Ile baghzy zamannan beri ata-babamyzdyng qasiyetti qara júrtynyng biri bolghan. Shyghysynda tóbesin kókke tiregen asqar taular, batysynda tolqyny sharq úrghan kórkem Balqash, bauyrynda tósin kenge salyp shalqasynan jatqan súlu Sayram, aq búira tolqyny jaghasyn júlmalap, mamyrlay aqqan aibarly Ile ózeni – osynyng bәri Ýisin babamyzdan qalghan shúrayly ólkening atyn asqaqtatyp, danqyn әlemge pash etip keledi.

Orta ghasyrda Mahmút Qashqary babaiyz: «Ile – týrkilerding Jeyhúny dúr», – dep baghalasa, bertinde aqyn Tanjaryq:«Bayqasan, Ile jerding ortasynday, Eger de dene bolsa, qolqasynday», – dep jyrlaghan Qart Ilede kimder ótpedi deysiz?! Arghydan aitsaq, ata jauyna qan ishkizgen Túmar hanshaday qyz ósirgen saqtar osy ólkede jasaghan. Olardyng izin ala Úly jýz Ýisinning bahadýr úldary qylyshyn aigha bilep, han júrtynan qyz alyp, «Úly jýz Ýisin» degen túaqty tirkesti jәne Ilening ong qaptalyndaghy «Ýisintau» atauyn keyingi qazaqqa myndaghan jyl boyy amanat etip qaldyrdy. Odan keyin qazaqtyng Úly jýzi qúramyndaghy beldi taypalardyng biri týrgeshter bir kezende búl ónirde biylik qúrdy. Berirekte qalyng Qanlynyng el ordasy Almalyqta tigilip, «Oghyz, Qypshaq, Qarahan» shejiresin jazghan qanlylyq Jamal Qarshy ómir sýrdi. Nayman Kýshlik han Ilede at oinatyp, tu tigip ýstemdik jýrgizdi. Keyin Dulat taypasy Almalyqta Toghlyq Temirdi han kóterdi. Qazirgi «Dulat ótkeli» atauy – sol Dulat babalarymyzdan qalghan tarihy múra.

Al Mogholstan dәuirinde de Úly jýzding kóptegen taypalary osy ónirdi mekendedi. 18-ghasyrda jonghardy týre qughan Qabanbay batyr «Qabanbay shoqysyn» qaldyrsa, Sayram boyyndaghy Kýrkildekte Abylay han ordasyn tikti. Al býgingi kýni búl ónirde Úly jýz ben Orta jýzding qara ormanday qalyng qazaq júrty ata dәstýrin saqtap, berekeli tirshilik keship keledi.

Sol «týrkilerding Jeyhúny» atanghan Ile ónirinde kóptegen kóne qalalar boy kótergen. Búl turaly qytay ghalym Su Bihay bylay deydi: «Arheologiyalyq materialdar Ile angharynda X–XII ghasyrlarda 56 qalanyng bolghanyn dәleldeydi. Búl qalalar alghashynda IX–X ghasyrlarda salyna bastaghan. XI–XII ghasyrlargha ayaq basqanda osy ónirdegi qala mәdeniyeti ózining damu shegine jetti.»(Su Bihay. «Qazaq mәdeniyetining tarihy». Shynjang halyq baspasy, 2005 jyl, 332-bet.)

Keyinirek, XVII ghasyrda Jonghar handyghy dәuirinde Ghaldan Seren qazirgi Qúlja óniri tóniregindegi Búlaqbasy, Kóterme, Abylash siyaqty qalalardy saldyrghan. Búdan basqa, Sin patshalyghy Jonghardy tynyshtandyrghannan keyin Ileni uysynan shygharmay, óz ýstemdigin odan әri nyghaytyp, ónirdi birtútas basqaru maqsatynda 1762 jyly Ile general-gubernatorlyghynyn mekemesin qúrdy. Alghashqy general Min Juyden bastap, songhy general Chjy Juyge deyingi 150 jyl ishinde Ilede 42 adam 60 ret general qyzmetin atqarghan eken. Sol kezende, 1761–1780 jyldar aralyghyndaghy on toghyz jyldyng ishinde Kýre qalasyn ortalyq etken toghyz qala salyndy. Olar: Talqy qalasy (1761); Kýre qalasy (1763); Bayanday qalasy (1766); Sýiding qalasy (qazirgi Úqarlyq, 1766); Lusagou qalasy (Qamysty, 1780); Túnyqsu qalasy (1780); Qorghas qalasy (1780); Qarabúlaq qalasy (1780); Qúlja qalasy (1762).

Sonymen qatar, Ilede ornalasqan segiz manichjur әskery garnizonynyng astyq mәselesin sheshu ýshin Qas ózeni men Ile ózenining aralyghyna 1765 jyly «Hueyshun» (Seypil) qalasy salyndy. Búl jerge taranshylar (manichjur әskerlerin astyqpen qamtamasyz etu ýshin ontýstikten arnayy kóshirilip әkelingen úighyr diqandary) ornalastyryldy.

Búdan bólek, Ile ónirinen býginge deyin on mynnan astam kóne qorym anyqtalghan. Sonyng ishinde tórt myngha juyghy iri obalar bolyp tabylady. Búl eskertkishter Mongholkýre, Tekes, Kýnes, Nylqy, Toghyztarau, Shapshal, Qorghas, Sayram siyaqty ónirlerge keninen taralghan.

Babalardan qalghan sol kóne qalalardyng ishindegy eng ataqtysy Almalyq qalasy edi.

Almalyq qalasynyng qashan qúrylghany turaly әrtýrli pikirler bar. Jalpy, olardy eki kózqarasqa toptastyrugha bolady. Birinshi pikir boyynsha, Almalyq V ghasyrda qúrylghan. Ekinshi pikir ony Qaraqytaylar dәuirinde, XII ghasyrda negizi qalanghan dep esepteydi. Almalyq atauy alghash ret Múghtauynan tabylghan soghdy qújattarynda kezdesedi. Keyin Yuani dәuirinde ómir sýrgen, daosizmning kórnekti ókili Chu Chujiyding «Chanchun hәziretting batysqa sapar esteligi» atty enbeginde de atalady. Chu Chujy jetpis tórt jasynda batystaghy Shynghys hangha baryp, oghan: «Qyrghynshylyqty toqtatyp, halyqqa qamqor bol», – dep ósiyet aitqan dana retinde tarihta qalghan. Onyng búl sapary 1220 jyly bastalyp, 1222 jyly shyghysqa qaytumen ayaqtalghan. Osy sapar barysynda ol Almalyq qalasy arqyly ótken.

Búl turaly ol:

«...Ile angharynyng ontýstiginde bes kýn ayaldadyq. Soltýstikke qaray jetpis-seksen shaqyrym jýrgen song múnaygha kelip qondyq. Kýn suyq edi, ishuge jaraytyn su da joq bolatyn. Tanerteng batys-soltýstikke qaray shamamen jiyrma shaqyrym jýrgende úshy-qiyry kórinbeytin ýlken kólge tap boldyq. Kólding ainalasy birneshe jýz shaqyrymgha sozylyp jatyr eken. Tórt jaghyndaghy qarly shyndardyng sәulesi kól betine týsip túrdy. Búl kóldi júrt Tәnir kóli dep ataydy. Kóldi boylay soltýstikke jýrgenimizde ong jaqtaghy shoqylar bitik kórinin túrady. Tau basynda qong ósken qayyndar bar, birqansha ózender saygha qúiylyp, alpys-jetpis shaqyrymgha deyin órkeshtep aghatyn. Ekinshy hanzada Shaghatay batysqa joryq jasaghanda, tau tasty jaryp, aghashtardy kesip, eki arba qatar ótetindey 48 kópir saldyrghan. Keshte saygha qondyq. Ertesi jolgha shyghyp, shyghystan batysqa sozylghan keng jazyqqa keldik. Búl jerding suy mol, shóbi shýigin, kóktem kúnderine úqsap ketetyn edi. Jýzim, shylan bar eken. Búl retki saparda 9-aydyng 27-kýni Almalyq shaharyna keldik... batys baqta týnedik» dep jazady esteliginde.

