بيىل كورنەكتى شىعارما، الەمدىك دەڭگەيدەگى جالعىز داستانىمىز شاحنامانىڭ جازىلعانىنا 90 جىل. تەڭدەسى جوق بۇل داستان تۇرماعامبەت ىزتىلەۋۇلىنىڭ فەرداۋسي داستانىن قازاقشاعا اۋدارىلىپ، اۋەلى ارىدەن جىرلانىپ، حيسسالار نەگىزدەلىپ كەلىپ، يران مەن تۇران ەلىنىڭ اراسىنداعى ەرلىكتى جىرلايدى. جىرلاعاندا دا مۇحتار اۋەزوۆشە ايتقاندا جاڭا دۇنيە جارق ەتە قالادى. قازىردە شاحناما داستانى الەم ەلدەرى نازار اۋدارىپ، زەرتتەپ، قادىرلەپ وتىرعان از عانا داستانداردىڭ ءبىرى.

الەمدىك دەڭگەيدەگى حيسسا داستاندار كوپ ەمەس، سونىڭ ءبىرى بولىپ الەمدى شارلاپ جۇرگەن بۇل دۇنيەنى قازاقتىڭ الىبى عانا جازا الدى. الەمدى ارالاپ، عالام عالىمدارىن تامسانتقا شىعارما اقىننىڭ ءوزى ايتقانداي الەمدى ارلاپ ءجۇر. نازىم شىعارماسىندا اقىن بىلاي دەگەن ەدى:

دۇنيەدەن ءومىرىم ءبىتىپ، وتسەم دە ءوزىم،

ارالاپ جەردىڭ ءجۇزىن جۇرەر ءسوزىم!

«كورە الماي كەيىنگىنى كەتتىم-اۋ!» – دەپ،

ارماندا بولماي-اق قوي، ەكى كوزىم! يا، تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆتى كورگەن، الىم دەمەسكە شاراڭ بار ما؟ قايران تاۋ تۇلعالى تۇرەكەڭ دەپ جەرلەستەرى باعالاعانداي سول تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسۋدە. وسى داستانعا العى ءسوز جازبىرۋعا بارعاندا مۇحتار الىپ:

– بۇل ەڭبەكتى فەرداۋسيدىڭ «شاھناماسىنان» تىكەلەي جاسالعان اۋدارما دەمەيمىز، سول فەرداۋسي ۇلگىسىمەن حالىق اقىنى تۇرماعامبەتتىڭ ءوزى ولەڭ ەتىپ جازعان رۇستەم جونىندەگى داستانىنىڭ قازاقشا ۆاريانتى دەيمىز، - دەگەن ەكەن.

مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بۇل باعاسى تۇرماعامبەت ىزتىلەۋۇلىنىڭ «شاھناماسىنا» بەرىلگەن ەڭ ءدال ادەبي مىنەزدەمەلەردىڭ ءبىرى. مۇندا ۇلى جازۋشى اۋدارمانىڭ سىرتقى ۇقساستىعىن ەمەس، ونىڭ ىشكى تابيعاتىن ايتىپ وتىر. ياعني تۇرماعامبەت فەرداۋسيدىڭ ءسوزىن قازاقشاعا عانا كوشىرگەن جوق. ول فەرداۋسيدىڭ ەپيكالىق الەمىن قازاقتىڭ جىرشىلىق داستۇرىمەن قايتا سويلەتتى.

بۇل ۇلى دۇنيەنىڭ جازىلۋىنا نە سەبەپ بولدى دەگەن سۇراققا ەل ىشىندە 1937 جىلى كەلەتىن ۇلى وكتيابردىڭ 20 جىلدىعىنا تارتۋ رەتىندە جازىلعان دەگەن جاڭساق پىكىر بار. الايدا 1936 جىلى جازىلىپ بىتكەن بۇل شىعارما پارسى اقىنى ابىلقاسىم ءفيردوۋسيدىڭ (940-1020) 1000 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى جازىلعان.

بۇل شىعارمانى اۋدارۋعا ەشكىمنىڭ ءتىسى باتپاعان. سوندا اتاقتى اقىن سادريددين ايني مۇنداي عالامات شىعارمانى تەك تۇرماعامبەت عانا جازا الادى دەپ سىلتەپتى. وسىلايشا تەمىربەك جۇرگەنوۆ ۇستازىنا بارىپ قولقا سالادى.

ايني ونى اۋدارا الاتىن ءتىل بىلگىرى رەتىندە تانىدى. اۋەزوۆ ونى ءوز الدىنا كوركەم شىعارما جاسايتىن حالىق اقىنى رەتىندە باعالادى. ەكەۋىنىڭ پىكىرى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرادى.

ال 1936 جىلدان بەرى توقسان جىل وتكەندە، ءبىز تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسىنا» قايتا قاراعاندا، ەڭ الدىمەن وسى ەكى ولشەمدى قاتار ۇستاۋىمىز كەرەك. فەرداۋسيدىڭ «شاھناماسى»: ءبىر حالىقتىڭ ەمەس، ادامزاتتىڭ ەپوسى. يا، ابىلقاسىم فەرداۋسيدىڭ «شاھناماسى» – پارسى ادەبيەتىنىڭ عانا ۇلى ەسكەرتكىشى ەمەس. ول – يراننىڭ كونە تاريحىن، ءميفىن، اڭىزىن، مەملەكەتتىلىك تۋرالى تۇسىنىگىن، ادامدىق مىنەز بەن بيلىك تابيعاتىن، ەرلىك پەن ساتقىندىقتى، اكە مەن بالا اراسىنداعى تراگەديانى، تاعدىر مەن تاڭداۋ ماسەلەسىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان الەمدىك ەپوس.

فەرداۋسي بۇل ۇلى تۋىندىسىن شامامەن وتىز بەس جىل بويى جازدى. ال تۇرماعامبەت ونىڭ جەلىسىندەگى نەگىزگى دۇنيەنى قازاق تىلىندە ون ايدان اسا ۋاقىت ىشىندە 40 مىڭ جولعا جۋىق ولەڭمەن قايتا جىرلادى. سانداردىڭ وزىنەن-اق ءىستىڭ اۋقىمى كورىنەدى.

بىراق ماسەلە 40 مىڭ جولدى قانشا ۋاقىتتا جازعانىندا عانا ەمەس. ماسەلە – پارسى ەپوسىنىڭ الىپ قۇرىلىمىن قازاقتىڭ پوەتيكالىق ساناسىنا قالاي سىيعىزعانىندا. بۇل جەردە تۇرماعامبەتتى قاراپايىم اۋدارماشى رەتىندە قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ول – ەكى ۇلكەن ءداستۇردىڭ توعىسىندا تۇرعان سۋرەتكەر. ءبىر جاعىندا – فەرداۋسيدىڭ كلاسسيكالىق شىعىس ەپوسى. ەكىنشى جاعىندا – قازاقتىڭ جىراۋلىق، قيسساشىلىق، جىرشىلىق ءداستۇرى. تۇرماعامبەت وسى ەكى ارنانى ءبىر-بىرىنە قارسى قويماي، ءبىر ارناعا قۇيدى. سوندىقتان ونىڭ «شاھناماسىن» وقىعاندا پارسى توپىراعىندا تۋعان رۇستەم بىرتە-بىرتە قازاقتىڭ ەپيكالىق كەيىپكەرىنە اينالىپ شىعا كەلەدى.

ايني نەگە تۇرماعامبەتتى تاڭدادى؟

بۇل جەردە كەزدەيسوقتىق جوق. تۇرماعامبەتتىڭ فەرداۋسي الەمىنە جولى 1936 جىلى عانا اشىلعان جوق. ونىڭ شىعىس ادەبيەتىمەن تانىستىعى بۇحاراداعى كوكەلتاش مەدرەسەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزىنەن باستالعان. اقىن اراب، پارسى، تۇركى، شاعاتاي ادەبيەتىن جاقسى مەڭگەردى. شىعىس داستاندارى ونىڭ شىعارماشىلىق مەكتەبىنە اينالدى. دەمەك، تۇرماعامبەتكە «شاھناما» سىرتتان كەلگەن جات ءماتىن ەمەس ەدى.

ول فەرداۋسي الەمىنىڭ ءتىلىن دە، سيۋجەتىن دە، پوەتيكالىق تابيعاتىن دا بۇرىننان بىلەتىن.

سوندىقتان جۇرگەنوۆتىڭ تاپسىرماسى اقىن ءۇشىن مۇلدە توسىن شارۋا بولماعان. ءاينيدىڭ ۇسىنىسىن وسى تۇرعىدان تۇسىنگەن ءجون. ايني تۇرماعامبەتتى جاي عانا «پارسى ءتىلىن بىلەتىن قازاق» رەتىندە ەمەس، شىعىس كلاسسيكاسىن قازاقتىڭ ءداستۇرلى پوەزياسىمەن جالعاي الاتىن شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە تانىعان.

بۇل ءسوزىمنىڭ تاريحي ماڭىزى زور. ويتكەنى كەز كەلگەن ءتىلدى بىلەتىن ادام ۇلى ەپوستى اۋدارا المايدى. ال ۇلى ەپوستى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تابيعاتىنا ءسىڭىرىپ جىبەرۋ ءۇشىن اۋدارماشىعا ەكى ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ ىشكى زاڭدىلىعىن قاتار ءبىلۋ كەرەك. تۇرماعامبەتتىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. «اۋدارما» دەگەن ءسوزدىڭ اياسىنا سىيماي بۇل شىعارما. اقىن  تۇرماعامبەت «شاھناماسىنىڭ» ادەبي تاعدىرىن تۇسىنۋدەگى ەڭ ۇلكەن قاتەلىكتىڭ ءبىرى – ونى سوزبە-ءسوز اۋدارما ولشەمىمەن باعالاۋ. سوندىقتان مۇنى اۋدارما دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل ۇلى ەڭبەك. اۋەزوۆتىڭ جوعارىداعى پىكىرى وسى جەردە ماڭىزدى. الايدا عالىم «اۋدارما ەمەس» دەگەندە تۇرماعامبەت فەرداۋسيدەن مۇلدە الشاقتاپ كەتتى دەگەندى ايتپايدى.

كەرىسىنشە، ول شىعارمانىڭ فەرداۋسي ۇلگىسىنەن تۋىنداعانىن، بىراق قازاق اقىنىنىڭ ءوز شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنان ءوتىپ، دەربەس كوركەم نۇسقاعا اينالعانىن مەڭزەيدى.

بۇل – ادەبيەتتانۋداعى اسا كۇردەلى ماسەلە. اۋدارمانىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى – تۇپنۇسقانىڭ ءسوزىن، قۇرىلىمىن، وقيعاسىن بارىنشا ءدال ساقتاۋ. ەكىنشىسى – تۇپنۇسقانىڭ رۋحىن، كوركەمدىك قۋاتىن، نەگىزگى يدەياسىن باسقا ءتىلدىڭ تابيعي زاڭدىلىقتارىمەن قايتا جاساۋ. تۇرماعامبەت ەكىنشى جولدى تاڭداعان.

سوندىقتان ونىڭ «شاھناماسى» – ماعىنالىق ءارى شىعارماشىلىق ءتارجىما.

زەرتتەۋلەردە دە تۇرماعامبەتتىڭ فەرداۋسي سيۋجەتىندەگى كەيبىر ەپيزودتاردى ىقشامداپ، كەيبىرىن قايتا قورىتىپ، قازاق وقىرمانىنا تۇسىنىكتى كوركەمدىك جۇيەگە سالعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «شاھناما» قازاقتىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان قيسسا-داستان داستۇرىنە جاقىندادى.

