قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تاعى ءبىر ءدۇمپۋلى جاڭالىق ورىن الدى: اۆستراليادان تىكەلەي ۇشاقپەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ەتتى باعىتتاعى دورپەر مەن «اۆستراليالىق اق قوي» (Australian White) تۇقىمدى ەليتالىق وتارلار جەتكىزىلدى.

2026–2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار اياسىندا جۇزەگە اسقان بۇل باستاما ەلىمىزدەگى ەكستەنسيۆتى (سان قۋ) مودەلدەن ينتەنسيۆتى مودەلگە كوشۋدىڭ قادامى رەتىندە باعالانۋدا. اقمولا مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا بولىنگەن بۇل شەتەلدىك گەنەتيكا ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ءتيىس.

الايدا، سىرتتان كەلگەن «جىلتىراق» گەنەتيكا مەن اتا-بابامىزدان قالعان ءتولتۋما بايلىعىمىزدى سالىستىرا قاراساق، بۇل ۇدەرىستىڭ سىني تۇستارى مەن جاۋاپسىز قالعان سۇراقتارى دا جەتەرلىك ەكەنىن كورەمىز.

ەدىلباي مەن بايىس قايدا قالىپ بارادى؟

اۆستراليالىق دورپەر مەن اق قويدىڭ تەز سالماق قوساتىنى، ەتىنىڭ مارمارلى بولاتىنى جوققا شىعارىلمايدى. بىراق قازاق دالاسىنىڭ قاتال كليماتىن، جازدىڭ مي قايناتار ىستىعى مەن قىستىڭ اقتۇتەك بورانىن، جۇزدەگەن شاقىرىمدىق جايىلىمدىق كوشى-قوندى ەسكەرسەك، بۇل «ءالجۋازداۋ» شەتەلدىك مالدار جەرگىلىكتى تابيعاتقا تولىق توتەپ بەرە الا ما؟

وسى تۇستا عاسىرلار بويى قازاق دالاسىنىڭ اۋىر سىناقتارىنان سۇرىنبەي وتكەن وتاندىق اسىل تۇقىمدارىمىز – ەدىلباي مەن بايىس (قازاقى قىلجۇندى/قۇيرىقتى قويلار) ەسكە تۇسەدى.

ەدىلباي قويى — توزىمدىلىكتىڭ ەتالونى بولىپ سانالادى. ولار ۇزاق قاشىقتىققا جايىلىپ، ءوز اياعىمەن وت ىزدەۋگە، قار استىنان ءشوپ تەبۋگە بەيىم، تابيعي يممۋنيتەتى وتە كۇشتى تۇقىم.

شىعىس پەن ورتالىق وڭىرلەردەگى بايىس تۇقىمدى قويلار دا جەرگىلىكتى تاۋلى-دالالى ايماقتارعا تولىق ۇيلەسكەن.

شەتەلدىك مالدى اكەلىپ بۋدانداستىرۋ (كروسسبريدينگ) ارقىلى سالماق قۋعانىمىزبەن، ءوز توپىراعىمىزدىڭ قاتال مىنەزىنە توتەپ بەرەتىن گەندىك قورىمىزدان ايىرىلىپ قالماۋ قاۋپى بار ەكەنىن دە جوققا شىعارا المايمىز. ەكزوتيكالىق تۇقىمداردى اكەلۋگە ميلليونداعان قارجى قۇيعانشا، ءوز جەرىمىزدىڭ ەدىلبايى مەن بايىسىن عىلىمي سەلەكتسيا ارقىلى جەتىلدىرىپ، الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە نەگە بولماسقا؟

قازاق دالاسىنىڭ ءشوبى: جەرگىلىكتى ەكوجۇيەنىڭ قايتالانماس قۇپياسى

اۆستراليا مەن ەۋروپا جايىلىمدارىنىڭ وت-ءشوبى باسقاشا — ول جاقتا مال جاساندى نەمەسە ءبىرتيپتى جەمساۋدا وسەدى. ال قازاق دالاسىنىڭ ءشوبى — بۇل جۇزدەگەن شيپالى جۋسان، بەدە، اقسەلەۋ مەن ءتۇرلى دارىلىك شوپتەردىڭ قوسىندىسىنان تۇرادى.