(Jang Shiynlyan. «Qytay men Batys arasyndaghy qatynastar tarihyna qatysty materialdar toptamasy», 5-tom, 98-bet.)

Búl ret ol batys baqta týnese, qaytqan jolynda shyghys baqqa týneydi. Ol osy jerde Shaghataygha arnalghan madaq jyrlaryn jazghan.

Almalyq gýldengen dәuirinde múnda kóptegen ghúlamalar men oishyldar kelgen. Solardyng biri – әigili memleket qayratkeri әri ghalym Eluy Chusay. Ol Almalyqta bir mezgil túrghan, óz enbekterin de osy qalada jazghan. Almalyqqa Eluy Chusaydyng nemeresi Eluy Shilyan, Chang Dy siyaqty kóptegen belgili adamdar da kelip ketken.

Surette: Almalyq qalasy. Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Dulat taypasynan shyqqan qazaq ghalymy Múhammed Haydar Dulatiy (1499–1551) ózining әigili «Tariyh-y Rashidiy» enbeginde bylay dep jazady: «Kelesi mәshhýr qalalardyng biri – Almalyq. Búl qalada Túghly Temir hannyng mazary ornalasqan. Ejelgi qalanyng izderi әli de sayrap jatyr. Han kesenesining kýmbezi óte biyik әri әsem jazularmen bezendirilgen. Onyng qabyrghasyna jazylghan mәtinning bir bóligi esimde qalypty. Onda: "Búl ghimarat – sheber Sherbaf toqymashynyng ónery" dep jazylghan. Osydan sheberding Iraqtan kelgeni bayqalady. Óitkeni Iraqta toqymashyny "sherbaf" dep ataydy. Kýmbezdegi jylnamada hijranyng jeti jýz alpysynshy jyly (1358–1359) kórsetilgen.»

Qalanyng orny qazirgi Ile qazaq avtonomiyaly oblysy Qorghas audanynyng búrynghy Kegen auylyna jaqyn jerde ornalasqan. Qala júrty óte ýlken aumaqty alyp jatyr. Onyng ontýstik sheti Kegen tauynyng soltýstik eteginen bastalyp, soltýstigi Kegen sayyna deyin sozylady. Shyghysy Túghly Temir kesenesine deyin, batysy Qaraoygha deyin jetedi. Shyghystan batysqa qaray úzyndyghy shamamen 5 shaqyrym, al soltýstikten ontýstikke deyingi naqty aumaghyn anyqtau qiyn. Degenmen jergilikti halyqtyng aituynsha, qala ainalasynyng úzyndyghy 25 shaqyrymgha juyq bolghan.

Qazirgi kezde kóne qalanyng kózge anyq kórinetin belgileri saqtalmaghan. Onyng kóp bóligi egistik alqaptaryna ainalyp ketken.

Almalyq qalasynda alghashqy keng kólemdi arheologiyalyq qazba júmystary 1957–1958 jyldary jýrgizildi. Ekspedisiyany Qytay Ghylym akademiyasynyng Arheologiya institutynyng ghalymy Huan Venibiy basqardy.

Qazba barysynda: qysh ydystardyng synyqtary; nestorian dinine qatysty qúlpytastar; Shaghatay handyghy dәuirining altyn jәne kýmis tengeleri; arab jazuy qashalghan ortasy tesilmegen tengeler; Yuani dәuirine tәn órnekti farfor búiymdary tabyldy.

Arheologiyalyq derekterge qaraghanda, Almalyq batys pen shyghys mәdeniyetteri, sonday-aq kóshpeli jәne otyryqshy órkeniyetter toghysqan asa iri mәdeny ortalyq bolghan. Tehnikalyq jәne dәstýrli zertteu nәtiyjeleri qalanyng soltýstigi keng әri biyik, al ontýstikke qaray birtindep tarylyp, enistene ornalasqanyn kórsetti. Ózen qalanyng eki shetin orap ótedi eken de qayta qosylady eken.