رۇستەم نەگە قازاققا جاقىن؟

تۇرماعامبەتتىڭ ۇلى شەبەرلىگى اسىرەسە رۇستەم وبرازىنان بايقالادى. فەرداۋسيدىڭ رۇستەمى – پارسى ەپوسىنىڭ قاھارمانى. ال تۇرماعامبەتتىڭ رۇستەمى – قازاقتىڭ جىرشىلىق دۇنيەتانىمىنا جاقىن باتىر. بۇل سول كەزدە بەرىلگەن باعا. قاراڭىزشى، تۇران مەن يران سوعىسىپ جاۋلاسقان ەلدەر. شىعارمادا مۇلدە بولەك سيپات الدى. ويتكەنى ۇلى اقىن ونىڭ تۇلعاسىنان قازاق ەپوسىنداعى الپامىس، قوبىلاندى، قامبار سەكىلدى باتىرلاردىڭ سارىنىن سەزىلدىردى. بىراق بۇل ۇقساستىق سىرتقى سيپاتتا عانا ەمەس.

قازاقتىڭ ەپيكالىق داستۇرىندە باتىر – ەلدىڭ قورعانى. ونىڭ جەكە باسىنىڭ ەرلىگى ەل تاعدىرىمەن ولشەنەدى. تۇرماعامبەت رۇستەمدى وسى دۇنيەتانىمعا جاقىنداتادى. سوندىقتان رۇستەمنىڭ ءاربىر جورىعى، ءاربىر ايقاسى قازاق جىرىنىڭ ينتوناتسياسىمەن قابىلدانادى. شەبەرلىكتىڭ شىڭى سول، رۇستەمدى بۇگىنگى تۇراندىقتار جاقسى كورىپ، بالالارىنىڭ ەسىمىن رۇستەم دەپ قويىپ جاتتى.

مىسالى، تۇرماعامبەتتىڭ جىرىنداعى باتىرلىق پافوستىڭ تابيعاتىن مىناداي جولدار اڭعارتادى:

كورگەندە قارسى كەلگەن دۇشپان قالماس،

جۇرەكتە قورقىنىشتىڭ ءىزى قالماس.

مۇنداي جىر سازى قازاقتىڭ باتىرلىق ەپوسىنا جات ەمەس. تۇپكى نەگىزى شىعىستىق بولعانىمەن، ايتىلۋ مانەرى قازاقى. مىنە، تۇرماعامبەت اۋدارماسىنىڭ باستى قۇپياسى وسىندا. قازاقى ۇعىمعا تۇسكەن پارسى الەمى تۇرماعامبەت فەرداۋسي كەيىپكەرلەرىن قازاقشا سويلەتكەندە تەك سوزدەردى الماستىرمايدى. ول دۇنيەنى قابىلداۋ ءتاسىلىن دە وزگەرتەدى.

شىعىس ادەبيەتىندەگى پاتشا، ءۋازىر، ءباھادۇر، ساراي، جورىق، تاڭىرلىك ۇعىمدار قازاقتىڭ بيلەر سوزىنە، باتىرلىق جىرىنا، شەشەندىك داستۇرىنە جاقىن تىلدىك ورنەكتەرمەن بەرىلەدى.

سوندىقتان شىعارمادا قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرى، تۇراقتى تىركەستەرى، سالت-داستۇرگە قاتىستى ۇعىمدارى مول كەزدەسەدى. زەرتتەۋشىلەر مۇنى تۇرماعامبەت نۇسقاسىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتاپ كورسەتەدى.

مۇندا ءبىر قاراعاندا پارادوكس بار. پارسى ەپوسىن قازاقىلاندىرۋ تۇپنۇسقادان الىستاتۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق ادەبي اۋدارمانىڭ تابيعاتى باسقاشا. ەگەر شىعارما جاڭا تىلدە سول ءتىلدىڭ تابيعي تىنىسىمەن سويلەي الماسا، ول وقىرمانعا جات بولىپ قالادى.

تۇرماعامبەت وسى قاۋىپتەن قۇتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا عۇلامامىز فەرداۋسيدى قازاقشاعا «اۋدارعان» جوق. فەرداۋسيدى قازاقتىڭ ادەبي جادىندا قايتا دۇنيەگە اكەلدى. «شاھنامانىڭ» قازاق ادەبيەتىندەگى ارعى تاريحى تۇرماعامبەتكە دەيىن قازاق دالاسىندا فەرداۋسي شىعارماسىنا قىزىعۋشىلىق بولماعان دەۋ – تاريحي شىندىققا سايكەس كەلمەيدى.

