaluy kerek edi, - bәri basyn iyzedi, - demek shahtagha bir jerden aua kelip túr. Kikshene ghana tesikten emes, myna kólemdi toltyratynday bolyp túr.

Osydan, otyz-qyryq jyl búryn qala qaraqshylary osy shahtalarda altyn bar eken dep oilap, shahtagha týsetin ózderining zansyz tesikterin jasaghan bolatyn. Olarmen biylik biraz kýresti. Osy shahtanyng ishinde polisiya jýrip quatyn. Ol zaman ótti de ketti, biraq janaghy tesikter qalyp qoyghan bolsa kerek. Qazirgi bizding maqsat sol tesikti tauyp, ózimiz syrtqa shyghu. Men biletin songhy tesik osy jerden elu metr jerde edi. Bizderge ony jauyp tastasyn degen. Auysymnyng sony, ýige asyqqannan, biz ony shala-púla bitep ketkenbiz. Sol tesikti tapsaq, jogharygha liftimiz.

Tórteui belgilengen jerge baryp, aqyryndap tasty qopara bastady. Myghym aghanyn aitqany aiday keldi. Saranjan bir tasty úryp qalghan edi, artynda qalghan tastar opyrylyp týsip ketti. Tórteui bir-birin jetektep, jolda opyrylghan tastardy tazalap, taugha shyghyp kele jatqanday, әrbir metrdi saghattap enserip keledi.

Ýsh ay qys boyy shatyrdan salbyrap túrghan múz sýngiler, basqa kezde qúlamay, dәl astynan adam ótip bara jatqanda qúlap, alansyz pendeni mert qylatyny bar.

Qalanyng ornyn tandaghanday ne oilady eken? Sheti qiyry joq gharyshta úshyp jýrgen asteroiyd, milliondaghan sharshy shaqyrymdy alyp jatqan múhiytqa qúlamay, dәl osy Myghym, Saranjan, Áuesbek túryp jatqan qalanyng ýstine kelip qúlaydy dep oilady ma eken? Osynashama halyqty ajaldary bir jerge jinady ma eken?

Ne bolsa da, shahtadan aman qalghan tórt adamnyng jer betinde kórgeni jandy týrshiktirmey qoymady.

Temir men betonnan qúrastyrylghan qala ghayyp bolyp, qalanyng ornynda otqa oranghan ýlken shúnqyr ghana jatyr.

Áuesbek óz kózine ózi senbey, bolghan jayytty týsinbey:

– Ne bolghan? Soghys bastaldy ma? Bireu bomba tastaghan ba? – dep, jan-jaghyna alaq-júlaq qarap, qalany basqa jerden izdep jatyr.

Myghym agha qala ornyndaghy shúnqyrdan kózin almay:

– Joq. Bombadan búnday shúnqyr eshqashan payda bolmaydy. Osydan bir ay búryn janalyqtardan jerge jaqyn úshyp jýrgen asteroid turaly oqyghan edim. Sol kelip jazyqsyz túrghyndardyng ýstinen qúlaghan sekildi.

Búny estigen Tәkap:

– Ayttym ghoy senderge! Men shahtanyng esebin on ret tekserip shyghardym. Shahtanyng qaraptan-qarap qúlay saluy mýmkin emes edi. Osynday birnәrse bolsa ghana qúlatuy mýmkin. Asteroidtyng qúlauyn esepte qalay shygharamyn... – dep, birnәrseler aityp jatqan edi, qalghanyna Tәkapqa alghashqy ret bәribir boldy. Eshkim oghan nazar audarmady, aitqan sózin tyndamady.

– Qúday, kýnde-kýnde tәuekelding ortasynda jýrgen bizdi almay, myna jazyqsyz qara halyqta neng bar... – Áuesbekting dauysy estilip túr, biraq eshkim tyndap túrghan joq.

Myghym agha kóz jasyp sýrtip, dirildegen erinderimen aqyryn ghana:

– Kýrish basa salyndar, Zәureshim, - dedi.

***

Álemdi týsingisi kelgen synyptasyma

Maghjan Júmabaev «Pedagogika» kitabynda adam jaman bolsa, tәrbiyeshisinen deydi. Kelisuge bolady, biraq tuylghanda adamnyng ózining dara bolmysy bolatyn siyaqty.

Kip-kishkentay bala, oghan әli eshnәsre әser etip ýlgirgen joq. Aldaudy, arbaudy, quanyshty, shattyqty kórmegen. Alayda, sol býldirshinderding ózderi, bireui búzyq, bireui juas, bireui janashyr, bireui qatal bolyp jatady.

Mening synyptasymnan qalghan estelik.

Birinshi nemese ekinshi synyp kezderi. Balamyz. Bizge әli eshnәrse әser etip ýlgirgen joq. Bolmysymyz qanday, sonday bolyp jýrmiz.

Mektep ýiden alys edi. Avtobuspen baratynbyz. On birinshi avtobusqa otyryp alyp, mening anam bar, bir top synyptastarym bar, ózim de barmyn, ayaldamadan týsip, mektepke qaray betteymiz. Sol kýnderding birinde janaghy synyptasym mening anama búrylyp, tek qana balagha tәn izgilikpen:

– Tәte, mine, kurtka satyp aldym. Dvuhstrony kurtka. Myna jaghy kirlese, bylay sheship, myna jaghyn kie salamyn, - dep, maqtanyp, bizge de sonday kurtka alugha kenes bergen bolatyn.

Taghy basqa bir kýni, bas kiyim kiymey jýrip, anam maghan úrssyp túrghanda, janaghy synyptasym mening anama tayanyp:

– Tәte, aldamshy jyly degen bolady, iyә? Qazir jyly siyaqty, biraq auyryp qalasyn, - degeninen «aldamshy jyly» úghymymen alghash tanysqan edim.

Odan bólek, bir jerden aghylshynsha ongha sheyin sanaudy ýirenip alyp, ayaldamadan mektepke jetkenshe sanap jýretin.

Sol synyptasym 2026 jyldyng jazynda sugha batyp qaytys boldy.

Biraz zatty týsingisi kelip jýretin. Kim biledi, biraz zatty týsinip te qoyghan shyghar.

Qazaq halqy qyzyq. Ólgen adamdy qaytty deydi. Aghylshyndardyng baqilyq adamgha «Returned» degenin, nemese orystardyng «Vernuvshiysya» degenin estimeppin.

Bәrimiz bir kýni jaratushymyzgha oralamyz. Erte oralghanyng ókinishti, synyptasym!

Esimde birinshi-ekinshi synyptaghy bala bolyp saqtaldyn.

Tórehan Ýsembay

Abai.kz

0 pikir

Ýzdik materialdar

46 - sóz

Nauka deystviya – ot teoriy k praktiyke

Almaz Eshanov 879
46 - sóz

Bir taghdyrdyng ar jaghyndaghy bir dәuir

Inara Aubakirova 905
46 - sóz

Akademiyk: Resey ghylymgha qaru kezendi!

Núrgeldi Ábdighaniyúly 1201