Zertteushiler Almalyqtyng jalpy aumaghy shamamen 30 sharshy shaqyrym bolghanyn anyqtady. Qala eki bólikten túrghan: tau ýstindegi bólik; tau etegindegi bólik. Tau ýstindegi bólikten kósheler men tórtbúryshty qorghandardyng oryndary anyqtalsa, tau eteginen túrghyn ýilerdin, kóshelerding jәne qatar ornalasqan ghimarattardyng qaldyqtary tabylghan. Búl bólik qalanyng ortalyq audany bolghan dep esepteledi. Qalanyng shyghys jәne batys jaghynda kóptegen qorymdar ornalasqan. Al Kegen ózenining eki jaghasynan qolóner sheberhanalarynyng oryndary anyqtalghan. Arheologtar búl jerden 280-nen astam altyn, kýmis, mys, temir, qalayy, qysh, shyny jәne tastan jasalghan týrli búiymdardy tapqan.

1958 jyldyng jazynda Qytay Ghylym akademiyasynyng Shynjang arheologiyalyq toby Ontýstik Shynjandaghy júmystaryn ayaqtaghannan keyin Ile ónirine kelip zertteu jýrgizgen. Alayda búl joly qazba júmystary jasalmay, halyq qolyndaghy búryn tabylghan jәdigerler ghana jinalghan.

Ýshinshi keshendi zertteu 1988 jyldyng tamyzynan 1989 jyldyng shildesine deyin jýrgizildi. Shynjang avtonomiyalyq rayon men Ile aimaghynyng mәdeny múralardy zertteu toby Almalyq qalasynyng ornyn qayta tekserip, 1957 jyldan beri avtonomiyalyq rayon dәrejesinde qorghalatyn mәdeny eskertkish bolyp sanalatyn kóne shahardyng júrty men qúrylys izderi saqtalghanyn anyqtady. Alayda olardyng basym bóligi әldeqashan egistikke ainalyp ketken edi.

Surette: Almalyqtan tabylghan jasyl gýldi shyny. Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Almalyq óz tarihynda Qarlúq qaghandyghynyn, keyin Qanly memleketinin, odan song Shaghatay handyghy men Mogholstannyng manyzdy ortalyqtarynyng biri boldy. Sonymen qatar ol shyghys pen batysty jalghastyrghan halyqaralyq qatynas jolyndaghy asa iri sauda ortalyghy qyzmetin atqardy.

«Mongholdyng qúpiya shejiresinde» Shaghatay dәuirinde Almalyqta Batugha (Batu sarayyna) baratyn arnayy beket bolghany aitylady. Orta ghasyrlarda búl qala Jetisu arqyly Mongholiyagha, Batys Sibirge jәne Ertisting jogharghy aghysyna qatynaytyn keruen joldarynyng boyyndaghy asa manyzdy sauda ortalyghy sanalghan.

1966 jyly Túrpandaghy Astana qorymynan tabylghan bir qújat Almalyqtyng búdan da erterek kezenderden bastap sauda ortalyghy bolghanyn dәleldeydi. Búl qújat Tang әuletining Linde dәuirining ekinshi jylyna jatady. Onda Qúchuadan (ydiqúd) Anchy әkimshiligine joldanghan resmy habardyng saqtalghan bóligi berilgen.

Qújatta Tyani Lushanigha qatysty jibek matalardyng Almalyqtan Qýshargha tasymaldanghany, jolda dau tughany jәne búl iske Ly Sani, By Sa jәne Shao Jing atty adamdardyng qatysqany bayandalady. Sonday-aq Qúchadaghy basqaru әkimshiligining búl oqigha jóninde Anchy basqarmasyna habarlaghany jazylghan.

Qújattyng saqtalghan ýzindilerinde:

Almalyqtan 275 top jibek mata jóneltilgeni;

jýk eki týie, tórt siyr jәne bir esekpen tasylghany;

Ly Sani serikterimen birge Almalyqtan Qýshargha attanghany;

By Sa men basqa adamdardyng arasyndaghy janjal jóninde mәlimetter

kórsetilgen.

(Ádil Múhammet. «Shynjandaghy bayyrghy qalalardyng arheologiyalyq mәdeniyeti». Shynjang halyq baspasy, 2015 jyl, 299-bet.)

Búl ýzindiden-aq Almalyqtyng 655 jyldyng ózinde-aq jibek matalaryn satyp, qayta ótkizetin iri sauda ortalyghy bolghanyn kóruge bolady. Demek, qalanyng negizi V ghasyrda, tipti odan da erterek qalanghan degen tújyrym jasaugha negiz bar.

Almalyqta әr dәuirde biylik qúrghan memleketter ózderining sauda ainalymyna arnalghan tengelerin soghyp otyrghan. Mәselen, arheolog Huan Venibiy 1975 jәne 1977 jyldary Almalyqtan Yuani dәuirine (1279–1368) jatatyn bir jarmaq pen betine «Almalyq» degen jazu qashalghan alty mys tenge tapqan. 1988 jyldyng kýzinde Qorghas audany Sýiding bazary Lenger auylynan qysh qúmyra ishine jasyrylghan kóptegen tengeler tabyldy. Olardyng betine arabsha jazular men týrli órnekter týsirilgen. Diametri 2,1–2,3 sm, salmaghy shamamen 2 gramm bolatyn búl tengelerding syrtqy betine: «Lә iylәha illallah, Múhammadur Rasulullah» degen sózder eki qatar etip qashalghan. Arheologtar búl tengelerdi Yuani dәuirinde Almalyqta soghylghan dep esepteydi. Búghan deyin tabylghan tengelermen salystyrghanda, búl jolghy olja әldeqayda mol boldy. Sonymen birge, 1977 jyly Sanjydaghy kóne qaladan tabylghan 1370 kýmis tengenin jartysyna juyghynda «Almalyq» degen tanba bolghan. Sonday-aq Syr boyyndaghy Otyrar qalasynan tabylghan qazynanyng arasynda da Almalyqta soghylghan tengeler shyqqan.

Surette: Almalyqta soghylghan tengeler. Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Belgili shyghystanushy V. V. Bartolid zertteuinde: «1345 jyly Almalyq qalasynda soghylghan tengede qala biyleushisi Mahmúdtyng esimi kezdesedi. Bizdinshe, búl Almalyqta soghylghan eng songhy tenge bolsa kerek», – dep jazady. Búl Mahmúd – Túghly Temir hannyng nemeresi.

Al qazaqtyng úly ghalymy Shoqan Uәlihanov 1858 jylghy Jetisu sapary kezinde Almalyqqa kelip, birneshe kóne tengelerdy qolgha týsirgen. Ol búl jóninde «Jonghariya ocherkteri» atty enbeginde: «Men ejelgi Almalyq qalasynyng ornynan birneshe altyn búiymdar men altyn aqshalardy qolgha týsirdim. Búl turaly keyin arnayy maqala jazbaqpyn», – dep jazady.

Shoqan Uәlihanov Almalyq turaly taghy da bylay deydi: «Orys jonghariyasynda kóshpeli túrmys ýstem bola túrsa da, onda azdap otyryqshylyqta bolghan. Búl turaly atap aitqanda, Shigha qalasy turaly alghashqy tarihy mәlimetti biz Qytay tarihynan kórip otyrmyz. Búl qala Ystyqkólding shyghys jaghynda boluy kerek jәne ony Ýisin kýnbiyine arnap qytay júmysshylary salghan boluy tiyis. Orta ghasyrlarda múnda, әsirese Ile alqabynda otyryqshylyq keng óris alghan. Almalyq (al qazirgi Týrkistan seloniyasy), Qonaqay men Qaynaq (qazir de bar) jәne Almaty (qazirgi Vernyy bekinisi túrghan jer) qalalary ózderining sauda-sattyghy jaghynan aty shyqqan jәne búlar genue kópesteri Qytaygha, qypshaq elshileri Úly hangha baryp túrghan ýlken joldyng boyyndaghy stansiyalary bolghan», – deydi ózining «Jonghariya ocherkteri» atty maqalasynda. (Shoqan Uәlihanov. «Maqalalar men hattar». Jana ómir baspasy, 1956 j., 115-bet.)

Al qalyng qanlynyng ortasynda ósken ataqty tarihshy, ghalym Jamal Qarshiy (1230–1315) dәl osy Almalyq qalasynda tughan. Sonymen qatar belgili ghalym Maulana Yusuf Sakkakiy (1160–1229) de osy qalada dýniyege kelgen. Jamal Qarshy ózining «Mulhaqat әs-Surah» («Sózdikke qosymsha») atty enbeginde: «XII ghasyrdyng basynan XIII ghasyrdyng sonyna deyin Qanlylar Jetisudaghy eng quatty úlys bolyp, býkil ónirdi Almalyqtan biyledi», – dep jazady. Qaraqytaylardyng shapqynshylyghy kezinde qanlylar qarlúqtarmen birlesip, sol kezdegi sәuletti astana Balasaghúndy qorghaugha qatysqan.

1211 jyly Almalyq biyleushisi Shynghys hangha óz erkimen qaqpasyn ashyp, býkil әskerimen onyng jaghyna ótken. Osy enbegi ýshin Shynghys han Joshynyng ýlken qyzy Biykeni Qanly biyleushisi Túghyryldyng úly Sunaq teginge úzatyp, qanly bekterine airyqsha qúrmet kórsetken. Búghan deyin nayman hany Kýshlik Qaraqytay memleketin basyp alyp, Ile alqabyna kelgen kezde Qanly hany Orazdy ang aulap jýrgen jerinde qolgha týsirip óltirgen bolatyn. Al Shynghys han Kýshlikke jәne Horezmge qarsy joryqqa shyqqanda, Sunaq tegin qalyng qolymen oghan kómekke barghan.

Jamal Qarshiyding Almalyqta bilim alyp, tәrbiyelengenin eskersek, búl qalada sol dәuirding iri oqu oryndary bolghanyn angharugha bolady. Keyin ol Sunaq teginning ordasynda qyzmet atqarghan.

Dәl osy qalada Shynghys hannyng úrpaghy Túghly Temir on segiz jasynda Dulat әmirlerining qoldauymen han kóterilip, Shaghatay úlysynyng biyligin nyghaytty. Sonday-aq ol ózining qaramaghyndaghy adamdarmen birge islam dinin qabyldady. Búl әreketi ózge monghol aqsýiekterine únamay, aqyrynda Túghly Temir han ordasynda otbasy mýshelerimen birge qastandyqpen óltirildi. Búl oqigha turaly Múhammed Haydar Dulaty «Tariyh-y Rashidiy» enbeginde jan-jaqty bayandaydy.

Túghly Temir kesenesi Býginde kóne Almalyq qalasynyng ornynda әli de asqaq túr. Derekterge qaraghanda, keseneni hannyng jary Batyfary hanym Iraqtan arnayy shaqyrylghan sheberlerge 1365 jyly saldyrghan. Keyin Batyfary qaytys bolghan son, onyng sýiegi kýieuining janyna jerlengen.

Kesene kesheninde: ong jaqtaghy ýlken kesene – Túghly Temir hangha; janyndaghy aq týsti shaghyn kesene – Batyfary hanymgha arnalghan. Kesene shamamen 150 sharshy metr aumaqty alyp jatyr. Negizgi ólshemderi: úzyndyghy – 15 metr; eni – 10,7 metr; biyiktigi – 19 metr; irgesining ainalasy – 60 metr.

Ghimarattyng irgesi tórtbúryshty etip kóterilip, ýsti kýmbezben jabylghan. Qúrylysta tireuish baghandar qoldanylmaghan. Ishki jaghyndaghy ainalmaly baspaldaq arqyly kýmbezge kóteriluge bolady. Kesenening ishinde tórt qabir ornalasqan.