«شاھنامانىڭ» جەكەلەگەن تاراۋلارىن قازاق وقىرمانىنا جەتكىزۋگە تالپىنىستار بولعان. وراز مولدا، مۇحامەدجان سەرالين، ءماجيت داۋلەتباەۆ سەكىلدى قالامگەرلەر ءار كەزەڭدە ونىڭ كەيبىر جەلىلەرىن تارجىمالاعان. الايدا تۇرماعامبەتتىڭ جۇمىسى اۋقىمى مەن كوركەمدىك سيپاتى جاعىنان مۇلدە بولەك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ول ءبىر-ەكى سيۋجەتتى عانا اۋدارعان جوق. ول «شاھنامانىڭ» نەگىزگى ارناسىن الىپ، ونى قازاقتىڭ كەڭ تىنىستى داستان داستۇرىنە ءتۇسىردى. سوندىقتان تۇرماعامبەت ەڭبەگىن قازاق-پارسى ادەبي بايلانىسىنىڭ ءبىر كەزەڭى عانا دەپ قاراۋ ازدىق ەتەدى.

بۇل – قازاق ادەبيەتىنىڭ الەمدىك ەپيكالىق مۇرانى يگەرۋ تاريحىنداعى ءىرى بەلەس.

ون ايدىڭ ارتىنداعى ون جىلدىق دايىندىق دەمەك تە بولادى. تۇرماعامبەتتىڭ «شاھنامانى» ون اي شاماسىندا اياقتاۋى كەيدە عاجايىپ ەڭبەك رەتىندە عانا ايتىلادى.

بىراق بۇل جەردە ءبىر نارسەنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك: ون ايلىق ەڭبەك – ون جىلدىق، ءتىپتى ومىرلىك دايىندىقتىڭ ناتيجەسى دەر ەدىم.

سەبەبى، اقىن شىعىستىق سيۋجەتتەرمەن ەرتە تانىستى. مىسالى 1906–1908 جىلدارى «سامۇرىق»، «داراپ-ناما» سەكىلدى شىعارمالاردى شاھناما سيۋجەتتەرى نەگىزىندە جىرلادى. كەيىنگى «اشكەبۋس»، «ءتورت دوس» ءتارىزدى دۇنيەلەر دە ونىڭ ۇلكەن ەپيكالىق شىعارماعا قاراي جاساعان شىعارماشىلىق قادامدارى بولدى.  دەمەك، 1936 جىلى تۇرماعامبەت الدىنا فەرداۋسيدىڭ ءماتىنى كەلگەن كەزدە، ونىڭ ىشىندە دايىن تۇرعان ءبىر ۇلكەن قازىنا، ىلىممەن تەڭسەلگەن مەكتەپ بار ەدى. ول مەكتەپ – شىعىس كلاسسيكاسى. ول مەكتەپ – قازاقتىڭ اۋىزشا پوەزياسى. ول – ءوز باسىنان وتكەن تاريحي-الەۋمەتتىك تاجىريبە. وسى ۇشەۋى قوسىلعان جەردە «شاھنامانىڭ» قازاقشا نۇسقاسى دۇنيەگە كەلدى.

داستاننىڭ تراگەديالىق تاعدىرى

الايدا «شاھنامانىڭ» قازاقشا تاريحى ونىڭ جازىلۋىمەن اياقتالعان جوق. كەرىسىنشە، تۇرماعامبەت تاعدىرىنىڭ ەڭ قاسىرەتتى كەزەڭى وسىدان كەيىن باستالدى. 1937–1938 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن اقىندى دا اينالىپ وتپەدى. ونىڭ قولجازبالارىنىڭ تاعدىرى دا اۋىر بولدى. تۇرماعامبەتتىڭ 40 مىڭ جولدىق ەڭبەگىن ساقتاپ قالۋعا وتباسى مۇشەلەرى مەن كەيىنگى جيناۋشىلاردىڭ ەڭبەگى سەبەپ بولدى. اقىننىڭ وزىنە بۇل شىعارمانىڭ تولىق جاريالانعانىن كورۋ جازبادى.

«شاھنامانىڭ» «رۇستەم-داستان» اتالاتىن بولىگى عانا 1961 جىلى جارىق كوردى. ال تولىقتىرىلعان ەكى تومدىق «شاھناما. رۇستەم-داستان» 2004 جىلى وقىرمانعا جەتتى. بۇل كىتاپتى مەن وزگەنىڭ قولىنان وقىپ، قىزىعىپ عانا قويىپ ەم. بىردە الماتىداعى كىتاپحانادان بىرنەشە بەتىن اقتارىپ، مەن دە يران مەن تۇراننىڭ اراسىن ارالاعان بولاتىنمىن. جاقسى جاۋھاردىڭ قولىڭدا بولعانىنا نە جەتسىن.

سۇراعانىڭ الدىڭنان، تىلەمەي-اق تابىلار دەمەكشى ءۇندى ەلىندەگى عالىمداردىڭ شاحنامانى اسا قۇرمەتتەگەنىن كورىپ، ەلگە كلگەن سوڭ التىننىڭ سىنىعىنداي بولعان ۇرپاقتارىنىڭ شاحناماعا 90 جىل تولۋىنا وراي وتكىزگەلى جاتقان شاراسىنا ارالاستىم. ءسويتىپ سىر ەلىنە، اقىننىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان ولكەدە ءجۇرىپ، اڭساعانىمدى تاپتىم. قۇداي بەرەيىن دەسە سول عوي، مارال بابانى زەرتتەگەن سادەن اتامىزدىڭ ۇرپاعى، قوعام قايراتكەرى ىرزاقۇل نۇرتاەۆتىڭ شاڭىراعىندا وسى كىتاپ قولىما ءتيدى. جاۋھاردجى ارقالاپ قايتقانىما ايدىڭ ءجۇزى بولدى، نۇرىن شاشقان ءار پاراعىنا ىجداعاتتىلىقپەن ءۇڭىلىپ، مارجانىن تەرىپ جاتىرمىن.

ادەبي مۇرانىڭ تاعدىرى تۋرالى ۇلكەن ماسەلە بار. ەگەر شىعارما جازىلعان ساتتە حالىققا تولىق جەتپەسە، ونىڭ اۆتورى ادەبيەت تاريحىندا قانشالىقتى ءومىر سۇرە الادى؟ تۇرماعامبەت مىسالى بۇل سۇراققا انىق جاۋاپ بەرەدى. شىنايى شىعارما ۋاقىتشا ساياسي جۇيەدەن ۇزاق ءومىر سۇرەدى. تۇرماعامبەت جانە قازاق اۋدارماسىنىڭ جاڭا مودەلى

بۇگىنگى اۋدارماتانۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، تۇرماعامبەت تاجىريبەسىنىڭ قۇندىلىعى بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسەدى.

قازىر الەم ادەبيەتىن قازاقشاعا اۋدارۋ ماسەلەسى قايتادان ماڭىزدى بولىپ وتىر. شەتەلدىك كلاسسيكانى قازاق وقىرمانىنا جەتكىزۋدىڭ ەكى تالابى قاتار قويىلادى: تۇپنۇسقاعا ادالدىق جانە قازاق ءتىلىنىڭ تابيعيلىعى. وسى ەكى تالاپتىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋ وڭاي ەمەس. تۇرماعامبەت وسى ماسەلەنى توقسان جىل بۇرىن وزىنشە شەشىپ كەتكەن. تاعى دا قايتالاپ ايتايىنشى، اقىن فەرداۋسيگە سيۋجەت جاعىنان سۇيەندى. بىراق تىلدە، ىرعاقتا، بەينەلەۋدە، ۇلتتىق دۇنيەتانىمدا قازاقتىڭ پوەتيكالىق مۇمكىندىگىن ىسكە قوستى.

سوندىقتان «شاھنامانىڭ» تۇرماعامبەت نۇسقاسىن قازىرگى ادەبي ۇعىممەن كوركەم ينتەرپرەتاتسيا دەپ تە باعالاۋعا بولادى. ياعني بۇل – ءبىر تىلدەگى ءماتىندى ەكىنشى تىلگە كوشىرۋ عانا ەمەس، ءبىر مادەني كەڭىستىكتەگى ەپوستى ەكىنشى مادەني كەڭىستىكتىڭ رۋحاني جۇيەسىندە قايتا جاساۋ. تۇرماعامبەت فەنومەنىنىڭ تاعى ءبىر قىرى تۇرماعامبەت تەك فەرداۋسيدى قازاقشا سويلەتكەن اقىن ەمەس. ول قازاق ادەبيەتىنىڭ شىعىستىق ارناسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن تۇلعا. ونىڭ شىعارماشىلىعىندا قازاقتىڭ اۋىزشا ءداستۇرى مەن شىعىس جازبا ادەبيەتىنىڭ سينتەزى انىق بايقالادى. زەرتتەۋشىلەر اقىننىڭ ارالىق سوزدەرى، داستاندارى، مىسالدارى، تەرمەلەرى مەن حيكايالارىنان وسى ەكى ءداستۇردىڭ توعىسىن كورەدى. سوندىقتان تۇرماعامبەتتى ءبىر عانا «اۋدارماشى» ۇعىمىنا سىيعىزۋ ونىڭ ادەبي تۇلعاسىن تارىلتىپ جىبەرەر ەدى.

ول – اقىن.

ول – شايىر.

ول – جىرشى.

ول – اۋدارماشى.

بىراق ەڭ باستىسى – وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارىن ءبىر ارناعا توعىستىرعان ادەبي قۇبىلىس.

فەرداۋسي مەن تۇرماعامبەت: ەكى اقىن، ەكى مىڭجىلدىق. فەرداۋسي «شاھنامادا» مەملەكەتتىڭ، حالىقتىڭ، ەرلىكتىڭ، ادامدىقتىڭ ماسەلەسىن كوتەردى. تۇرماعامبەت سول يدەيالاردى قازاقتىڭ تاريحي-مادەني ساناسىنا جاقىن پوەتيكالىق تىلمەن قايتا جەتكىزدى.

ولاردىڭ اراسىندا بىرنەشە عاسىرلىق ۋاقىت جاتىر. بىراق ۇلى ادەبيەتتىڭ تابيعاتى ۋاقىتتى جەڭەدى. فەرداۋسيدىڭ رۇستەمى مەن تۇرماعامبەتتىڭ رۇستەمى ەكى ءتۇرلى ادەبي كەڭىستىكتە ومىرگە كەلگەنىمەن، ەكەۋىنىڭ تۇپكى بولمىسىندا ورتاق ءبىر مۇرات بار: ەلدى قورعاۋ، اردى ساقتاۋ، ادامدىقتى جوعالتپاۋ. بۇل – ەپوستىڭ ماڭگىلىك وزەگى.

سوندىقتان تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» بۇگىن دە وقىلادى ءارى ماڭگىلىك شىعارما بولىپ قالا بەرمەك. ويتكەنى ونىڭ قۇندىلىعى تەك فەرداۋسي ءماتىنىن قازاقشاعا جەتكىزگەنىندە ەمەس. ونىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى – قازاق وقىرمانىنا: «الەمدىك كلاسسيكا بىزدەن الىس ەمەس. ونىڭ ۇلى كەيىپكەرلەرى ءبىزدىڭ دە رۋحاني الەمىمىزگە ەنە الادى» دەگەندى دالەلدەۋى.

توقسان جىلدان كەيىنگى مىندەت

تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسىنا» توقسان جىل تولۋى – وتكەندى ەسكە الاتىن عانا داتا ەمەس.

بۇل – شىعارمانى قايتا وقيتىن ۋاقىت. ونى تەك اقىننىڭ ومىربايانىنداعى ءبىر كەزەڭ رەتىندە ەمەس، قازاق ادەبيەتىنىڭ الەم ادەبيەتىمەن بايلانىسىن كورسەتەتىن اسا ماڭىزدى كوركەم تاجىريبە رەتىندە قاراستىراتىن ۋاقىت. ونىالتىعا ءبولىپ قاراستىرايىقشى.