قازاقتىڭ ءتورت تۇلىگى، اسىرەسە ەدىلباي مەن قازاقى قويلار وسى سان الۋان شوپتەردى قورەكتەنىپ وسكەندىكتەن، ولاردىڭ ەتىنىڭ ءدامى مەن قۇرامى ەرەكشە بولادى. شەتەلدەن اكەلىنگەن تۇقىمدار قازاقتىڭ كەرمەك تارتىپ وسكەن جۋساندى جايىلىمىنا تەز ۇيلەسە مە، الدە يمپورتتىق جەم-ءشوپتى تالاپ ەتىپ، اسىلداندىرۋ جۇمىسىمىز شىعىندى بيزنەسكە اينالىپ كەتپەي مە؟ دەگەن تۇيتىكلگە عالىمدارىمىز نە دەپ جاۋاپ بەرە ەكەن. مۇنى تەرەڭنەن ويلاپ، اقىل تارازىسىنا سالىپ، زەردەلەيتىن كەز جەتتى.

ۇلتتىق اسحانامىزدى جاھاندىق برەندكە قالاي اينالدىرامىز؟

بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدىك گەنەتيكا تۋرالى ايتىپ جاتقاندا، ءبىز سول مالدىڭ ەتىن الەمدىك نارىقتا قالاي ساتۋ كەرەكتىگىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ ەت ونەركاسىبىن ەكپىندى دامىتۋ تەك شيكى ەتتى شەتەلگە تاسىمالداۋمەن شەكتەلمەۋى ءتيىس.

بىزدە ۇلتتىق گاسترونوميالىق تۋريزم مەن برەندتى ناسيحاتتاۋدا ۇلكەن ولقىلىقتار بار. ەگەر ءبىز ساپالى ەت وندىرسەك، ونى شەتەلگە تەك سويىلعان قوي ەتى كۇيىندە ەمەس، ۇلتتىق اسحانانىڭ جاۋھارلارى رەتىندە تانىستىرۋىمىز قاجەت:

سۇيەكتەن جاسالعان كادەسىي سورپالار (Bone Broth): قازىرگى تاڭدا باتىس ەلدەرىندە كولاگەنگە باي، دەنساۋلىققا پايدالى سۇيەك سورپاسى (bone broth) ترەندكە اينالعان. قازاقتىڭ «كادەلى سۇيەكتەرىنەن» قايناتىلعان، تابيعي ءدامى مەن قۋاتى ساقتالعان تازا ەت سورپاسىن ەلىمىزدەگى قوي-ەشكى جانە سيىر سۇتىنەن جاسالعان ايران، قۇرت، قاتىق قوسىلعان دامدەۋىشىمەن حالىقارالىق دەڭگەيدە برەندتەۋگە ابدەن بولادى.

لاعىمان مەن جايما كەسپە ء(ۇي كەسپەسى): ورتالىق ازيانىڭ، سونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ ەت ونىمدەرى مەن قامىردان جاسالاتىن تاعامدارى (ەت جايماسى، قولدان جاسالعان لاعىمان كەسپەسى) جاھاندىق اسحانادا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولا الادى. ەتتىڭ ساپاسى مەن قولدان جايىلعان تازا ۇلتتىق كەسپەنىڭ ۇيلەسىمىن تۋريستىك جانە ەكسپورتتىق برەند رەتىندە الەمگە جارقىراتا كورسەتۋ — زامان تالابى ەكەنىن ەستەن شىعارمياىق.

ءتۇيىن: اۆستراليالىق اق قوي مەن دورپەردى اكەلۋ — قىسقا مەرزىمدى ناتيجە ءۇشىن جاسالعان ادەمى ماركەتينگتىك قادام بولۋى مۇمكىن. الايدا مەملەكەت ءوز سەلەكتسياسىن دامىتۋدىڭ ورنىنا سىرتقى «دايىن گەنگە» تاۋەلدى بولىپ قالماۋى ءتيىس.

ءتولتۋما ەدىلباي مەن بايىس تۇقىمدارىنىڭ قادىرىن ءتۇسىرىپ الماي، كەرىسىنشە ولاردىڭ ونىمدىلىگىن عىلىمي جولمەن ارتتىرعان ءجون. سوندا عانا ءبىز ءوزىمىزدىڭ قايتالانباس تابيعي شوبىمىزبەن وسكەن تازا ەتىمىزدى، قازاقى ءدامدى سورپامىز بەن جايما كەسپە تاعامدارىمىزدى الەمدىك نارىقتا ماقتانىشپەن ۇسىنا الامىز.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz