Taghy da Jeltoqsan turaly...
Qazaq halqynyng ótken tarihy bir jaghynan babalarymyzdyng janqiyar erligine, ekinshi jaghynan qayghy men qasiretke toly ekeni qay-qaysymyzgha da belgili. Myng ólip, myng tirilgen qazaq dep atalarymyz beker aityp ketken joq. Bir jaghynan jongharmen, ekinshi jaghynan qoqanmen, soltýstikten orystarmen, ontýstikten qytaymen arpalysyp jýrip, bilekting kýshimen, nayzanyng úshymen úlanghayyr jerimizdi saqtap, býgingi úrpaqtary - bizge jetkizgen babalarymyz ýshin qalay maqtansaq ta, olardy qalay úlyqtasaq ta, jarasady. Áriyne búl bizding ótken tarihymyz. Al bizding býgingi әngimemizge arqau bolatyn nәrse, ol halqymyzdyng jadysynan әli kete qoymaghan, jangha týsken jarasy әli jazylmaghan, aqtandaghy kóp, aitylghanynan aitylmaghany basym, Jeltoqsan men Qantardyng mәselesi. Naqtylap aitsaq negizinen Jeltoqsannyng mәselesine toqtalamyz, al Qantar turaly tek salystyrmaly týrde ghana, Jeltoqsangha paralleli retinde qarastyratyn bolamyz. Óitkeni, Qantar mәselesi býgingi kýni әzir kýn tәrtibinen týsken joq. Ol elimizde, qoghamda barlyq dengeyde talqylanyp, zerttelip jatyr. Qúqyq qorghau organdarynyng tarapynan tergeu jәne sot júmystary da әli kýnge deyin bite qoymaghan synayly. Eger Preziydentimizding «Jana Qazaqstan», «Ádiletti Qazaqstan» turaly bastamalary jay sóz emes, naqty istermen dәleldenip jatsa, Qantardyng aqiqatyna tolyq bolmasa da, birsypyrasyna kózimiz jeter degen ýmitimiz bar.
Al Jeltoqsannyng jaghdayy basqasha. Býgingi kýni Jeltoqsan Qantardyng kólenkesinde qalyp, birte-birte úmytylyp bara jatqanday әser qaldyrady. Sondyqtan da býgin Jeltoqsan mәselesine taghy da oraludy jón kórip otyrmyn. Taghy da deytin sebebim, men búl mәseleni búryn da әrdayym kóterip, baspasóz betinde tiyisti organdardyn, qoghamnyng nazaryn Jeltoqsan mәselesining kólenkeli tústaryna audaryp kelemin. Búghan deyin әrtýrli baspasóz qúraldarynda «Jeltoqsan bozdaqtarynyng erligi úmytylyp bara jatqan joq pa?» jәne «Jeltoqsan qúrbandarynyng aldyndaghy qaryzdarymyzdy qashan óteymiz?» atty maqalalarym jaryq kórgen bolatyn. Al býgingi Jeltoqsan taqyrybyna qayta oraluyma sebep bolghan qazaqtyng birtuar azamaty Árken Uaqtyng «1986 jylghy jeltoqsandaghy qazaq halqyna qarsy Nazarbaev úiymdastyrghan genosid turaly qújattar» atty maqalasy bolatyn. Ózderinizge belgili Árken Uaq sol Jeltoqsan oqighasynyng qaHarmandarynyng biri, sol kezde Almaty arhiytektura-qúrylys institutynyng kafedra mengerushisi bolyp qyzmet istegen, geologiya ghylymdarynyng kandidaty. Jeltoqsan oqighasyna qatysqany ýshin jәne ony úiymdastyrushy retinde sot sheshimimen 8 jylgha sottalyp, jazasyn Kolymada ótegen. Ózin jazyqsyz dep eseptegen ol tipti keyin jaghday ózgergen kezde keshirim boyynsha (amnistiyagha) shyghugha mýmkindigi bola túryp, eki ret odan bas tartqan. Árken Uaq tek segiz jyldan keyin ghana tolyq aqtalghan. Týrmeden bosap shyqqan ol qalghan ómirin sol Jeltoqsannyng ashylmay qalghan qúpiyalaryn, aitylmay qalghan aqiqattaryn ashyp, halyqtyng nazaryna jetkizuge arnaghan. Sol maqsatta ol ózining barlyq jighan-tergen qarajattaryn әr týrli qúqyq qorghau organdarynyng Jeltoqsangha baylanysty qúpiya qújattaryn izdep, tauyp jariyalaugha júmsaghan. Jinaqtalghan qújattardyng negizinde Árken Uaq 2000 jyly jogharyda atalghan kólemdi maqalasyn jaryqqa shygharghan. Biraq Mәskeude jeke baspahanada shygharylghan ol kitap Almatygha jetpey, jol-jónekey joghalyp ketken. Avtorda bar mәlimetke sәikes ol qúqyq qorghau organdarynyng arnayy qyzmeti tarapynan jolda tәrkilenip, keyin joyylyp jibergen. Biraq ol kitapty oqyghysy kelgen kez-kelgen adam ghalamtordan izdep tabuyna bolady. Atalghan kitapta sol 86-jylghy qazaq halqynyng jýregine jazylmas jara salghan Jeltoqsan oqighasynyng tolyq hranologiyasy berilgen. Avtordyng ózining bir súhbatynda aitqanday kitaptyng alghysózinen basqasynyng bәri negizinen resmy qújattardan túrady. Demek kitapta oidan shygharylghan eshnәrse joq. Naqtylaytyn bolsaq kitaptyng negizgi bólegi Qazaqstannyng halyq jazushysy Múhtar Shahanovtyng 1989 jylghy Sovet Odaghynyng Halyq deputattary sezining minbesine M. Gorbachevti Araldyng problemasyn kóteremin dep aldap shyghyp sóilegen әigili sózinen keyin qúrylghan Qazaq respublikasynyng Jogharghy Kenesi prezidiumy komissiyasynyng qabyldaghan qújattarynan túrady. Atalghan komissiyanyng súranysy boyynsha berilgen respublikalyq partiya, kenes, qoghamdyq organdarynyn, qúqyq qorghau mekemelerinin, qorghanys ministrligining qújattary, qamaugha alynghan oqigha qatysushylarynyng tergeu hattamalary, kuәlardyng aighaqtary, bәri sol kýiinde eshqanday ózgerissiz alynghan. Árken aghamyzdyng búl maqalasynda kórsetilgen barlyq faktyler Múhtar Shahanovtyng «Jeltoqsan epopeyasy» atty kitabynda tolyq quattalghan. Jogharyda atalghan komissiya Ortalyqtyng (Mәskeu) jәne sol kezdegi Qazaqstandaghy biylik basyndaghylardyn, qúqyq qorghau organdary tarapynan bolghan aitarlyqtay qysymdaryna qaramastan, sol Jeltoqsan kóterilisining sebebi men saldaryn anyqtaugha baylanysty orasan zor júmys atqarghannyn avtor airyqsha atap ótken. Komissiyanyng qorytyndysy Jogharghy Kenes prezidiumynyng otyrysynda qaralyp, eshkimdi mindettemeytin formalidy týrdegi qauly qabyldaumen shektelgen jәne qauly da, komissiyanyng jýrgizgen zertteu qújattary da biylikting keyingi nazarynan mýldem tys qalghan. Múhtar aghamyz ben Árken Uaq sekildi jeltoqsan qatysushylarynyn, basqa da últ janashyrlarynyn, әlsin-әlsin mәseleni әr týrli dengeyde kóterip, biylik basyndaghylar menen jalpy qoghamdy silkindirgisi kelgen әreketteri tars jabylghan esikterge soghylyp, janghyryq retinde olardyng ózderine qarsy qysym kórsetumen ayaqtalghan. Óitkeni ol kezde biylik basynda Nazarbaevtan bastap, Jeltoqsangha baylanysty repressiyagha tikeley qatysqan barlyq jogharghy shendi túlghalar otyrdy. Búl mәseleni kóteruge sol kezde elimizde tolyq tiym salynghanymen, demokratiya qaghidasymen ómir sýretin batys elderinde, tuysqan Týrkiya, Qyrghyzstan, Ózbekstan, tipti kórshimiz Reseyding ózinde qazaq jastarynyng totalitarlyq jýiege qarsy bas kóterui ýlken qoldau tapqanyn atap ótken jón. Osynyng bir mysaly retinde sol kezende demokratiyalyq kózqarastaghy Reseyding belgili túlghalary: akademik Saharovtyn, Anatoliy Sobchaktyn, Boris Elisinnin, Rasul Ghamzatovtyn, David Kugulitinovtyng Múhtar aghamyzgha orasan zor qoldau kórsetip, qasynan tabyluyn aitsaq ta jetkilikti. Sol uaqyttan beri býgingi kýnge deyin Jeltoqsan taqyrybyna tabu jariyalanyp, ol turaly sóz qozghaudyng ózi qauipti bolatyn. Tek songhy uaqytta ghana, naqtylay aitsaq Nazarbaev taghynan týsip, biylikke Q-J.K. Toqaev kelgennen beri, әsirese Qantar qasyretinen keyin, osy qazaq halqy ýshin jýregindegi jazylmaytyn jara bolyp túrghan mәselening ashylmaghan aqiqattaryna kózimiz jete me degen ýmit oyanghan bolatyn. Biraq ókinishke oray әzir ol mәselening anyq-qanyghyna jetkisi kelip, bilegin týrip kirisetin túlghalar biylik basyndaghylardan da, halyq qalaulylary-deputattar arasynan da eshkim bolmay túr. Tipti elimizding tәuelsiz aqparat kenistigining beldi media serkeleri – Gýljan Erghaliyeva, Samal Ibraeva, Vadim Boreykolardyng ózi Jeltoqsan mәselesine kelgende týsiniksiz dәrmensizdik tanytuda. Bәrimiz de Qantar mәselesimen ainalysqymyz keledi, deputattar da, jurnalister de, blogerler de. Al Jeltoqsan mәselesi sol Qantardyng kólenkesinde qalyp, úmytylyp bara jatqan siyaqty. Búl jerde men Qantardyng qayghysyn, onyng býgingi kýngi qoghamymyz ýshin manyzdylyghyn tómendetkim kelip otyrghan joq. Tek mening aitayyn degenim, bizding tarihymyzda oryn alghan barlyq qayghyly oqighalar úmytylyp, jabuly qazan jabuly kýiinde qalmauy tiyis. Eger biz býgin Jeltoqsandy jauyp tastasaq, erteng Qantar da sonday kýige týsui mýmkin. Jәne de bir aita ketetin nәrse, ol Qantar oqighasy keshe ghana kóz aldymyzda bolghan, onyng kóp jaghdaylary belgili. Qantar oqighasy kezinde qaza bolghandardyng sany belgili, attary atalghan, týsteri týstelgen. Olardyng deneleri tuystaryna berilgen, aq juyp jerlengen. Al Jeltoqsan qyrshyndarynyng sany da osy kýnge deyin, kezinde G. Kolbin aityp ketken, resmy derektegi ýsh-tórt adamnan basqasy, belgisiz. Árken Uaqtyng mәlimeti boyynsha jogharyda atalghan komissiyanyng qorytyndysynyng 14 tarauynda kórsetilgendey, Kenester odaghy Ishki ister ministrligining Orta Aziya men Qazaqstan boyynsha ishki әskerler basqarmasynyng jedel (operativtik) bólimining bastyghy polkovnik N.M. Sherbatov 21 jeltoqsan kýni bolghan jiynda barlyghy 168 adamnyng qaza bolghanyn jariya etken. Búl mәlimet sol jiynnyng hattamasynda kórsetilgen. Sonymen qatar, komissiyanyng zertteu júmysy kezinde jýrgizilgen tekseru barysynda Almaty qalasynyng «Zapadnyi» qorymynda Jeltoqsan oqighasynan keyin Ishki ister ministrligining arnayy qyzmetteri 58 aty-jónderi belgisiz mýrdelerdi jerlegeni belgili bolghan. Al komissiya mýsheleri jauap alghan ishki ister әskerleri men erikti halyq jasaqtarynyng mýshelerining hattama arqyly resimdelgen týsindirmelerinde sol Jeltoqsan kýnderi Brejnev atyndaghy alandy demonstranttardan tazartudan keyin jýzden asa adamnyng deneleri qalghanyn, olardyng bәrin syrtqy kiyimderin sheship, jýk mashinalaryna tiyep, qalanyng syrtyna aparyp, túrmystyq qoqys jinaugha arnalyp qazylghan orgha tastalghany aitylghan. Al jogharyda atalghan Zapadnyy qorymynda jerlengen 58 adam, ol shamasy alannan tiri ketip qúqyq qorghau organdarynyng izolyatorlaryna jetkizilgen jәne kósheden jazyqsyz ústalghan, tergeu kezinde úryp-soghudan qaza bolghan adamdar boluy mýmkin.
Ayta bersek Jeltoqsannyng qany sorghalap túrghan mәseleleri jetkilikti. Jeltoqsan oqighasyna az uaqyttan keyin 40 jyl tolady, al elimizding tәuelsizdik alghanyna da 35 jyl tolypty. Zúlymdyq imperiyasy (Imperiya zla) atalghan Kenester odaghy da tarihtyng enshisine ketti, al bizding eldegi sol imperiyanyng bir tiregi Nazarbaev ta joq býginde biylikte. Biraq Jeltoqsan aqiqatyna әli kózimiz jetpey keledi. Qansha bozdaqtarymyz attary atalmay, týsteri týstelmey, aq juylyp kómilmey, qúran oqylmay «bratskoy mogilada» jatyr. Kózi tirisinde qanshama shyryldap, Jeltoqsannyng aqiqatyna bizding kózimizde jetkizemin degen Árken men Múhtar aghalarymyz, jandary jannatta bolsyn, qazir aramyzda joq.
Osydan ýsh jyl búryn bir sharualarmen Ázirbayjan astanasy Baku qalasynda boldym. Ýsh-tórt kýn qalada bolghanymdy paydalanyp, qalanyng kórnekti jerlerin araladym. Negizi әzirbayjan halqy biz siyaqty mәngýrttikke salynbaghan, eshkimge jaltaqtamaytyn halyq qoy. Ótkenin, tarihyn, tilin, dinin qatty silaytyn, olardy layyqty dengeyde úlyqtap jýrgen halyq. Bakuding sonday kórnekti jerlerining biri «Shahidter alleyasy» degen jer eken. Bakuding eng bir әdemi jerinde, bizding Almatydaghy Kóktóbe siyaqty taudyng bókterinde ornalasqan, jalpy aumaghy bes-alty gektarday jerdi alyp jatyr eken. Sol jerde Ázirbayjannyng tәuelsizdigi ýshin janyn bergen bozdaqtargha arnalghan, әr kezenge jeke-jeke jasalghan alleyalar bar. Bolishevikterding repressiyasy kezindegi qúrbandar, ekinshi dýnie soghysynda jan bergender, keyingi 1990 jylghy Bakudegi, 1992 jylghy Hojaly qyrghyndarynyng qúrbandarynyng әrqaysysyna arnayy mәrmәr taqta qoyylyp, onda olardyng suretteri, aty-jónderi, tughan, qaza bolghan jyldary jәne qanday jaghdayda qaza bolghany turaly mәlimetter kórsetilgen. Bakuding túrghyndary men qonaqtary kelip, olargha taghzym etip, gýl shoqtaryn qoyyp ketip jatyr. Alleyanyng janynda әp-әdemi shaghyn meshit salynghan. Kirip, sol jerde jatqan aruaqtargha qúran baghyshtap shyqtyq. Mine tәuelsiz memleket degen osynday boluy kerek. Osydan keyin bir jaghynan Ázirbayjan halqynyn, olardyng biylik basyndaghylarynyn, elining ótken tarihyna osynday tamasha kózqarasyna shyn rizashylyghymyzdy bildirsek, ekinshi jaghynan sonday bir qyzghanysh sezimi payda bolady. Nege әzirbayjan halqynyng qolynan keledi osynday ister, al biz elimizding tәuelsizdigi ýshin janyn pida etken bozdaqtardy tek qana 16-17 jeltoqsan jaqyndaghanda ghana eske alamyz. Onda da jalpylama jaghdayda ghana.
Bizding qoghamda oryn alghan bir jaghymsyz әdet bar. Ol ótken kezenderimizdegi, tarihymyzdaghy qasiretti, qandy jaghdaylardy zerttep, layyqty baghasyn bermey, jyly jauyp qoya salu. Sonau asharshylyqtan bastap, bolishevikterding sayasy repressiyasy, osy әngimemizge arqau bolyp otyrgha Jeltoqsan kóterilisi, Janaózen qyrghyny, Arqankergen oqighasy, keshegi ghana bolghan qany sorghalap túrghan qantar, osylardyng bәri kóptegen adam opat bolghan, shyndyghy ashylmaghan qandy oqighalar. Qazaqta «óli riza bolmay, tiri bayymaydy» degen qanatty sóz bar. Elimizde býgingi kýni sybaylas jemqorlyqtyng shegine jetui, bar baylyghymyzdyng iygiligin dúrystap kóre almay, qaryzgha belshemizden batyp otyruymyz, tipti osy Qantar men Janaózendegi qyrghyndar da mýmkin osy qyrshyn jastardyng aruaqtarynyng riza bolmay jatqanynan shyghar. Elimizde songhy jyldary kóptegen ózgerister bolyp jatyr. Sayasi, әleumettik, ekonomika jәne de basqa salalarda bolyp jatqan aitarlyqtay jaghymdy janalyqtargha kuә bolyp jatyrmyz. Eski Qazaqstannyng kezinde sheshimin tappaghan kóptegen jauyr bolghan mәseleler sheshilip bastaghanyn kórip otyrmyz. Búl ózgerister bizge, últ janashyrlarynyng kókiregine ýmit otyn shashqanday әser berip otyr.
Eger jogharyda aitylghan Jeltoqsan qasiretine qayta oralsaq, búl mәseleni janadan qúrylghan Parlamentimiz, Qúryltay dengeyinde qayta kóterip, deputattyq komissiya qúryp, bar shyndyqtyng betin ashyp, sol elimizding tәuelsizdigi ýshin jandaryn bergen jastardyng aldyndaghy qaryzdarymyz ben paryzdarymyzdy óteytin uaqyt kelgen siyaqty.
Sәmet Bayqonyrov, zeynetker
Abai.kz