بىرىنشىدەن، تۇرماعامبەت ءماتىنىنىڭ اكادەميالىق، تولىق نۇسقاسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.

ەكىنشىدەن، فەرداۋسيدىڭ تۇپنۇسقاسىمەن جولما-جول جانە كوركەمدىك-سالىستىرمالى زەرتتەۋ كەرەك.

ۇشىنشىدەن، تۇرماعامبەتتىڭ قانداي تۇستا تۇپنۇسقانى ساقتاعانىن، قانداي تۇستا قىسقارتقانىن، قاي جەردە قازاق فولكلورىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ەنگىزگەنىن ارنايى زەرتتەۋ قاجەت.

تورتىنشىدەن، ونىڭ ءتىلىن قازىرگى قازاق وقىرمانىنا جاقىنداتۋ ءۇشىن عىلىمي تۇسىنىكتەمەلەر مەن سوزدىك جاسالسا قۇبا-قۇپ.

بەسىنشىدەن، «شاھنامانى» مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى الەم ادەبيەتى، اۋدارماتانۋ، قازاق ادەبيەتى تاريحى كۋرستارىمەن بايلانىستىرا وقىتۋ قاجەت.

ويتكەنى بۇل شىعارما – ءبىر اقىننىڭ عانا مۇراسى ەمەس. بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ الەمدىك ەپيكالىق كەڭىستىكتى يگەرە الاتىنىن دالەلدەگەن ادەبي ەسكەرتكىش.

التىنشىدان كەلەر جىلى اقىن 145-كە تولادى. سوندىقتان تۇرماعامبەت جانە شاحناما وقۋلىعىن ۇيىمداستىرعان دۇرىس.

سادريددين ايني تۇرماعامبەتكە سەنىم ارتقاندا، ونىڭ ءتىل بىلەتىنىن عانا ەمەس، ۇلكەن مادەنيەتتەردى جالعاي الاتىن اقىن ەكەنىن تانىدى. مۇحتار اۋەزوۆ ونىڭ ەڭبەگىن باعالاعاندا، «اۋدارما» دەگەن تار ۇعىمنان جوعارى قويىپ، ونى قازاقشا قايتا تۋعان شىعارما رەتىندە تانىدى. ال توقسان جىل وتكەن سوڭ ءبىز وسى ەكى باعانالى باعالاۋدىڭ اراسىنا ءوز قورىتىندىمىزدى قوسا الامىز:

فەرداۋسي «شاھنامانى» جازدى. تۇرماعامبەت وعان قازاقشا ءتىل ءبىتىردى. سول سەبەپتى تۇرماعامبەتتىڭ «شاھناماسى» قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا اۋدارما رەتىندە عانا ەمەس، ەكى ۇلى پوەتيكالىق ءداستۇردىڭ كەزدەسكەن جەرىندەگى كوركەم قۇبىلىس رەتىندە باعالانۋعا ءتيىس. اقىننىڭ ءوزى ايتقان:

دۇنيەدەن ءومىر ءوتىپ، وتسەم دە ءوزىم،

ارالاپ جەردىڭ ءجۇزىن جۇرەر ءسوزىم.

كورە الماي كەيىنگىنى كەتتىم-اۋ دەپ،

ارماندا بولماي اق قوي ەكى كوزىم.

دەگەن جولدارى دا بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. تۇرماعامبەتتىڭ ارمانى ورىندالدى. ول كەيىنگىلەردى كورە المادى. بىراق ونىڭ ءسوزى كەيىنگىلەرگە جەتتى. ال سول ءسوزدىڭ ەڭ بيىك كۇمبەزدەرىنىڭ ءبىرى – توقسان جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا قايتا تۋعان «شاھناما».

سامات جۇماتاي،

PhD, قازاقستان جانە ورتالىق ازيا تاريحىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى

Abai.kz