Qazaqstannyng auyl sharuashylyghy salasynda taghy bir dýmpuli janalyq oryn aldy: Avstraliyadan tikeley úshaqpen әlemdik dengeydegi etti baghyttaghy Dorper men «Avstraliyalyq aq qoy» (Australian White) túqymdy elitalyq otarlar jetkizildi.

2026–2030 jyldargha arnalghan Keshendi jospar ayasynda jýzege asqan búl bastama elimizdegi ekstensivti (san quu) modeliden intensivti modelige kóshuding qadamy retinde baghalanuda. Aqmola men Soltýstik Qazaqstan oblystaryna bólingen búl sheteldik genetika ónimdilikti arttyrugha tiyis.

Alayda, syrttan kelgen «jyltyraq» genetika men ata-babamyzdan qalghan tóltuma baylyghymyzdy salystyra qarasaq, búl ýderisting syny tústary men jauapsyz qalghan súraqtary da jeterlik ekenin kóremiz.

EDILBAY MEN BAYYS QAYDA QALYP BARADY?

Avstraliyalyq Dorper men Aq qoydyng tez salmaq qosatyny, etining marmarly bolatyny joqqa shygharylmaydy. Biraq qazaq dalasynyng qatal klimatyn, jazdyng my qaynatar ystyghy men qystyng aqtýtek boranyn, jýzdegen shaqyrymdyq jayylymdyq kóshi-qondy eskersek, búl «әljuazdau» sheteldik maldar jergilikti tabighatqa tolyq tótep bere ala ma?

Osy tústa ghasyrlar boyy qazaq dalasynyng auyr synaqtarynan sýrinbey ótken otandyq asyl túqymdarymyz – Edilbay men Bayys (qazaqy qyljýndi/qúiryqty qoylar) eske týsedi.

Edilbay qoyy — tózimdilikting etalony bolyp sanalady. Olar úzaq qashyqtyqqa jayylyp, óz ayaghymen ot izdeuge, qar astynan shóp tebuge beyim, tabighy immuniyteti óte kýshti túqym.

Shyghys pen ortalyq ónirlerdegi Bayys túqymdy qoylar da jergilikti tauly-dalaly aimaqtargha tolyq ýilesken.

Sheteldik maldy әkelip budandastyru (krossbriding) arqyly salmaq qughanymyzben, óz topyraghymyzdyng qatal minezine tótep beretin gendik qorymyzdan aiyrylyp qalmau qaupi bar ekenin de joqqa shyghara almaymyz. Ekzotikalyq túqymdardy әkeluge milliondaghan qarjy qúighansha, óz jerimizding Edilbayy men Bayysyn ghylymy seleksiya arqyly jetildirip, әlemdik dengeyge kóteruge nege bolmasqa?

QAZAQ DALASYNYNG ShÓBI: JERGILIKTI EKOJÝIENING QAYTALANMAS QÚPIYaSY

Avstraliya men Europa jayylymdarynyng ot-shóbi basqasha — ol jaqta mal jasandy nemese birtipti jemsauda ósedi. Al qazaq dalasynyng shóbi — búl jýzdegen shipaly jusan, bede, aqseleu men týrli dәrilik shópterding qosyndysynan túrady.

Qazaqtyng tórt týligi, әsirese Edilbay men qazaqy qoylar osy san aluan shópterdi qorektenip óskendikten, olardyng etining dәmi men qúramy erekshe bolady. Shetelden әkelingen túqymdar qazaqtyng kermek tartyp ósken jusandy jayylymyna tez ýilese me, әlde importtyq jem-shópti talap etip, asyldandyru júmysymyz shyghyndy bizneske ainalyp ketpey me? degen týitiklge ghalymdarymyz ne dep jauap bere eken. Múny terennen oilap, aqyl tarazysyna salyp, zerdeleytin kez jetti.

ÚLTTYQ ASHANAMYZDY JAHANDYQ BRENDKE QALAY AYNALDYRAMYZ?

Býgingi tanda sheteldik genetika turaly aityp jatqanda, biz sol maldyng etin әlemdik naryqta qalay satu kerektigin de úmytpauymyz kerek. Qazaqtyng et ónerkәsibin ekpindi damytu tek shiyki etti shetelge tasymaldaumen shektelmeui tiyis.

Bizde últtyq gastronomiyalyq turizm men brendti nasihattauda ýlken olqylyqtar bar. Eger biz sapaly et óndirsek, ony shetelge tek soyylghan qoy eti kýiinde emes, últtyq ashananyng jauharlary retinde tanystyruymyz qajet:

Sýiekten jasalghan kәdesyy sorpalar (Bone Broth): Qazirgi tanda batys elderinde kolagenge bay, densaulyqqa paydaly sýiek sorpasy (bone broth) trendke ainalghan. Qazaqtyng «kәdeli sýiekterinen» qaynatylghan, tabighy dәmi men quaty saqtalghan taza et sorpasyn elimizdegi qoy-eshki jәne siyr sýtinen jasalghan airan, qúrt, qatyq qosylghan dәmdeuishimen halyqaralyq dengeyde brendteuge әbden bolady.

Laghyman men jayma kespe (Ýy kespesi): Ortalyq Aziyanyn, sonyng ishinde qazaq halqynyng et ónimderi men qamyrdan jasalatyn taghamdary (et jaymasy, qoldan jasalghan laghyman kespesi) jahandyq ashanada ýlken súranysqa ie bola alady. Etting sapasy men qoldan jayylghan taza últtyq kespening ýilesimin turistik jәne eksporttyq brend retinde әlemge jarqyrata kórsetu — zaman talaby ekenin esten shygharmyayq.

Týiin: Avstraliyalyq aq qoy men dorperdi әkelu — qysqa merzimdi nәtiyje ýshin jasalghan әdemi marketingtik qadam boluy mýmkin. Alayda memleket óz seleksiyasyn damytudyng ornyna syrtqy «dayyn genge» tәueldi bolyp qalmauy tiyis.

Tóltuma Edilbay men Bayys túqymdarynyng qadirin týsirip almay, kerisinshe olardyng ónimdiligin ghylymy jolmen arttyrghan jón. Sonda ghana biz ózimizding qaytalanbas tabighy shóbimizben ósken taza etimizdi, qazaqy dәmdi sorpamyz ben jayma kespe taghamdarymyzdy әlemdik naryqta maqtanyshpen úsyna alamyz.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz