Biyl kórnekti shygharma, әlemdik dengeydegi jalghyz dastanymyz shahnamanyng jazylghanyna 90 jyl. Tendesi joq búl dastan Túrmaghambet Iztileuúlynyng Ferdausy dastanyn qazaqshagha audarylyp, әueli әriden jyrlanyp, hissalar negizdelip kelip, Iran men Túran elining arasyndaghy erlikti jyrlaydy. Jyrlaghanda da Múhtar Áuezovshe aitqanda jana dýnie jarq ete qalady. Qazirde Shahnama dastany әlem elderi nazar audaryp, zerttep, qadirlep otyrghan az ghana dastandardyng biri.

Álemdik dengeydegi hissa dastandar kóp emes, sonyng biri bolyp әlemdi sharlap jýrgen búl dýniyeni qazaqtyng alyby ghana jaza aldy. Álemdi aralap, ghalam ghalymdaryn tamsantqa shygharma aqynnyng ózi aitqanday әlemdi arlap jýr. Nazym shygharmasynda aqyn bylay degen edi:

Dýniyeden ómirim bitip, ótsem de ózim,

Aralap jerding jýzin jýrer sózim!

«Kóre almay keyingini kettim-au!» – dep,

Armanda bolmay-aq qoy, eki kózim! Ia, Túrmaghambet Iztileuovty kórgen, alym demeske sharang bar ma? Qayran tau túlghaly Túrekeng dep jerlesteri baghalaghanday sol tau alystaghan sayyn biyiktey týsude. Osy dastangha alghy sóz jazbyrugha barghanda Múhtar alyp:

– Búl enbekti Ferdausiyding «Shahnamasynan» tikeley jasalghan audarma demeymiz, sol Ferdausy ýlgisimen halyq aqyny Túrmaghambetting ózi óleng etip jazghan Rýstem jónindegi dastanynyng qazaqsha varianty deymiz, - degen eken.

Múhtar Áuezovting búl baghasy Túrmaghambet Iztileuúlynyng «Shahnamasyna» berilgen eng dәl әdeby minezdemelerding biri. Múnda úly jazushy audarmanyng syrtqy úqsastyghyn emes, onyng ishki tabighatyn aityp otyr. Yaghny Túrmaghambet Ferdausiyding sózin qazaqshagha ghana kóshirgen joq. Ol Ferdausiyding epikalyq әlemin qazaqtyng jyrshylyq dәstýrimen qayta sóiletti.

Búl úly dýniyening jazyluyna ne sebep boldy degen súraqqa el ishinde 1937 jyly keletin Úly Oktyabriding 20 jyldyghyna tartu retinde jazylghan degen jansaq pikir bar. Alayda 1936 jyly jazylyp bitken búl shygharma Parsy aqyny Ábilqasym Firdousiyding (940-1020) 1000 jyldyq mereytoyyna baylanysty jazylghan.

Búl shygharmany audarugha eshkimning tisi batpaghan. Sonda ataqty aqyn Sadriddin Ayny múnday ghalamat shygharmany tek Túrmaghambet ghana jaza alady dep siltepti. Osylaysha Temirbek Jýrgenov ústazyna baryp qolqa salady.

Ayny ony audara alatyn til bilgiri retinde tanydy. Áuezov ony óz aldyna kórkem shygharma jasaytyn halyq aqyny retinde baghalady. Ekeuining pikiri birin-biri tolyqtyrady.

Al 1936 jyldan beri toqsan jyl ótkende, biz Túrmaghambetting «Shahnamasyna» qayta qaraghanda, eng aldymen osy eki ólshemdi qatar ústauymyz kerek. Ferdausiyding «Shahnamasy»: bir halyqtyng emes, adamzattyng eposy. Ia, Ábilqasym Ferdausiyding «Shahnamasy» – parsy әdebiyetining ghana úly eskertkishi emes. Ol – Irannyng kóne tarihyn, miyfin, anyzyn, memlekettilik turaly týsinigin, adamdyq minez ben biylik tabighatyn, erlik pen satqyndyqty, әke men bala arasyndaghy tragediyany, taghdyr men tandau mәselesin bir arnagha toghystyrghan әlemdik epos.