Syrtqy qabyrghalary 26 týrli jyltyr qyshpen qaptalyp, 21 týrli órnekpen bezendirilgen. Esigi shyghysqa qaratylghan. Kireberis mandayshalyghyna ainaldyra eki joldy Qúran ayaty jazylghan. Ong jaqtaghy ayattyng audarmasy: «Úly patsham, siz úly is iltipattyng tenizisiz, Islam dinining qorghaushysysyz, Allanyng úly kәlәmi (Qúrangha) senimdi pendesisiz, Islam dinining ataq-danqy jәne maqtanyshysyz». Al sol jaqtaghasynyng audarmasy: «Patshamyzdyng haniykesi Batifary (Haniyke)ge baghyshtaymyz: kýnәlarynyzdy keshirgeysiz, dәuirimizding haniykesi, zamanymyzdyng biyleushisi (Sýleymen patshanyng súlu hanymy) aqyl-parasatty, pәk, dýniyede әielder ishinde tendesi joq Batifary qatynnyng ataq-danqy, mәrtebesi mәngi saqtalghay, ómiri sheksiz úzyn bolghay, búl dýniyeden ol dýniyege deyin qam-qayghysyz jasaghay...» (Ayattardy Chin Jiyngo ózining «ngani patshalyghy dәuirindegi Almalyq shaharynyng orny turaly» degen maqalasyn jariya eter kezde Tileger, aqyn Iman Túrsyn jәne Ortalyq Últtar instituty Últtyq til fakulitetindegi Lu Shu Jin qatarlylar tәrjimalap bergen).

Búl sәulet eskertkishi 1957 jyly memlekettik dәrejede qorghalatyn mәdeny múralar tizimine engizilgen.

Almalyq halyqaralyq manyzy bar tarihy qalalardyng biri sanalady. Múnda әrtýrli últ ókilderi birge ómir sýrip, ózara sauda-sattyq jýrgizgen. Qalada malsharuashylyghy men qatar eginshilik pen bau-baqshasharuashylyghy da jaqsy damyghan. Sonymen birge Almalyq týrli din ókilderi beybit qatar ómir sýrgen mәdeny ortalyq bolghan.

Belgili shyghystanushy V. V. Bartolidtyn jazuynsha, osy qalada 1334 jyly Túghly Temir hannyng úly sanalatyn Janghyshy han taqqa otyrghan. Onyng biyligi kezinde Almalyqta katolik dini de keng taray bastaghan. Papa taghayyndaghan joghary dәrejeli dinbasylar Karasmon men Ioann osy qalada qyzmet etken. Almalyq hany Janghyshy olargha qala manynan keng jer syilap, keyin sol jerde sәuletti shirkeu salynghan.

Odan keyin Almalyqqa Ispaniyadan, Skandinaviyadan, Burgundiyadan jәne Portugaliyadan kóptegen episkoptar, monahtar men din qyzmetkerleri kelgen. Arheologiyalyq zertteuler barysynda jer astynan betine krest belgisi qashalghan tas qúlpytastar tabyldy. Kólemi 126 sharshy santiymetr, salmaghy shamamen 8 kilogramm bolatyn búl tastardyng ortasyna krest beynesi oiylyp, onyng ainalasyna siriya (siriyalyq aramey) jazuymen marqúmnyng aty-jóni men qaytys bolghan jyly jazylghan. Búl jәdigerlerding nestorian hristiandarynyng mәdeny múrasy ekeni anyqtalghan.

Almalyq qalasynyng aumaghy shamamen 25 sharshy shaqyrym bolghanyn, qazba júmystary kezinde altyn jәne kýmis tengeler, qyshtan jasalghan ydystar men әshekeyler, sonday-aq temir men mystan soghylghan balta, qanjar, pyshaq sekildi qaru-jaraqtar tabylghanyn jogharyda jazdyq. Búl derekter Almalyqta saudamen qatar metall óndeu men qolóner kәsibining de joghary dengeyde damyghanyn kórsetedi.

Almalyqtyng kýireui, Aqsaq Temir men Mogholstan hany Qyzyr Qoja (Túghly Temirding úrpaghy) arasyndaghy aumaqtyq qaqtyghystarmen baylanysty. Soghystyng nәtiyjesinde Aqsaq Temir Almalyqty basyp alyp, qalany qiratady. Osydan keyin Mogholstannyng sayasy ortalyghy Almalyqtan Besbalyqqa kóshiriledi.

Ermek Shayahmet

Abai.kz