Ferdausy búl úly tuyndysyn shamamen otyz bes jyl boyy jazdy. Al Túrmaghambet onyng jelisindegi negizgi dýniyeni qazaq tilinde on aidan asa uaqyt ishinde 40 myng jolgha juyq ólenmen qayta jyrlady. Sandardyng ózinen-aq isting auqymy kórinedi.

Biraq mәsele 40 myng joldy qansha uaqytta jazghanynda ghana emes. Mәsele – parsy eposynyng alyp qúrylymyn qazaqtyng poetikalyq sanasyna qalay syighyzghanynda. Búl jerde Túrmaghambetti qarapayym audarmashy retinde qarastyru jetkiliksiz. Ol – eki ýlken dәstýrding toghysynda túrghan suretker. Bir jaghynda – Ferdausiyding klassikalyq shyghys eposy. Ekinshi jaghynda – qazaqtyng jyraulyq, qissashylyq, jyrshylyq dәstýri. Túrmaghambet osy eki arnany bir-birine qarsy qoymay, bir arnagha qúidy. Sondyqtan onyng «Shahnamasyn» oqyghanda parsy topyraghynda tughan Rýstem birte-birte qazaqtyng epikalyq keyipkerine ainalyp shygha keledi.

Ayny nege Túrmaghambetti tandady?

Búl jerde kezdeysoqtyq joq. Túrmaghambetting Ferdausy әlemine joly 1936 jyly ghana ashylghan joq. Onyng shyghys әdebiyetimen tanystyghy Búharadaghy Kókeltash medresesinde oqyp jýrgen kezinen bastalghan. Aqyn arab, parsy, týrki, shaghatay әdebiyetin jaqsy mengerdi. Shyghys dastandary onyng shygharmashylyq mektebine ainaldy. Demek, Túrmaghambetke «Shahnama» syrttan kelgen jat mәtin emes edi.

Ol Ferdausy әlemining tilin de, sujetin de, poetikalyq tabighatyn da búrynnan biletin.

Sondyqtan Jýrgenovting tapsyrmasy aqyn ýshin mýlde tosyn sharua bolmaghan. Ayniyding úsynysyn osy túrghydan týsingen jón. Ayny Túrmaghambetti jay ghana «parsy tilin biletin qazaq» retinde emes, shyghys klassikasyn qazaqtyng dәstýrli poeziyasymen jalghay alatyn shygharmashylyq túlgha retinde tanyghan.

Búl sózimning tarihy manyzy zor. Óitkeni kez kelgen tildi biletin adam úly eposty audara almaydy. Al úly eposty últtyq әdebiyetting tabighatyna sinirip jiberu ýshin audarmashygha eki týrli mәdeniyetting ishki zandylyghyn qatar bilu kerek. Túrmaghambetting ereksheligi de osynda. «Audarma» degen sózding ayasyna syimay búl shygharma. Aqyn  Túrmaghambet «Shahnamasynyn» әdeby taghdyryn týsinudegi eng ýlken qatelikting biri – ony sózbe-sóz audarma ólshemimen baghalau. Sondyqtan múny audarma dep aitugha bolmaydy. Búl úly enbek. Áuezovting jogharydaghy pikiri osy jerde manyzdy. Alayda ghalym «audarma emes» degende Túrmaghambet Ferdausiyden mýlde alshaqtap ketti degendi aitpaydy.

Kerisinshe, ol shygharmanyng Ferdausy ýlgisinen tuyndaghanyn, biraq qazaq aqynynyng óz shygharmashylyq laboratoriyasynan ótip, derbes kórkem núsqagha ainalghanyn menzeydi.

Búl – әdebiyettanudaghy asa kýrdeli mәsele. Audarmanyng eki joly bar. Birinshisi – týpnúsqanyng sózin, qúrylymyn, oqighasyn barynsha dәl saqtau. Ekinshisi – týpnúsqanyng ruhyn, kórkemdik quatyn, negizgi iydeyasyn basqa tilding tabighy zandylyqtarymen qayta jasau. Túrmaghambet ekinshi joldy tandaghan.

Sondyqtan onyng «Shahnamasy» – maghynalyq әri shygharmashylyq tәrjima.

Zertteulerde de Túrmaghambetting Ferdausy sujetindegi keybir epizodtardy yqshamdap, keybirin qayta qorytyp, qazaq oqyrmanyna týsinikti kórkemdik jýiege salghan. Osynyng nәtiyjesinde «Shahnama» qazaqtyng búrynnan kele jatqan qissa-dastan dәstýrine jaqyndady.

Rýstem nege qazaqqa jaqyn?

Túrmaghambetting úly sheberligi әsirese Rýstem obrazynan bayqalady. Ferdausiyding Rýstemi – parsy eposynyng qaharmany. Al Túrmaghambetting Rýstemi – qazaqtyng jyrshylyq dýniyetanymyna jaqyn batyr. Búl sol kezde berilgen bagha. Qaranyzshy, Túran men Iran soghysyp jaulasqan elder. Shygharmada mýlde bólek sipat aldy. Óitkeni úly aqyn onyng túlghasynan qazaq eposyndaghy Alpamys, Qobylandy, Qambar sekildi batyrlardyng sarynyn sezildirdi. Biraq búl úqsastyq syrtqy sipatta ghana emes.

Qazaqtyng epikalyq dәstýrinde batyr – elding qorghany. Onyng jeke basynyng erligi el taghdyrymen ólshenedi. Túrmaghambet Rýstemdi osy dýniyetanymgha jaqyndatady. Sondyqtan Rýstemning әrbir joryghy, әrbir aiqasy qazaq jyrynyng intonasiyasymen qabyldanady. Sheberlikting shyny sol, Rýstemdi býgingi túrandyqtar jaqsy kórip, balalarynyng esimin Rýstem dep qoyyp jatty.

Mysaly, Túrmaghambetting jyryndaghy batyrlyq pafostyng tabighatyn mynaday joldar anghartady:

Kórgende qarsy kelgen dúshpan qalmas,

Jýrekte qorqynyshtyng izi qalmas.

Múnday jyr sazy qazaqtyng batyrlyq eposyna jat emes. Týpki negizi shyghystyq bolghanymen, aitylu mәneri qazaqy. Mine, Túrmaghambet audarmasynyng basty qúpiyasy osynda. Qazaqy úghymgha týsken parsy әlemi Túrmaghambet Ferdausy keyipkerlerin qazaqsha sóiletkende tek sózderdi almastyrmaydy. Ol dýniyeni qabyldau tәsilin de ózgertedi.

Shyghys әdebiyetindegi patsha, uәzir, bahadýr, saray, joryq, tәnirlik úghymdar qazaqtyng biyler sózine, batyrlyq jyryna, sheshendik dәstýrine jaqyn tildik órnektermen beriledi.

Sondyqtan shygharmada qazaqtyng maqal-mәtelderi, túraqty tirkesteri, salt-dәstýrge qatysty úghymdary mol kezdesedi. Zertteushiler múny Túrmaghambet núsqasynyng últtyq sipatynyng basty belgilerining biri retinde atap kórsetedi.

Múnda bir qaraghanda paradoks bar. Parsy eposyn qazaqylandyru týpnúsqadan alystatu siyaqty kórinui mýmkin. Biraq әdeby audarmanyng tabighaty basqasha. Eger shygharma jana tilde sol tilding tabighy tynysymen sóiley almasa, ol oqyrmangha jat bolyp qalady.

Túrmaghambet osy qauipten qútyldy. Bir sózben aitqanda ghúlamamyz Ferdausiydi qazaqshagha «audarghan» joq. Ferdausiydi qazaqtyng әdeby jadynda qayta dýniyege әkeldi. «Shahnamanyn» qazaq әdebiyetindegi arghy tarihy Túrmaghambetke deyin qazaq dalasynda Ferdausy shygharmasyna qyzyghushylyq bolmaghan deu – tarihy shyndyqqa sәikes kelmeydi.

«Shahnamanyn» jekelegen taraularyn qazaq oqyrmanyna jetkizuge talpynystar bolghan. Oraz molda, Múhamedjan Seraliyn, Mәjit Dәuletbaev sekildi qalamgerler әr kezende onyng keybir jelilerin tәrjimalaghan. Alayda Túrmaghambetting júmysy auqymy men kórkemdik sipaty jaghynan mýlde bólek dengeyge kóterildi. Ol bir-eki sujetti ghana audarghan joq. Ol «Shahnamanyn» negizgi arnasyn alyp, ony qazaqtyng keng tynysty dastan dәstýrine týsirdi. Sondyqtan Túrmaghambet enbegin qazaq-parsy әdeby baylanysynyng bir kezeni ghana dep qarau azdyq etedi.

Búl – qazaq әdebiyetining әlemdik epikalyq múrany iygeru tarihyndaghy iri beles.

On aidyng artyndaghy on jyldyq dayyndyq demek te bolady. Túrmaghambetting «Shahnamany» on ay shamasynda ayaqtauy keyde ghajayyp enbek retinde ghana aitylady.

Biraq búl jerde bir nәrseni úmytpauymyz kerek: on ailyq enbek – on jyldyq, tipti ómirlik dayyndyqtyng nәtiyjesi der edim.

Sebebi, aqyn shyghystyq sujettermen erte tanysty. Mysaly 1906–1908 jyldary «Samúryq», «Darap-nama» sekildi shygharmalardy Shahnama sujetteri negizinde jyrlady. Keyingi «Áshkebus», «Tórt dos» tәrizdi dýniyeler de onyng ýlken epikalyq shygharmagha qaray jasaghan shygharmashylyq qadamdary boldy.  Demek, 1936 jyly Túrmaghambet aldyna Ferdausiyding mәtini kelgen kezde, onyng ishinde dayyn túrghan bir ýlken qazyna, ilimmen tenselgen mektep bar edi. Ol mektep – shyghys klassikasy. Ol mektep – qazaqtyng auyzsha poeziyasy. Ol – óz basynan ótken tarihiy-әleumettik tәjiriybe. Osy ýsheui qosylghan jerde «Shahnamanyn» qazaqsha núsqasy dýniyege keldi.

Dastannyng tragediyalyq taghdyry

Alayda «Shahnamanyn» qazaqsha tarihy onyng jazyluymen ayaqtalghan joq. Kerisinshe, Túrmaghambet taghdyrynyng eng qasiretti kezeni osydan keyin bastaldy. 1937–1938 jyldardaghy sayasy qughyn-sýrgin aqyndy da ainalyp ótpedi. Onyng qoljazbalarynyng taghdyry da auyr boldy. Túrmaghambetting 40 myng joldyq enbegin saqtap qalugha otbasy mýsheleri men keyingi jinaushylardyng enbegi sebep boldy. Aqynnyng ózine búl shygharmanyng tolyq jariyalanghanyn kóru jazbady.

«Shahnamanyn» «Rýstem-Dastan» atalatyn bóligi ghana 1961 jyly jaryq kórdi. Al tolyqtyrylghan eki tomdyq «Shahnama. Rýstem-Dastan» 2004 jyly oqyrmangha jetti. Búl kitapty men ózgening qolynan oqyp, qyzyghyp ghana qoyyp em. Birde Almatydaghy kitaphanadan birneshe betin aqtaryp, men de Iran men Túrannyng arasyn aralaghan bolatynmyn. Jaqsy jauhardyng qolynda bolghanyna ne jetsin.

Súraghanyng aldynnan, tilemey-aq tabylar demekshi Ýndi elindegi ghalymdardyng Shahnamany asa qúrmettegenin kórip, elge klgen song altynnyng synyghynday bolghan úrpaqtarynyng Shahnamagha 90 jyl toluyna oray ótkizgeli jatqan sharasyna aralastym. Sóitip Syr eline, aqynnyng tabanynyng izi qalghan ólkede jýrip, ansaghanymdy taptym. Qúday bereyin dese sol ghoy, Maral babany zerttegen Sәden atamyzdyng úrpaghy, qogham qayratkeri Yrzaqúl Núrtaevtyng shanyraghynda osy kitap qolyma tiydi. Jauhardjy arqalap qaytqanyma aidyng jýzi boldy, núryn shashqan әr paraghyna yjdaghattylyqpen ýnilip, marjanyn terip jatyrmyn.

Ádeby múranyng taghdyry turaly ýlken mәsele bar. Eger shygharma jazylghan sәtte halyqqa tolyq jetpese, onyng avtory әdebiyet tarihynda qanshalyqty ómir sýre alady? Túrmaghambet mysaly búl súraqqa anyq jauap beredi. Shynayy shygharma uaqytsha sayasy jýieden úzaq ómir sýredi. Túrmaghambet jәne qazaq audarmasynyng jana modeli

Býgingi audarmatanu túrghysynan qaraghanda, Túrmaghambet tәjiriybesining qúndylyghy búrynghydan da arta týsedi.

Qazir әlem әdebiyetin qazaqshagha audaru mәselesi qaytadan manyzdy bolyp otyr. Sheteldik klassikany qazaq oqyrmanyna jetkizuding eki talaby qatar qoyylady: týpnúsqagha adaldyq jәne qazaq tilining tabighilyghy. Osy eki talaptyng arasyndaghy tepe-tendikti tabu onay emes. Túrmaghambet osy mәseleni toqsan jyl búryn ózinshe sheship ketken. Taghy da qaytalap aitayynshy, aqyn Ferdausiyge sujet jaghynan sýiendi. Biraq tilde, yrghaqta, beyneleude, últtyq dýniyetanymda qazaqtyng poetikalyq mýmkindigin iske qosty.

Sondyqtan «Shahnamanyn» Túrmaghambet núsqasyn qazirgi әdeby úghymmen kórkem interpretasiya dep te baghalaugha bolady. Yaghny búl – bir tildegi mәtindi ekinshi tilge kóshiru ghana emes, bir mәdeny kenistiktegi eposty ekinshi mәdeny kenistikting ruhany jýiesinde qayta jasau. Túrmaghambet fenomenining taghy bir qyry Túrmaghambet tek Ferdausiydi qazaqsha sóiletken aqyn emes. Ol qazaq әdebiyetining shyghystyq arnasyn jana dengeyge kótergen túlgha. Onyng shygharmashylyghynda qazaqtyng auyzsha dәstýri men shyghys jazba әdebiyetining sintezi anyq bayqalady. Zertteushiler aqynnyng aralyq sózderi, dastandary, mysaldary, termeleri men hikayalarynan osy eki dәstýrding toghysyn kóredi. Sondyqtan Túrmaghambetti bir ghana «audarmashy» úghymyna syighyzu onyng әdeby túlghasyn taryltyp jiberer edi.

Ol – aqyn.

Ol – shayyr.

Ol – jyrshy.

Ol – audarmashy.

Biraq eng bastysy – osy qasiyetterding bәrin bir arnagha toghystyrghan әdeby qúbylys.

Ferdausy men Túrmaghambet: eki aqyn, eki mynjyldyq. Ferdausy «Shahnamada» memlekettin, halyqtyn, erliktin, adamdyqtyng mәselesin kóterdi. Túrmaghambet sol iydeyalardy qazaqtyng tarihiy-mәdeny sanasyna jaqyn poetikalyq tilmen qayta jetkizdi.

Olardyng arasynda birneshe ghasyrlyq uaqyt jatyr. Biraq úly әdebiyetting tabighaty uaqytty jenedi. Ferdausiyding Rýstemi men Túrmaghambetting Rýstemi eki týrli әdeby kenistikte ómirge kelgenimen, ekeuining týpki bolmysynda ortaq bir múrat bar: eldi qorghau, ardy saqtau, adamdyqty joghaltpau. Búl – epostyng mәngilik ózegi.

Sondyqtan Túrmaghambetting «Shahnamasy» býgin de oqylady әri mәngilik shygharma bolyp qala bermek. Óitkeni onyng qúndylyghy tek Ferdausy mәtinin qazaqshagha jetkizgeninde emes. Onyng eng ýlken jetistigi – qazaq oqyrmanyna: «Álemdik klassika bizden alys emes. Onyng úly keyipkerleri bizding de ruhany әlemimizge ene alady» degendi dәleldeui.

Toqsan jyldan keyingi mindet

Túrmaghambetting «Shahnamasyna» toqsan jyl toluy – ótkendi eske alatyn ghana data emes.

Búl – shygharmany qayta oqityn uaqyt. Ony tek aqynnyng ómirbayanyndaghy bir kezeng retinde emes, qazaq әdebiyetining әlem әdebiyetimen baylanysyn kórsetetin asa manyzdy kórkem tәjiriybe retinde qarastyratyn uaqyt. Onyaltygha bólip qarastyrayyqshy.

Birinshiden, Túrmaghambet mәtinining akademiyalyq, tolyq núsqasyn qalyptastyru qajet.

Ekinshiden, Ferdausiyding týpnúsqasymen jolma-jol jәne kórkemdik-salystyrmaly zertteu kerek.

Ýshinshiden, Túrmaghambetting qanday tústa týpnúsqany saqtaghanyn, qanday tústa qysqartqanyn, qay jerde qazaq foliklorynyng elementterin engizgenin arnayy zertteu qajet.

Tórtinshiden, onyng tilin qazirgi qazaq oqyrmanyna jaqyndatu ýshin ghylymy týsiniktemeler men sózdik jasalsa qúba-qúp.

Besinshiden, «Shahnamany» mektep pen joghary oqu oryndaryndaghy әlem әdebiyeti, audarmatanu, qazaq әdebiyeti tarihy kurstarymen baylanystyra oqytu qajet.

Óitkeni búl shygharma – bir aqynnyng ghana múrasy emes. Búl – qazaq tilining әlemdik epikalyq kenistikti iygere alatynyn dәleldegen әdeby eskertkish.

Altynshydan keler jyly aqyn 145-ke tolady. Sondyqtan Túrmaghambet jәne Shahnama oqulyghyn úiymdastyrghan dúrys.

Sadriddin Ayny Túrmaghambetke senim artqanda, onyng til biletinin ghana emes, ýlken mәdeniyetterdi jalghay alatyn aqyn ekenin tanydy. Múhtar Áuezov onyng enbegin baghalaghanda, «audarma» degen tar úghymnan joghary qoyyp, ony qazaqsha qayta tughan shygharma retinde tanydy. Al toqsan jyl ótken song biz osy eki baghanaly baghalaudyng arasyna óz qorytyndymyzdy qosa alamyz:

Ferdausy «Shahnamany» jazdy. Túrmaghambet oghan qazaqsha til bitirdi. Sol sebepti Túrmaghambetting «Shahnamasy» qazaq әdebiyetining tarihynda audarma retinde ghana emes, eki úly poetikalyq dәstýrding kezdesken jerindegi kórkem qúbylys retinde baghalanugha tiyis. Aqynnyng ózi aitqan:

Dýniyeden ómir ótip, ótsem de ózim,

Aralap jerding jýzin jýrer sózim.

Kóre almay keyingini kettim-au dep,

Armanda bolmay aq qoy eki kózim.

degen joldary da býgingi kýnge jetip otyr. Túrmaghambetting armany oryndaldy. Ol keyingilerdi kóre almady. Biraq onyng sózi keyingilerge jetti. Al sol sózding eng biyik kýmbezderining biri – toqsan jyl búryn qazaq dalasynda qayta tughan «Shahnama».

Samat Júmatay,

PhD, Qazaqstan jәne Ortalyq Aziya tarihyn zertteu institutynyng bas diyrektory

Abai.kz